Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XVI ғасырдағы шотланд қамалы
16th century Scottish Castle
Крейгнетхан қамалы – Шотландияның Оңтүстік Ланаркшир аймағындағы қираған қамал. Ол Клайд өзенінің саласы – Нетан өзенінің үстінде орналасқан. Қамал Кросфорд ауылынан батысқа қарай екі миль, ал Ланарк қаласынан солтүстік-батысқа қарай 4,5 миль қашықтықта жатыр. 16 ғасырдың бірінші жартысында салынған Крейгнетхан қамалы, оның қорғанысы толық сынақтан өтпегенімен, күрделі артиллериялық бекіністің тамаша ерте мысалы ретінде танылған.
Craignethan Castle is a ruined castle in South Lanarkshire, Scotland. It is located above the River Nethan, a tributary of the River Clyde, at The castle is two miles west of the village of Crossford, and 4.5 miles north west of Lanark. Built in the first half of the 16th century, Craignethan is recognised as an excellent early example of a sophisticated artillery fortification, although its defences were never fully tested.
Тарих
Крейгнетан орналасқан Драффен барониясы 1455 жылы олардың иелігінен айырылғанға дейін Қара Дугластардың меншігі болды. Жер Гамильтон отбасына берілді, ал 1530 жылы оны Джеймс Гамильтон, Арранның 1-ші графы, өзінің заңсыз ұлы Джеймс Гамильтон Финнартқа берді. Финнарттың Джеймс Гамильтон Еуропаға саяхаттап, тәжірибелі сәулетші және әскери инженер болды. Патшаның құрылыс шебері болып тағайындалған ол Блэкнес қамалының қорғанысына, сондай-ақ Линлитгоу сарайындағы ренессанстық қасбеттерге жауапты болды. Крейгнетханда ол өзінің тұрғын және әскери сәулет өнеріндегі талантын көрсетуге арналған "көрме" салуды бастады. Патшаның ертеректегі қамқорлығына қарамастан, Гамильтон 1540 жылы опасыздық үшін жазаға кесілді, ал оның меншігі патшалық таққа тиді. Джеймс V Крейгнетанға Джеймс және Дэвид Оррок басқаратын гарнизон орнатты. Шәкіредегі күміс бұйымдар Эдинбургке жеткізіліп, Джон Мосман патшаның үлкен ұлы, Джеймс герцог Ротесейдің есімімен ойылып жазылды. Джеймс V өзінің сағатшысы Уильям Пурвесті Финнарттың сағатын бөлшектеп, Эдинбургке әкелу үшін Крейгнетанға жіберді. Гамильтон отбасы, Арранның 2-ші графы тұлғасында, екі жылдан кейін Крейгнетан қамалын қайта алды. Екінші граф қамалдың батысына үлкен сыртқы аула қосты. Шотландия королевасы Мэридің француз дофинімен некелесуінен кейін герцог де Шателло болған Аран оның балалық шағында регент қызметін атқарды. Алайда, ол кейінірек Мэридің Лорд Дарнлимен екінші некеге тұруына қарсылық білдірді және Крейгнетан мен Кадзодағы қамалдарын беруге мәжбүр болды. Ол Англиядағы Ньюкаслға жер аударылды және 1565 жылдың қараша айының соңында Гамильтонды патшаның қолына тапсыруға уәде бергенде, Гамильтонды тапсырды. Отбасының бірнеше мүшелері мен олардың қызметшілері (оның ішінде Томас Браун Дрейфен) 2 қаңтарда 1566 жылы патша бұйрығына қарамастан "Хаммилтон мен Дрейфен" қамалдарын ұстағаны үшін кешірілді. Мэридің орнынан бас тартуынан кейін жағдай қайта өзгерді, Арран оған Лох-Левен қамалынан қашып кетуіне көмектесті және өзінің қамалдарын қайтарып алды. Мэри Крейгнетанға қауіпсіздік үшін келді. Аранның ұлы Лорд Клод Гамильтон 1568 жылы Лэнгсайд шайқасының алдындағы түнде Мэриді Крейгнетан қаласында қарсы алды. Хамилтондар Регент Морейдің әскерлерімен шайқасқан шайқаста жеңіліске ұшырап, Мэри Англияға қашуға мәжбүр болды. Крейгнетан мен Кадзоу қайтадан берілді, Морей 15 мамыр 1568 жылы кілттерді алу үшін жеке өзі қамалға келді. Лорд Клод қазан айында қаланы күшпен қайтаруға тырысты, ал оның ағасы Лорд Джон қарашада Морейдің сарбаздарын аштықтан өлімге душар етті. Март айында Гамильтондар қаланы қайтадан иеленді. Гамильтондар мен Мэридің қарсыластары арасында қақтығыстар жалғасты. 1570 жылы Морейді Линлитгоу қаласында Джеймс Гамильтон атқылады. 1570 жылы мамыр айында Мариандық азаматтық соғысқа көмек көрсететін ағылшын әскері Глазгоға барғаннан кейін, Гамильтондар Крейгнетанға кері қайтты, ал Сассекс графына Крейгнетанның қорғаныс кемшіліктері туралы хабарланды; "Драффин, герцогтың мықты үйі, бірақ шұңқырда орналасқан, сондықтан оған барлық жағынан бұйрық беріледі және қару-жарағы жоқ". Сол айда лорд Семпилл, патшаның адамы, тұтқындалып, қамалға қамалды. Тамыз айында Шотландиядағы ағылшын елшісі Томас Рэндольф регент Леннокс Гамильтондарды "Драффен ордасынан" шығаруға үміттенетінін естіді. Леннокс Мар және Гленкерн графтарымен және Лорд Очилтримен Стирлинг қамалынан артиллерия алып келіп, Клайдсдейлге баруға жоспарлады. Бұл экспедиция кейінге қалдырылды. Крейгнетан гарнизоны Лемфлэр мен Брейдудтың Куннингхед пен Гленбервидің жерлеріне тиесілі егіндіктерді жойып, Лорд Семпиллді тұтқынға алды деген айыптар болды.
The barony of Draffane, in which Craignethan was located, was a property of the Black Douglases until their forfeiture in 1455. The land was granted to the Hamilton family, and in 1530 was given by James Hamilton, 1st Earl of Arran to his illegitimate son James Hamilton of Finnart. James Hamilton of Finnart had travelled in Europe, and had become an accomplished architect and military engineer. Appointed Kings Master of Works, he was responsible for the defences at Blackness Castle, as well as the renaissance facades of Linlithgow Palace. At Craignethan, he set out to build a "showcase" to display his talents in both domestic and military architecture. Despite his earlier Royal favour, Hamilton was executed for treason in 1540, and his properties were forfeit to the crown. James V installed a garrison at Craignethan led by James and David Orrok. Silverwork from the chapel was taken to Edinburgh and engraved by John Mosman with the arms of the king's infant eldest son, James, Duke of Rothesay. James V sent his clock maker William Purves to Craignethan to dismantle Finnart's clock and take it to Edinburgh. The Hamilton family, in the person of the 2nd Earl of Arran, regained Craignethan Castle two years later. The second earl added a large outer courtyard to the west of the castle. Arran, who became Duc de Châtellerault following Mary, Queen of Scots' marriage to the French Dauphin, served as regent in her infancy. However, he later opposed Mary's second marriage to Lord Darnley, and was forced to surrender his castles at Craignethan and Cadzow. He went into exile at Newcastle in England, and had surrendered Hamilton by the end of November 1565, when he promised to put Craignethan in the queen's hands. Several members of the family and their retainers (including Thomas Broun of Draffen) were forgiven on 2 January 1566 for holding the castles of "Hammiltoun and Draffen", despite the royal order. The situation was reversed once more following Mary's abdication, when Arran aided her escape from Loch Leven Castle, and regained his castles. Mary came to Craignethan for safety. Arran's son, Lord Claud Hamilton, is said to have entertained Mary at Craignethan on the night before the Battle of Langside in 1568. The battle, at which the Hamiltons fought the forces of Regent Moray, ended in defeat, and Mary was forced to flee to England. Craignethan and Cadzow were surrendered again, Moray came in person to the castle to receive the keys on 15 May 1568. Lord Claud attempted to recover the castle by force in October, and his brother Lord John began to starve out Moray's soldiers in November. The Hamiltons regained the castle by March. Feuding continued between the Hamiltons and the opponents of Mary. In 1570, Moray was shot in Linlithgow by James Hamilton of Bothwellhaugh. After an English army assisting in the Marian civil war went to Glasgow in May 1570 the Hamiltons withdrew to Craignethan, and the Earl of Sussex was informed of Craignethan's defensive shortcomings;"Draffin, a strong house of the Duke's, but situate in a hole, so that it is commanded on every part, and has no ordnance." In the same month Lord Sempill now a King's man was captured and imprisoned in the castle. In August, the English ambassador in Scotland, Thomas Randolph heard that Regent Lennox was hoping to get the Hamiltons out of their "den of Draffen". Lennox planned to go to Clydesdale with the Earls of Mar and Glencairn, and Lord Ochiltree, bringing artillery from Stirling Castle. This expedition was postponed. There were allegations that the Craignethan garrison had destroyed crops and produce on lands of Lemphlair and Braidwood belonging to the Lairds of Cunninghamhead and Glenbervie, and captured Lord Sempill.
1579 жылы берілу және қорлау
1573 жылы король мен королеваның тараптары арасында шартқа қол қойылды, бірақ 1579 жылы Гамильтон әулеті заңнан тыс деп жарияланды, ал лорд Клод Францияға қашты. Бұған Морей мен Леннокс регенттерін өлтіру себеп болды. Гамильтон отбасы Гамильтон, "Драффан" және Пейслиді қорғануға дайындады. Крейгнетан мен Кадзоуды басып алу үшін әскер жиналды. 15 мамырға қарай патшалық артиллерия жақындады, Гамильтон мен Крейгнетан гарнизондары белгілі шарттар бойынша тапсыруға келісті. Патша әскері бас тартты. "Гамильтон үйі" 19 мамырда тапсырылды. Крейгнетан гарнизоны түнде қамалдан қашып кетті. Дэвид Мойзидің мәлімдемесіне сәйкес, Крейгнетан 1579 жылдың 18 мамырында, ал Кадзоу келесі күні үкімет әскерлеріне тапсырылды. Клодтың үлкен ағасы, Арранның 3-графы, 1575 жылдан бері Крейгнетанда тұтқында болған, олардың кіші інісі Дэвид және анасы тұтқындалып, Линлитгоуға жеткізілді. Гамильтон бекіністерін қорғаған Гамильтон әулетінің алты сарбазы Морейді өлтіргені үшін сотқа тартылу үшін Стирлингке әкелінді. Патшалық билік бойынша Крейгнетанды "Либертонның жас сэр Джеймс Гамильтоны" қиратты. Бұл солтүстік-батыс мұнарасы мен қалың батыс қабырғасын, сондай-ақ "ішкі бармкин" деп аталатын қоршауды бұзуды қамтыды, ол орға құлап, қамалдың қорғаныс мүмкіндігін жойды. 1592 жылдың 1 шілдесінде лорд Джон Гамильтон Ниддридің Арчибальд Ваукопын және Ботуэлл графының басқа да бүлікші жақтастарын Лесмагау шалғынында тұтқынға алып, қамалға қамады. Джеймс VI патшалық гвардиясының капитаны сэр Джон Кармайклды тұтқындарды алуға жіберді, бірақ Гамильтонның ұлдарының бірі оларды босатып жіберді.
A treaty was signed between the King and Queen's parties in 1573, but by 1579 the Hamiltons were outlawed, and Lord Claud fled to France. The pretext was the killings of Regent Moray and Regent Lennox, and the Hamilton family prepared Hamilton, "Draffan", and Paisley for defence. Levies of troops were raised to capture Craignethan and Cadzow. By 15 May, the royal artillery was approaching, and the garrisons of Hamilton and Craignethan offered to surrender on terms. The king's forces refused. The "House of Hamilton" surrendered on 19 May. The garrison of Craignethan abandoned the castle in the night. According to David Moysie, Craignethan surrendered to government forces on 18 May 1579, and Cadzow on the next day. Claud's older brother the 3rd Earl of Arran, who had been confined at Craignethan since 1575, their younger brother David, and mother were captured and taken to Linlithgow. Six soldiers of the Hamilton family who had defended the Hamilton strongholds were taken to stand trial for Moray's murder at Stirling. By royal authority, Craignethan was slighted by "young Sir James Hamilton of Libberton". This involved the demolition of the north west tower and the massive west wall, the 'inner barmkin', which was tumbled into the ditch, rendering the castle relatively defenceless. On 1 July 1592 Lord John Hamilton captured Archibald Wauchope of Niddrie with other rebel followers of the Earl of Bothwell at the meadow of Lesmahagow and imprisoned them in the castle. James VI sent Sir John Carmichael, captain of the royal guard, to collect the prisoners, but one of Hamilton's sons released them.
Кейінгі жылдар
Крейгнетханды Гамильтондар қайта басып алды, бірақ оны 1659 жылы герцогиня Анна сатты. Жаңа иесі, Ендрю Хей, соғысқа кірісетін лард, сыртқы ауланың оңтүстік-батыс бұрышында екі қабатты үй салды. 1730 жылы Крейгнетхан Дуглас герцогы Арчибальд Дугласқа сатылды. Мүлік оның шартты туыстары, Хоум графына өтті, ал қираған орындары 19 ғасырдың соңында 12-ші граф тарапынан бекітілді. 1949 жылы мүлік 14-ші графтың қатысуымен мемлекеттік қамқорлыққа берілді, қазіргі таңда Шотландия тарихи ортасы басқаратын маңызды ескерткіш болып табылады.
Craignethan was regained by the Hamiltons, but was sold by Duchess Anne in 1659. The new owner, Andrew Hay, a covenanting laird, built himself a two storey house in the south west corner of the outer courtyard. In 1730 Craignethan was sold to Archibald Douglas, Duke of Douglas. The property passed to his supposed collateral descendants, the Earls of Home, and the ruins were stabilised by the 12th earl in the late 19th century. The property was given into state care by the 14th Earl in 1949, and is now a Scheduled Ancient Monument managed by Historic Environment Scotland.
Сәулет
Крейгнетхан Нетан өзенінің иілісінің үстінде, әсерлі жерде салынған. Оңтүстік, солтүстік және шығыс жағынан тік беткейлер қамалдың қорғанысын қамтамасыз етеді, бірақ қамал батыс жағынан биік жерден көрінеді, сондықтан ол сырттан көрінгендей мықты емес. Сондықтан Крейгнетханның қорғаныс құрылыстары батысқа қарай шоғырланған. Қамал төртбұрышты қабырғалы ауланың ішіндегі төменгі орталық мұнарадан тұрады. Батысында терең ор және одан тыс кең аула орналасқан. Иэн МакИвор: «Крейгнетхан Шотландияда жаңадан салынған, жоғары қорғаныс қабілетіне ие соңғы жеке қамал болды» деп жазады, оны Блэкнес және Танталлон қамалдарында жасалған сол кездегі жаңартулармен салыстырады.
Craignethan is built on an imposing site above a bend in the River Nethan. Steep slopes protect the castle on the south, north and east sides, but the castle is actually overlooked by higher ground to the west, making it far more vulnerable than it appears. Craignethan's defences are therefore concentrated towards the west. The castle comprises a low central keep, within a rectangular walled courtyard. To the west is a deep ditch and beyond, a larger outer courtyard. Iain MacIvor writes that "Craignethan was the last private castle of high defensive capability built de novo in Scotland", comparing it to the contemporary remodelings undertaken at Blackness Castle and Tantallon Castle.
Сақтау
Төртбұрышты сарайдың өлшемдері 21м х 16м, бастапқыда екі қабатты және мансардасы болған. Мансарда мен шатыр қазір жоқ, бірақ қабырғалар декоративтік консольдерге дейін толық сақталған, олар парапет бойындағы жолды ұстаған. Әр бұрышта дөңгелек бастиондар орналасқан, ал есікті мачиколациялар қорғайды. Ішкі жағынан сарай әдеттегі мұнара үйінен бірнеше ерекшеліктерімен көзге түседі. Кіреберіс негізгі зал қабатындағы үлкен баспалдақ вестибюліне жетеді, мұндай вестибюль көбінесе бірінші қабатта орналасқан. Осы деңгейден төмен, төрт бөлме, түрме және құдық бар жер астындағы күмбездік жертөлелер орналасқан. Кіру негізгі кіреберіс вестибюлінен немесе тікелей ас үйден жасалатын. Сарай ішкі қабырғамен батыстан шығысқа қарай бөлінген. Осы қабырғаның оңтүстігінде 6м х 12м өлшемді зал орналасқан. Залға кіру батыс жақтанғы вестибюль арқылы жасалатын, және зал үш үлкен терезе арқылы жарықтандырылған. Ішкі қабырғада ошақ орналасқан, ал батыс қабырғадан әншілер галереясы көрінеді. Залдың төбесі тас күмбезбен жабылған, және бөлме сарайдың толық биіктігін алып жатыр. Ішкі қабырғаның солтүстігінде ас үй және жеке бөлме орналасқан. Осы қабаттардың үстінде, төменнен кіре алатын тағы екі бөлме болған. Ал мансардада тағы төрт бөлме орналасқан. Шатыр екі еңісті, ал орталық бөлігі ішкі қабырғамен бекітілген.
The rectangular keep measures 21m by 16m, and was originally of two storeys plus an attic. Attic and roof are now gone, but the walls are complete up to decorative corbels which supported a parapet walk. Round bartizans top each corner, and machicolations guard the door. Inside, the keep differs from the usual tower house layout in several ways. The entrance leads into a large stair lobby on the main hall floor, which was more commonly located on the first floor. Below this level are subterranean vaulted cellars containing four rooms, a prison, and a well. Access was from the main entrance lobby or direct from the kitchen. The keep is divided internally by a wall running west to east. South of this wall on the ground floor is the hall, measuring 6m by 12m. The hall was accessed from the entrance lobby to the west, and was lit by three large windows. A fireplace stood in the internal wall, and a minstrel's gallery overlooks from the west wall. The hall ceiling was a stone vault, and the room fills the whole height of the keep. North of the internal wall was the kitchen, and a private room. Above these, within the height of the keep, were two additional rooms accessed from below. Another four rooms were located in the attic. The roof was a double gable, the central valley supported by the internal wall.
Ішкі аула
Ішкі ауланың көлемі – , қабырғалары әр бұрышында тікбұрышты мұнаралармен нығайтылған. Кіреберіс солтүстік қабырғаның ортасында орналасқан қақпа мұнарасы арқылы қисық жолмен жүргізілген. Батыс қабырға артиллериялық оққа төтеп беру үшін салынған және қалыңдығы 5 метрге дейін жеткен. Ол 16 ғасырдың соңында қиратылды, қазір тек іргетасы ғана қалды. Батыс қабырға салыстырмалы түрде төменгі қоршау сияқты биік болған, және мұндай құрылым қоршауды батыстан жоғарыдан жасалатын оққа тұрудан қорғаған болар еді. 1816 жылы жарық көрген Скотттың «Ескі өлім» романы көбінесе Тиллиетдлем қамалы мен оның төңірегінде өтеді. XI тарауда орын туралы былай делінген: «Барлық бас енді өзен сағасының алыс көрінісін ұсынатын мұнараның тіректерінен иілді. Тиллиетдлем мұнарасы Клайд өзенімен қосылған үлкен ағыннан пайда болған, өте тік жардың бұрышында тұрды немесе әлі де тұр». 1829 жылдың маусым айында Скотттың кітаптарын суретке түсіру үшін гравюра дайындап жатқан досы Джеймс Скенге былай деп жазды: «Мен Крейгнетхан туралы ойламадым, Тиллиетдлемді суреттегенде. Менің ойымша, ол бірнеше жағынан менің «Испаниядағы шатоымнан» өзгеше. Ол Клайдта емес, және егер есімде болса, көрініс шектеулі және орманды. Бірақ бұл оны қабылдауға кедергі келтірмейді, себебі ол қоғамдық талғамға орынның идеалды бейнесіне ең жақын деп танылды». 1830 жылы қайта жаңартылған «Ескі өлім» ромасының «Магнум» басылымында Скотт төмендегі түсіндірме қосты: «Тиллиетдлем қамалы – ойдан туған, бірақ Клайд өзеніне құятын Нэтан өзенінде орналасқан Крейгнетхан қамалының қираған қалдықтары мәтіндегі сипаттамаға ұқсас». 1834 жылдың қыркүйегінде Скотттың күйеу баласы Джон Гибсон Локхарт суретші Дж.М.У. Тернерді Крейгнетанға алып барды. Тернер қамалдың суретін солтүстіктен, Нэтан шатқалынан салды, содан кейін қираған жерлердің ішінде және айналасында бірнеше суреттер жасады. Скотттың романымен байланысты болғандықтан, Крейгнетхан қамалы танымал саяхат орынына айналды. 1876 жылы Тиллиетдлем теміржол станциясы жақын маңдағы Каледония теміржолының Коулберн тармағында салынды. 1880 жылғы экскурсиялық нұсқаулықта «Клайд сарқырамасына, Тиллиетдлем қамалына және т.б.» экскурсиясы туралы былай делінген: «Станция қамалдан қысқа ғана қашықтықта орналасқан». Станциядан өтетін жол бойында Fence Terrace деп аталатын шағын үйлер салынды, ол кейіннен Тиллиетдлем ауылына айналды.
The inner courtyard measures , with walls strengthened by rectangular towers at each corner. The entrance was via a dog leg passage through a gate tower midway along the north wall. The west wall was designed to stand up to artillery bombardment, and was up to 5m thick. It was destroyed in the late 16th century, and only the foundations remain. It is thought that the west wall was as high as the relatively low keep, and that this arrangement would have protected the keep from bombardment from the higher ground to the west. Scott's novel Old Mortality, published in 1816, was largely set in and around Tillietudlem Castle. Chapter XI describes the location: "All heads were now bent from the battlements of the turret, which commanded a distant prospect down the vale of the river. The Tower of Tillietudlem stood, or perhaps yet stands, upon the angle of a very precipitous bank, formed by the junction of a considerable brook with the Clyde." In June 1829 he wrote to his friend James Skene, who was preparing etchings to illustrate Scott's books, "I did not think on Craignethan in writing about Tillietudlem, and I believe it differs in several respects from my Chateau en Espagne. It is not on the Clyde in particular, and, if I recollect, the view is limited and wooded. But that can be no objection to adopting it as that which public taste has adopted as coming nearest to the ideal of the place." In the revised Magnum Edition of Old Mortality, published in 1830, Scott added a footnote: "The Castle of Tillietudlem is imaginary; but the ruins of Craignethan Castle, situated on the Nethan, about three miles from its junction with the Clyde, have something of the character of the description in the text". In September 1834 Scott's son in law John Gibson Lockhart took the artist J. M. W. Turner to visit Craignethan. Turner made a sketch of the castle from the north, seen across the Nethan Gorge, then made several drawings in and around the ruins. Due to the association with Scott's novel, Craignethan castle became a popular place to visit. In 1876 Tillietudlem railway station was constructed on the Coalburn Branch of the nearby Caledonian Railway line. An 1880 tour guide description of an excursion "To the Falls of Clyde, Tillietudlem Castle, &c," says the station "is but a short walk from the castle". A small group of houses were constructed on the road past the station, as Fence Terrace, and this subsequently became the hamlet of Tillietudlem.