Кіріспе

Орталық Еуропадағы тарихи аймақ. Төменгі Силезия (Dolny Śląsk; Niederschlesien; Silesia Inferior) – негізінен Польшада орналасқан, Чехия мен Германияда шағын бөліктерімен тарихи және географиялық аймақ. Бұл Силезия аймағының батыс бөлігі. Орта ғасырларда Төменгі Силезия Пяст әулеті билеген Польшаның бір бөлігі болды. Ол Польшаның жетекші аймақтарының бірі еді, ал оның астанасы Вроцлав Польша Корольдігінің маңызды қалаларының бірі болды. Төменгі Силезия 1172 жылы Польшаның фрагментациясы кезінде ерекше аймақ ретінде қалыптасты, сол кезде Ополе және Рациборц герцогтықтары, содан бері Жоғарғы Силезияның бөлігі саналды, Силезия герцогтығының шығыс бөлігінен құрылды, ал қалған батыс бөлігі Төменгі Силезия деп есептелді. Остзидлунг кезінде неміс қоныс аударушылары бұл аймаққа қоныстануға шақырылды, ол кезде поляктар басымдылық танытқан. Нәтижесінде, келесі ғасырларда аймақ көбінесе германизацияланды. Дегенмен, ол поляк мәдениетінің алғашқы орталығы болып қала берді, онда ең көне поляк жазуы мен алғашқы поляк баспасы жасалды және алғашқы қала құқықтары берілді. Кейінгі орта ғасырларда аймақ Богемия тәжінің билігіне қарады, бірақ оның көп бөлігі Пяст әулетінің жергілікті поляк герцогтарының билігінде қалды, кейбіреулері 16 және 17 ғасырларға дейін билік етті. Қысқа мерзімге Венгрия Корольдігінің бағыныштылығында болған ол 1526 жылы Австрия Габсбург монархиясына қарады. 1742 жылы Австрия Ниса герцогтығының оңтүстік бөлігін қоспағанда, Берлин шарты бойынша Төменгі Силезияның барлық бөлігін Пруссия Корольдігіне өткізді. Пруссия Корольдігінде аймақ Силезия провинциясының құрамына кірді. 1871 жылы Пруссия бақылауындағы Төменгі Силезия бөлігі Германия империясына біріктірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Төменгі Силезия бөлінді, өйткені шағын бөліктері Польша мен Чехословакияға қайта қосылды, олар да тәуелсіздік алды. 1945 жылы Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін, аймақтың көп бөлігі Польшаға қайтарылды, ал Одер-Найссе шекарасының батысындағы кішігірім бөлігі Шығыс Германияның бөлігі болды, ал Чехияның Төменгі Силезиясы (Есеничко және Опавско аймақтары) Чехословакияның құрамында қалды. 1949 жылға қарай, Потсдам келісіміне сәйкес, соғысқа дейінгі неміс халқының көбісі қуылды. Соғыстан кейін КСРО-ға қосылған бұрынғы поляк жерлерінен көшірілген поляктар, сондай-ақ Польшаның басқа аймақтарынан келген поляк қоныс аударушылары Төменгі Силезияға қоныстанды. Аймақ әртүрлі стильдегі тарихи сәулеттің көптігімен танымал, оның ішінде көптеген сарайлар мен қамалдар, жақсы сақталған немесе қайта жаңартылған ескі қалалар, көптеген шипажай қалалары және поляк монархтары мен жұбайларының тарихи жерлеу орындары (Вроцлав, Легница және Тржебницада).

География

Төменгі Силезия көбінесе Орта Одер өзенінің алабында орналасқан, оның тарихи астанасы Вроцлав қаласы. Төменгі Силезияның оңтүстік шекарасын Батыс және Орталық Судет тауларының қатарлары белгілейді, ол Жоғарғы орта ғасырлардан бастап Польша Силезиясы мен қазіргі Чехияның тарихи Богемия аймағы арасындағы шекараны құрады. Бобр және Квиза өзендері Лузатиямен алғашқы батыс шекарасы саналды, алайда, Жаган Силезия герцогтығы Нейсе өзеніне дейін жеткен, оның ішінде батыс жағалаудағы екі ауыл (Печерн және Нойдорф) 1413 жылы Силезия құрамына кірді. Кейінірек Пруссияның Силезия провинциясы 1815 жылы Наполеон соғыстарынан кейін Саксония Корольдігінен алынған тарихи Жоғарғы Лузатияның іргелес жерлерін қамтыды, оның батыс нүктесі Линденау деген шағын ауылға дейін (қазір Германияның Бранденбург штатына қарасты) созылған. Солтүстікке қарай, Төменгі Силезия бастапқыда 1482 жылы Бранденбург маркграфтарына өткен Свиебодзин және Кросно-Одраңске қалаларына дейін жеткен. Барич өзені солтүстік-шығыста тарихи Ұлы Польшамен шекараны құрайды, ал оңтүстік-шығыста Жоғарғы Силезия жатыр. Польшаның Төменгі Силезиясы Төменгі Силезия воеводиясы (Жоғарғы Лузатиядағы Любань және Згожелец округтері, сондай-ақ бұрынғы Богемиялық Клодзко округін қоспағанда), Любуш воеводиясының оңтүстік бөлігі (атап айтқанда, Кросно-Одраңске, Нова-Суль, Свиебодзин, Жагань және Зелена-Гора округтері, Зелена-Гора қаласымен бірге), сондай-ақ Ополе воеводиясының батыс бөлігі (Бжег, Намыслов және Ниса округтері) арасында бөлінген. Нейсе өзенінің батыс жағалауындағы бұрынғы Жаган герцогтығының шағын бөлігі бүгінде Саксонияның Гёрлиц ауданындағы Краушвиц муниципалитетіне қарасты, ал Нейседен батысқа орналасқан Пруссия Силезиясының ("Силезия Жоғарғы Лузатиясы") үлкен бөлігі Гёрлиц қаласын және бұрынғы Хойерсверда округін қамтиды, ол қазір Саксонияның Гёрлиц және Баутцен округтерінің солтүстік бөлігін, сондай-ақ Бранденбургтегі Обершпревальд-Лаусиц округінің оңтүстік бөлігін құрайды. 1742 жылы Австрия Силезиясына өткен Нисаның бұрынғы герцогтығының оңтүстік бөлігі, атап айтқанда, Есеньк ауданы және Хермановице, Мнихов және Железна қалалары, сондай-ақ Брунтал ауданындағы Врбно-под-Прадедомның бір бөлігі бүгінде Чехия Республикасына жатады. Төменгі Силезия солтүстікте Ұлы Польша және Любуш аймақтарымен, шығыста Жоғарғы Силезиямен, оңтүстік-шығыста Моравиямен, оңтүстікте Богемия және Клодзко аймағымен, ал батыста Лузатиямен шектеседі.

Судеттер

Судет таулары – геологиялық құрамы әртүрлі тау тізбегі. Олар Батыс, Орталық және Шығыс Судеттерге бөлінеді. Судеттің Төменгі Силезия бөлігіне Jizera таулары (ең биік шыңы: Wysoka Kopa, ), онда Үстіңгі Лузатия және Богемиямен шектесетін нүкте Smrk шыңының жанында орналасқан, сондай-ақ іргелес Гигант таулары (ең биік шыңы: Сněžka – Снежка, Чехияның ең биік тауы, ); Рудавы Яновицкие (Skalnik, ); Бурқыраған таулар (Wielka Sowa, ); Тас таулар (Waligóra ); Валбжих таулары (Borowa ) және Качавские таулары (Skopiec, ) Ostrzyca тауымен бірге Jelenia Góra аңғарын қоршап жатыр; Ślęża массиві (Mount Ślęża ), Орлицке тауларының массиві, Клодконың оңтүстігіндегі Králický Sněžník, Рыхлебске таулары және Есеник таулары (Praděd, ) кіреді.

Силезияның төменгі жерлері

Силезияның төмендіктері Силезия төмендіктері мен Силезия-Лужица төмендіктерін қамтиды. Бұл екі төмендікті Dolina Kaczawy өзені бөліп тұрады, ал Судеттен тік морфологиялық жиекпен ажыратылады, бұл жиек Болеславцеден (солтүстік-батыс) Злоты-Стокқа (оңтүстік-шығыс) дейін Судет маржиналдық жарылысы бойымен созылады. Төмендіктің оңтүстік бөлігі Судет алқабын қамтиды, оған өте төменгі Взгорже Стрежегомске, Группа Ślęży (Ślęża тауы) және Взгорза Немчаньско-Стшелинска (Громник тауы) кіреді. Obniżenie Sudeckie, Świdnik және Kotlina Dzierżoniowska аймақтарында да төменгі төбелер кездеседі. Силезия төмендігінің шығыс бөлігі Одер өзенінің жағалауында орналасқан кең Силезия төмендігінен тұрады. Шығыс бөлігіне Równina Wrocławska және оның айналасындағы жерлер: Równina Oleśnicka, Wysoczyzna Średzka, Równina Grodkowska және Niemodlińska кіреді. Dolina Dolnej Kaczawy (Kotlina Legnicka) Силезия төмендігін Силезия-Лужица төмендігінен бөліп тұрады, оған Wysoczyzna Lubińsko-Chocianowska, Dolina Szprotawy және Болеславце-Згорзелец тас жолының солтүстігінде орналасқан Bory Dolnośląskie-нің кең аудандары кіреді. Солтүстік жағынан төмендікті Вал Тшебницки шекаралайды, ол көршілес төмендіктерге қарағанда ұзын және биік төбелерден тұрады, сондай-ақ Кобыла тауы да бар. Төбелер қатарына Wzgórza Dalkowskie, Wzgórza Trzebnickie, Wzgórza Twardogórskie және Wzgórza Ostrzeszowskie кіреді. Obniżenie Milicko-Głogowskie, Kotlina Żmigrodzka және Milicka төбелердің ішінде, солтүстік бөлігінде орналасқан. Төмендік аймағы қарт жердің әртүрлі рельефін жабатын мұздық элементтердің (құм, қиыршық тас, саз) қалың қабатымен жабылған. Аңғарлардың жалпақ және кең түбі әдетте өзендермен қоныстанған. Төбелердің беткейлері құнарлы балшықпен жабылған, сондықтан Палеозой дәуірінен бастап адамдар қоныстанған және қарқынды түрде егін шаруашылығымен айналысқан жерлерге айналды. Экономиканың кейінгі дамуы беткейлердің толығымен ормансыз қалуына әкелді. Тыңайған жерлер ғана емес, сонымен қатар, қолайлы климат ауыл шаруашылығы мен бақша шаруашылығының дамуына жағдай жасайды. Вроцлав аймағының жылдық орташа температурасы , ең ыстық айдың (шілде) орташа температурасы , ал ең суық айдың (қаңтар) орташа температурасы болып табылады. Жауын-шашынның орташа мөлшері , оның ең жоғарғы көрсеткіші шілдеде, ең төменгісі ақпанда. Қар қабаты 45 күннен кейін еріп кетеді. Польшаның батыс жағындағыдай, батыс және оңтүстік-батыс желдері соғып тұрады. Судет өзендері су мөлшерінің өзгеруімен және аймақтың ірі индустрияландыруынан туындаған жоғары ластанумен сипатталады. Ең ірі өзендер: Ныса Клодзка (Вроцлавтың ауыз суының көзі, су арнайы канал арқылы алынады), Стобрава, Олава, Ślęza, Быстшица және оның салалары – Стжегомка және Пилава, Видава, Средска Вода, Качава (Ныса Шалона және Черна Водамен бірге) және аймақтың ең ірі оң жақ саласы – Барич. Бобр, Квиза және Лужицалық Нейсе өзендері Төменгі Силезия шекарасынан тыс Одер өзеніне құяды. Өзендердің көп бөлігі реттелген және олардың бассейндері жақсартылған, бұл тиімді су шаруашылығына ықпал етеді. Төмендік ландшафтының ерекшелігі – көлдердің жоқтығы. Леньица аймағында ғана оншақты шағын көлдер сақталған, бірақ олардың көпшілігі қазірдің өзінде жоғалып барады. Ең ірілері – Jezioro Kunickie, Jezioro Koskowickie, Jezioro Jaśkowickie және Татарәк. Көлдердің санына қарағанда, Барич алабында орта ғасырларда құрылған жасанды тоғандардың үлкен тобы бар. Олардың жалпы ауданы шамамен 500 мың гектарды құрайды, ал ең ірі тоғандар (Stary Staw, Łosiowy Staw, Staw Niezgoda, Staw Mewi Duży және Grabownica) келеді. Орманды жою мен егістік салдарынан бастапқы флора айтарлықтай өзгерді. Ең ірі ормандық кешендер – Bory Dolnośląskie, Bory Stobrawskie (Стобрава және Видава аймақтарында) және Барич пен Одер өзендерінің аңғарларындағы орманның кішігірім бөліктері. Бұл орман көп түрлі жапырақты орман, ол құнарлы жерлерде өседі. Одер өзенінің аңғары аралас орман топтарымен (бұта, емен, мүйіз, сикомор және қарағай) бай. Қорғалатын ормандық аумақтар: Zwierzyniec, Олава маңындағы Kanigóra, Dublany, Вроцлав маңындағы Kępa Opatowicka, Przedmoście маңындағы Zabór және Lubiąż. Басқа ормандық аумақтар – Орсктегі табиғи парк, Jodłowice, Милич маңындағы Wzgórze Joanny және Твардогура маңындағы Gola. Жабайы аңдар мен жасыл жемдік өсімдіктерге арналған ормандық түрлері тұрақты өрт қаупіне байланысты қолжетімсіз. Ішінара қолжетімді аумақтар (арнайы белгіленген) Góra Śląska, Oborniki Śląskie, Wołowa, Одер өзенінің аңғары және Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie аймақтарында орналасқан.

Төменгі субальпій орман

Төменгі субальпій орман (Regiel Dolny), жапырақты немесе аралас орманмен сипатталады. Шырша, сикомор кеспеағасы мен әк қоспасы бар қарағай, емен және шағанның табиғи кешендеріне ұқсас орман фрагменттері Шкларски шарлауығы маңында, Ягнятьковский кешенінде және Чойник тауында кездеседі. Ағаштардың әр түрлі түрлерінің әртүрлі климаттық талаптары бар. Ең төменгі бөліктерде емен мен күл ағаштары өседі, 500 м биіктікке дейін қарағай, одан биік бөліктерде еуропалық шырша, ал 800 м-ден жоғары шырша мен қайын өседі. Ағаш өсімдіктерінің негізгі құрамы өзгергеніне қарамастан, сол түрі сақталған. Онда: daphne mezereum, қызыл сабиз, қарақұмық, екі жапырақты платантера, тәтті жыртқыш, Париж шүбіршігі, жусан, ағаш шыршасы, қыстағы шөп, қарақұмық бидай және құдық қызғалдағы кездеседі. 800 м-ден жоғарырақ жерлерде көбінесе шөптер, күлгін кішкентай қамыс, жусан және саздар өседі. Көзге түсетін жерлерде, шалғындықтарда және жол бойында: дақты орхидея, бауылша, сары архангел, арника монтана, семсер жапырақты гелеборин, розалы сабан, жер асты бауыры және түлкіқұйрық кездеседі. Өзен жағалауларында ақ майлы бұршақ өседі. Қарағай ормандары шыршаға бай, бірақ олар атмосфералық факторлардың салдарынан әлсіздейді. Жарақаттанған тамырлар зиянды саңырауқұлақтар мен жәндіктерге оңай жұғады. Ең зияндысы – бал саңырауқұлағы, оның жеуге жарамды түрлері де бар, ол ағаш қабығы мен ағаш арасында өсіп, ағаштың өліміне себеп болады. Тамырлар мен діңдерді іштен жоятын тағы бір зиянды саңырауқұлақ – қалқанша саңырауқұлағы. Бал саңырауқұлағы ағаш құрылымындағы механикалық өзгерістердің нәтижесінде бірнеше айдың ішінде, ал қалқанша саңырауқұлағы бірнеше жылдың ішінде ағашқа зиян келтіреді.

Ежелгі тарих

Мұз дәуірі аяқталғанда, Силезия жазығында алғашқы адам пайда болды. Мезолит дәуірінде (7000 жыл бұрын) төменгі Силезияға алғашқы көшпелі халықтар келіп қоныстанды, олар үңгірлерде және қарапайым жайларда өмір сүрді. Олар жинаушы, аңшы және балықшы болып, тас және ағаштан жасалған қару-жарақтар мен түрлі құралдарды пайдаланды. Жоғарғы палеолитте, 40 000 жылға жуық көне адам қалдықтары Сленжа өзені бойындағы Тюньец қаласындағы қабірде табылды. Неолит дәуірінде (б.з.д. 4000–1700 жылдары) тұрақты өмір салтына көшу процесі басталды. Алғашқы ауылдық қоныстар пайда болды, адамдар егін шаруашылығымен және мал өсірумен айналыса бастады. Осы кезеңде кен өндіру, керамика және тоқыма өнері дамыды. Серпентинит кен орындары пайда болды, онда Силезия балталары жасалды, ал Иорданув-Шлёнски маңында түрлі құралдарға айналдырылған нефрит өндірілді. Қола дәуірінде (б.з.д. 1700–1500 жылдары) әртүрлі мәдениеттердің дамуы Тричинец мәдениетіне әсер еткен Унетиц мәдениетінің пайда болуына әкелді. Бұл мәдениет шамамен б.з.д. 750 жылдан бастап Еуропаның барлық аймағына тарады.

Ерте тарих

Ла Тене мәдениет кезеңінде Төменгі Силезияда кельттер қоныстанды, олардың басты құдай табыну орны Сленжа тауы болды. Бұл төбеде және оның төңірегінде орналасқан олардың тас мүсіндеріне кейіннен, біздің заманымыздың VI ғасырында келген славян тайпалары табынды. Magna Germania (II ғасыр) кельт және славян кезеңдері арасында Төменгі Силезияда бірнеше герман тайпалары тұрғанын жазды. Олардың арасында вандалдар, лугийлер және силингтер болды, олар Силезия аймағына атын берген болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес және осыдан дау туындайды. Герман тайпалары Ұлы көші-қон кезеңінде батысқа қарай кеткен кезде, VI ғасырдың басынан бастап Сарматиядан, Кіші Азиядан және Азия далаларынан бірқатар жаңа халықтар Силезияға келді. Бавариялық географ (шамамен 845 ж.т.) батыс славян тайпалары – Ślężanie (аймақтың Śląsk және кейін Силезия атауының тағы бір мүмкін көзі) туралы, олар Niemcza және Dziadoszanie тайпаларына шоғырланған, ал 1086 жылы Прага епископы Яромир шығарған құжатта Zlasane, Trebovane, Poborane және Dedositze тайпалары тізімделген. Сол уақытта Жоғарғы Силезияда Ополане, Лупиглаа және Голеншице тайпалары қоныстанды. 9-шы ғасырдың соңында аймақ князь I Светоплюктің Ұлы Моравия мемлекетіне бағынды, ал шамамен 906 жылдан бастап Премислид герцогы I Шпитниевтің және оның мұрагерлері Вратислав I, Вроцлавты негізін қалаушы деп есептелетін, және Болеслав Зұлымның билігіне көшті.

Польша герцогтіктері, Богемия короны, Венгрия, Австрия және Пруссия

1335 жылғы Тренчин (Тренчин) және 1348 жылғы Намыслов шарты бойынша Силезия герцогтықтарының көпшілігі Силезиялық Пиасттардың билігінде болды. Көптеген герцогтықтар Пяст, Ягеллон және Собиски үйлері арқылы Польшаның құрамында қалды, олардың кейбіреулері 17 және 18 ғасырларға дейін сақталды. 1469 жылы Төменгі Силезия Венгрияға, ал 1490 жылы Ягеллон әулеті билік еткен Богемияға қайта оралды. 1476 жылы Кросно (Кроссен) герцогтығы Бранденбург маркграфтығының құрамына кірді, оның себебі Пиаст билеушісінің жесірі Барбара фон Бранденбург, курфюрст Альберт Ахиллдің қызы, Кроссенді мұраға алды. Бұл Швибус (Швибодзин) аймағын Силезияның қалған бөлігінен бөліп, эксклавқа айналдырды. Кроссен поляк мәдениетінің маңызды орталығы болып қала берді. 1475 жылы Глоговта туған поляк баспагері Вроцлавта (Изге Крест баспаханасы) құрылды, ол Төменгі Силезиядағы алғашқы инкунабулді шығарды, сонымен қатар поляк тілінде басылған алғашқы мәтінді де қамтыды. 1526 жылы Силезия Габсбург монархиясының құрамына кірді, Австрияның эрцгерцогы Фердинанд I Венгрия және Богемия королі Людовик II-нің орнын басып алды. Бранденбург мұрагерлікке қарсылық көрсетті, бірақ Силезия 1742 жылға дейін Габсбургтердің бақылауында болды. 1675 жылы Легница герцогы Георг Вильгельм Бжег сарайында қайтыс болды, ол 10 ғасырда Польша мемлекетін құрған Пиаст әулетінің соңғы еркек мүшесі еді. Ол Легницада жерленген. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі маңызды жол осы аймақтан өтті, Польша корольдері Август II күшті және Август III осы жолмен жиі саяхаттайтын. Ниса герцогтығының оңтүстік бөлігін қоспағанда, Төменгі Силезияның көп бөлігі 1742 жылғы Бреслау шарты бойынша Бірінші Силезия соғысынан кейін Пруссия Корольдігінің құрамына кірді. 1813 жылы осы аймақта Алтыншы коалиция соғысының бірнеше шайқастары болды, оның ішінде Кацбах шайқасы. 1815 жылы ол Пруссияның Силезия провинциясының құрамына кірді, ол Лигниц, Бреслау және Райхенбахтың Төменгі Силезия әкімшілік аймақтарына (Regierungsbezirke) және Жоғарғы Силезия Оппельна (Neisse және Grottkau Төменгі Силезия аудандарын қоса алғанда) бөлінді. Төменгі Силезияның оңтүстік бөлігін қамтыған Райхенбах 1820 жылы таратылды және оның аумақтары Лигниц пен Бреслау арасында бөлісті; одан кейін Силезияның орталық бөлігін қамтыған Бреслау кейде Орталық Силезия деп те аталады. Батыс Лигниц аймағы Жоғарғы Лузация округінің (аудан) де (Любань), де, Ротенбург және 1825 жылдан кейін де, Наполеон соғыстарынан кейін Саксония Корольдігінен тартып алынған, сондай-ақ Кроссеннен (Ротенбург ан дер Одер, Польниш Неттков, Дрехноу) берілген шағын аумақтармен кеңейтілді; солтүстіктегі Швибус эксклавы, сондай-ақ батыстағы басқа да шағын эксклавы Бранденбург провинциясына берілді. Бұрынғы Богемияның Кладско округі 1742 жылы Силезиямен бірге қосылған, 1818 жылы Райхенбах аймағына қосылды, 1820 жылы Райхенбах таратылғаннан кейін орталық Бреслау аймағының бөлігі болды. 19 ғасырда бұл аймақта поляктардың жасырын қарсылық қозғалысы белсенді болды. 1848 жылдың 5 мамырында Вроцлав қаласында Пруссия мен Австрияның Польшаны бөлген жерінен келген поляк белсенділерінің съезі өтті. Вроцлав Польшаның Ресейге бөлінуі кезінде 1863-1864 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде және оның алдында поляк көтеріліс комитетінің орталығы болды. Жергілікті поляктар 1861 жылы ақпанда Варшавада ресейліктердің поляк наразылықшыларын қырғынға ұшыратқанынан кейін поляк ұлттық аза тұтуына қатысты, сондай-ақ 1861 жылы бірнеше патриоттық поляк шіркеу қызметтерін ұйымдастырды. Бұл аймақ арқылы Польшаның құпия хат-хабарлары, қару-жарақ, оқ-дәрі және көтерілісшілер тасымалданатын. 1863 жылдың маусым айында Вроцлав құпия поляк көтерілісшілердің бас кеңсесі болып бекітілді. Пруссия полициясы поляк көтерілісшілерінің бірнеше мүшесін тұтқындады. 1871 жылдан бастап Төменгі Силезия Германия империясының құрамына кірді. Ұзаққа созылған неміс отарлауы мен германизациясының нәтижесінде, 20 ғасырдың басында Төменгі Силезияда неміс тілді халықтың басым бөлігі болды, Намыслов (Намыслов), Сицус (Грос Вартенберг) және Милич (Милич) аудандарының солтүстік-шығыс бөлігіндегі поляк тілді шағын аймақты және Стрелен (Стрзелин) айналасындағы ауылды аймақтағы чех тілді азшылықты қоспағанда. Сондай-ақ, Бреслау (Вроцлав) және Зиелона Гора (Грюнберг) сияқты ірі қалаларда поляк қауымдары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер аймақта одақтас әскер тұтқындары үшін кем дегенде 24 мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. Соғыстан кейін Төменгі Силезияның көп бөлігі Германияда қалды, богемиялық бөлігі Чехословакияға қосылды, ал кішкентай бөлігі Рихтальмен бірге жаңадан тәуелсіздік алған Польшамен қайта біріктірілді. Германия бөлігі Бреслау және Лигниц аймақтарынан тұратын Пруссияның еркін мемлекетінің Төменгі Силезия провинциясына қайта ұйымдастырылды. Соғыс аралық кезеңде Германия бөлігінде поляктарға қарсы зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайлары болды, тіпті 1920 жылы Вроцлавтағы поляк консулдығы неміс ұлтшылдары тарапынан шабуылға ұшырап, қиратылды. 1930 жылдары поляктар мен еврейлер Германия бақылауындағы аймақта қудаланды. Польша тегін жою мақсатымен көптеген жер аттары немісшеленді, тіпті Пиаст аты бар көшелер, алаңдар, ғимараттар мен кәсіпорындар өз аттарын өзгертуге мәжбүр болды (соның ішінде Бжег және Воловтағы Пиаст сарайлары).

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Германия Польшаның аймағын басып алып, оккупациялады. Әлде-қашан 1939 жылы немістер поляктарды алғаш рет жер аударып, кейбіреулері Германия басып алған Польшаның шығыс бөлігіне жер аударылғанда қайтыс болды. Соғыс жылдары немістер Грос Розен концлагерін және аймақта 100-ге жуық қосалқы лагерьлерді құрды, онда түрлі ұлттан 125 000-ға жуық адам, олардың ішінде негізінен еврейлер, поляктар және Кеңес Одағының азаматтары түрмеге қамалды, және шамамен 40 000 адам қаза тапты. Сонымен қатар, аймақта бірнеше неміс әскери тұтқын лагерлері орналасқан, олардың ішінде Сталаг VIII A, Сталаг VIII C, Сталаг VIII E, Сталаг Люфт III, Офлаг VIII A, Офлаг VIII B, Офлаг VIII C, Офлаг VIII F, көптеген мәжбүрлі еңбек қосалқы лагерлерімен бірге, сондай-ақ Сталаг VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің түрлі қосалқы лагерлері болды. Бұл лагерьлерде поляктар, француздықтар, бельгиялықтар, британдықтар, италиялықтар, канадалықтар, американдықтар, гректер, югославтар, орыстар, австралиялықтар, жаңа зеландиялықтар, оңтүстік африкалықтар, норвегиялықтар, литвалықтар, словактар және т.б. сияқты түрлі ұлт өкілдері тұтқындалды. Сонымен қатар, бірнеше нацистік түрмелер, басқа мәжбүрлі еңбек лагерлері және 5 жасқа дейінгі польшалық балаларды ұрлап әкеткен лагерь болды, олар Вассошта "жасы бойынша құнды емес" деп есептелді, онда көптеген балалар қайтыс болды. Германия аймақта түрлі ұлттан көптеген мәжбүрлі жұмысшылардың өмірін қиған Project Riese құрылыс жобасын жүргізді. Аймақта Польша қарсылық қозғалысы белсенді болды, оның ішінде Армия Крайова және Олимп ұйымдары. Соғыстың соңғы кезеңдерінде бұл жер нацистік Германия жасаған бірнеше өлім шерулерінің орны болды. Польшаның осы аймаққа талап етуін ескере отырып, 1945 жылдың мамырында АҚШ Мемлекеттік департаменті дайындаған меморандумда бұл жерді Польшаға берудің «тарихи немесе этникалық негіздемесі жоқ» болғандықтан Германияда қалдыру ұсынылды. Алайда, Потсдам келісімінде Кеңес Одағының талабы бойынша, Польшаның шығысын аннексиялаған Кеңес Одағы, Төменгі Силезияны Польша Республикасына берді. Бұл шекаралық өзгерістер Германиямен соңғы бейбітшілік конференциясына дейін келісілді, бірақ ол ешқашан өтпеді. Германия Одер-Найсе шекарасының батысындағы бұрынғы Пруссияның Төменгі Силезия провинциясының шағын бөлігін сақтап қалды.

Қазіргі Польша

Нейс өзенінің шығысындағы Төменгі Силезияның көп бөлігінен қалған неміс халқы Потсдам келісіміне сәйкес қуылды. Аймаққа Орталық Польшадан және Кеңес Одағымен аннексияланған Польша аймақтарынан поляктар көшіп келді. 1945 жылдан 1975 жылға дейін Төменгі Силезия Вроцлав воеводтығының құрамында болды. 1975 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқаруды қайта ұйымдастыру заңының нәтижесінде Польшаның әкімшілігі 49 воеводтыққа бөлінді, олардың төртеуі Төменгі Силезияда орналасты: Еленя-Гура, Легница, Валбжих және Вроцлав воеводтықтары (1975–1998). 1998 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқаруды қайта ұйымдастыру заңының нәтижесінде бұл төрт провинция біріктіріліп, Төменгі Силезия воеводтығы құрылды (1999 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енді), астанасы – Вроцлав. Корея соғысынан кейін, 1953–1959 жылдары Польша аймақта 1000 Солтүстік Кореялық жетімді қабылдады.

Халық саны

Классикалық кезеңнің соңында аймақта герман тайпалары қоныстанды, олар Ұлы көші-қон кезеңінде батысқа қарай, қазіргі Германия мен Франция жерлеріне көшіп, Төменгі Силезияда лехиттік тайпаларымен ауыстырылды. Ғасырлар өткен соң, Кеш Орта ғасырларда жаңадан құрылған қалаларды дамытуға тартылған неміс қоныс жайлаушылары Төменгі Силезияға келді. Уақыт өте келе, жергілікті поляк халқының бір бөлігі неміс тіліне ауысып, неміс тілін қабылдады, алайда, әсіресе Төменгі Силезияның солтүстігінде және ірі қалаларда, айқын поляк қауымдастықтары сақталды. 1819 жылы Бреслау регенттігінде 833 253 тұрғын болды, олардың көпшілігі – 755 553 (90%) – неміс тілінде сөйлейтін болса, поляк тілінде сөйлейтін азшылық 66 500 (8%) құрады; сондай-ақ 3900 чех (1%) және 7300 еврей (1%) болды. 1911 жылы АҚШ Иммиграциялық комиссиясы поляк тілінде сөйлейтін силезиялықтарды этностық поляктар деп сараптады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғыс кезінде аймақтан қашпаған неміс тұрғындары Потсдам келісіміне сәйкес қуылды, ал аймақ бұрынғы Шығыс Польшадан, сондай-ақ басқа аймақтардан келген поляктармен қоныстандырылды, нәтижесінде поляк азшылығы қайтадан басымдыққа ие болды. 1948–1954 жылдары Грекия азамат соғысынан қашқан гректер мен македониялықтар Төменгі Силезияға келді. Олар аймақтың бес қаласы мен ауылында уақытша қабылданып, кейін әртүрлі қалалар мен округтерге қоныстанды, бірақ келесі онжылдықтарда кейбіреулері Грекияға оралды, ал кейбіреулері басқа елдерге эмиграциялады. Ең ірі грек-македониялық қауымдастықтары Згорзелец, Вроцлав, Свидница және Вальбжих қалаларында орналасқан.

Жоғарғы Лузатиядағы Силезия дәстүрлері

Жоғарғы Лузацияның шығыс бөліктері 14 ғасырдың басында, бөлінген Польшаның Явор герцогтығының құрамында Силезияның бір бөлігі болды, және 1815 жылдан 1945 жылға дейін, аймақ Саксониядан Пруссияға қосылып, Силезия провинциясының, кейіннен Төменгі Силезияның құрамына кірген кезде қайтадан Силезияның бөлігіне айналды. Осы кезеңде Силезия мәдениеті мен Силезия неміс диалектісі осы аймаққа, оның орталығы Гёрлицке тарады. Одер-Найс шебінен немістерді қуу осы аймақта неміс силезиялықтарының қоныстануына себеп болды. Осы фактілерге байланысты, аймақтың бір бөлігінің тұрғындары әлі де өздерін силезиялықтар деп есептейді және Силезия дәстүрлерін сақтайды. Олардың ерекше құқықтарының бірі – 1992 жылғы Саксония Конституциясымен кепілдендірілген Төменгі Силезияның туы мен елтаңбасын пайдалану құқығы. Ал Жоғарғы Лузациядағы Силезия евангелистік шіркеуі Берлин және Бранденбург шіркеуімен бірігіп, Берлин-Бранденбург-Силезия-Жоғарғы Лузация евангелистік шіркеуін құрды.

Ас мәзірі

Польшаның дәстүрлі ұлттық тағамдарынан өзге, Төменгі Силезияның өзіне тән аймақтық және жергілікті дәстүрлі тағамдары мен сусындары бар, оларға әсіресе әртүрлі ет өнімдері (әртүрлі kiełbasa түрлері қоса), ірімшіктер, бал, сусындар және Польшаның Ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігі ресми түрде қорғаған әртүрлі тағамдар мен тағамдар кіреді. Дәстүрлі ет өндірісінің маңызды орталықтары – Гигант таулары мен Судет тауларының етегі, Немча, Слава және Рыхталь қалалары, Нове Миастечко мен Жагань маңындағы ауылдар, ал дәстүрлі ірімшік пен айран өндірісінің орталықтары – Орталық Судет, Сиедлиско, Камиенна Гора және Згорзелец. Польшадағы дәстүрлі балдың көп бөлігі әртүрлі жерлерде өндіріледі, әсіресе Судеттер, Судет етегі, Барич өзені аңғары, Төменгі Силезия және Стобрава ормандары, сондай-ақ Сулехов Зиелона Гора аймағында. Нан, нан-кәмпиттер мен торттың алуан түрлері бар, сонымен қатар Олесница, Пржемков және Зиелона Горада жергілікті дәстүрлі имбиртәтті нан пісіріледі. Төменгі Силезия – Польшаның шарап өсіретін аймақтарының бірі, ал поляк шарабын өндірудің маңызды орталықтарының бірі – Зиелона Гора. Басқа танымал дәстүрлі сусындарға Гигант тауларынан Karkonoski ликері, Trzebnicki төбелерінен Trzebnicki сидрі, Zielona Góra-да өндірілетін қарамқара жидектерінен және басқа жеміс ингредиенттерінен жасалған Jarzębiak поляк жеміс арағы және Lwówek Śląski және Zielona Góra сырасы жатады. Госьценьцице ауылы Польшадағы ең ірі тәтті каштан өнімдерін береді. Олардың өсірілуі орта ғасырларға дейін барып жетеді, сол кездегі жергілікті католик монахтары осы каштанды емдік мақсаттарда қолданған.

Спорт

Төменгі Силезиядағы ең табысты спорт клубтарының қатарында футбол клубтары – «Сляск Вроцлав», «Загленбие Любин» және «Миедж Легница», спидвей клубтары – «Фаллубаз Зиелона Гора» және «Спарта Вроцлав», баскетбол клубтары – «Сляск Вроцлав», «Баскет Зиелона Гора», «Горник Вальбрих» және гандбол клубы – «Сляск Вроцлав» жатады. Жыл сайын қыркүйек айында Вроцлав марафоны өткізіледі.