Кіріспе

Әбдуқадыр Ұразбеков (1889 – 1938 жылғы қараша) – Қырғыз АССР Орталық Атқару Комитетінің Төралқа төрағасы (1927–1937) және Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы Орталық Атқару Комитетінің бірінші төрағасы (1937).

Өмірбаян

Әбдікәдір Оразбеков 1889 жылы Ресей империясының Ферғана облысы Охна ауылында (қазіргі Қырғызстанның Баткен облысы, Қадамжай ауданы) кедей қырғыз отбасында дүниеге келген. Ол – Абдукадыр дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болған кедей шаруаның ұлы. 1907-1916 жылдары нан пісіруші болып жұмыс істеді және патша әскеріне шақыруға қарсы "Андижан көтерілісіне" қатысты. 1917 жылғы қаңтарда нан пісірушілердің ереуілін ұйымдастырғаны үшін тұтқындалды. 1918 жылғы тамызда Коммунистік партияға қосылды. Сол жылы Ферғана шеберлер, жұмысшылар және қызметкерлер одағының басқарма мүшесі болды, 1918-1919 жылдары Ферғана облыстық кеңесінің және Маргелан аудандық атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Әбдікәдір Оразбеков Түркістанның еңбек қозғалысына қатысты. Қырғызстанда Кеңес билігінің орнауы мен нығаюы үшін күресті. 1919-1920 жылдары Ферғананың Қызыл гвардиясы штабында қатардағы жауынгер болып қызмет етті. Әбдікәдір Оразбеков Ресей азамат соғысына қатысып, Басмашы қозғалысына қарсы күрестің ұйымдастырушысы және қолбасшысы болды. 1920-1923 жылдары ауылдық, болыстық және аудандық революциялық комитеттерді басқарды. 1924-1925 жылдары Ош аудандық жұмысшы кеңесінің жер бөлімінің бастығы және хатшысы болды. Ол Төлеу Қара Қырғыз облысы жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңесінің ұйымдастырушы съезінің делегаты болды, онда Төлеу Қара Қырғыз облыстық Атқару комитетінің (АК) төрағасы болып сайланды. 1927-1937 жылдары Қырғыз АССР Орталық Атқару Комитетінің Президиумының төрағасы болды. 1937 жылы Қырғыз КСР Орталық Атқару Комитетінің бірінші төрағасы болды. Әбдікәдір Оразбеков 1938 жылы Ұлы тазалау кезінде атылып өлтірді.

Саяси өмір

Әбдіқадыр Оразбеков қырғыз қыстақтарының мүліктік жіктелуі жағдайында жалдамалы жұмысшылар армиясын толықтырған алғашқы қырғыздардың бірі болды. Ол революциялық санасы халықаралық пролетариат ортасында қалыптасқан саналы қырғыздардың саналыларының бірі еді. Ол осы ортада ереуілге қатысудан бастап, ереуілдерді ұйымдастырушыға айналып, жұмысшылар кәсіподағын құруға бастама көтерді. Оразбеков 1916 жылғы Ферғана алқабындағы революциялық қозғалыстардағы өзінің көрнекті қызметін бастады, онда патша үкіметі қатыгездікпен басып тастаған ұлт-азаттық көтеріліс болды. Наразылықтың басты себебі – 25 маусымда Ресей императорының тыл жұмысына «шет елдіктерді тартып алу» туралы жариялаған жарлығы болды, ол Орталық Азияның көптеген аймақтарындағы жергілікті халық арасында өткір наразылық тудырды. Кейін, 1918-1920 жылдары, Қызыл Армияда қызмет етті. 1918 жылдың басында А. Оразбеков Коммунистік партия қатарына қосылды. Түркістандық еңбек қозғалысына қатысты. Қырғызстанда Кеңес билігін орнату және нығайту үшін белсенді күресті. Азамат соғысы кезінде ол қарапайым сарбаздан отряд командиріне және комиссарға дейін өсті. 1920 жылдары партия оны ауылдық жерлерде жұмыс істеуге жіберді. Ол онда феодалдық байлардың қарулы контрреволюциялық ұлтшыл қозғалысы – Басмашыларға қарсы әскери операцияларды жетекшілік етті және жеке қатысты. 1925 жылы Қарақырыз облыстық атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. 1927 жылдың наурыз айында А. Оразбеков Қырғыз АССР Орталық Атқару Комитетінің Президиумының төрағасы болды, ал 1937 жылдың наурыз айында одақтық республика құрылғаннан кейін Қырғыз КСР Орталық Атқару Комитетінің бірінші төрағасы болды. 1930 жылдары ол жаңа қырғыз әліпбиін жасау жөніндегі орталық комиссияны басқарды, сондай-ақ үйсіз балаларға көмек көрсету үшін В.И. Ленин атындағы қорына жетекшілік етті. Оның басшылығымен қырғыз және орыс драма театрлары, көптеген жоғары оқу орындары, Қырғыз мемлекеттік филармониясы ашылды. Тарихшылардың пікірінше, оны (атқаратын лауазымына байланысты) Қырғызстанның бірінші президенті деп санауға болады.

Құрметтер

Ферғана аңғары аумағында Кеңес билігін орнатуға атсалысқандығы үшін А. Уразбеков 1924 жылы Түркістанның "Алтын белгісімен" марапатталды. 1932 жылдың 3 мамырында Уразбеков Республиканың дамуындағы жетістіктері үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

Мұра

Бишкектің орталық көшелерінің бірі Әбдуқадыр Оразбековтың есімімен аталады. Пушкин көшесінде мүсінші Айдарбек Үсікеев салған бюст орнатылды. 2014 жылы Қырғызстанның пошта маркасы басылды. 2019 жылы Әбдуқадыр Оразбековтің туғанына 130 жыл толуына арнап, оның туған жері, Ойна ауылында ескерткіш қойылды.