Кіріспе

Пралая – индуистік космологиядағы таралу (белсенділіксіздік) кезеңі. Жалпы алғанда, төрт түрлі құбылысты білдіреді, көбінесе Брахмапралайя деп аталатын кальпадан (4,32 миллиард жыл) кейін бүкіл ғаламның тарауын көрсету үшін қолданылады. Пралая сонымен қатар Нитьяпралаяға – күн сайын болатын барлық тірі және жансыз нәрселердің үздіксіз жойылуына, Пракритапралаяға – Пракрити (Табиғат) тудырған, 1000 Чатурюга (төрт дәуір) циклі аяқталғаннан кейін барлық жаратылысты аяқтайтын үлкен топан суға, және Атиантикапралаяға – Брахманмен (Жоғарғы Шындықпен) бірігуі нәтижесінде Атманның (Өзіндік) тарауына да қатысты. Упанишадтардан бері әдебиетте кездесетін Пралая ұғымы индуистік космологияда және философияда кеңінен талқыланған.

Сипаттама

Индуизм космологиясы ғаламның қайта-қайта жаратылып, жойылатын, соңы жоқ циклін көрсетеді.

Нитяпралая

Нитяпралая – тұрақты ыдырау, барлық тірі және тірі емес нәрселердің ақыл-ойы мен денесінің күнделікті энтропиясын сипаттайтын құбылыс. Барлық зат жаратылғаннан бастап үнемі тозып, жойылуға ұшырайды және көбінесе жеке тәжірибе ретінде сипатталады, бұл уақытша жер бетіндегі өлімге алып келеді. Сканда Пуранада Нитяпралая – адамның бастан кешіретін түрлі жағымсыз оқиғалар мен жоғалтулар, мысалы, тонау, әйелінің ұрлануы, жаудың келуі, қызбаның басталуы, сондай-ақ апаттар мен аурулар – барлығының нәтижесінде болатын өлім, ең ауыртпалықты тәжірибе. Мұндай рухани күйзеліс адамның өзінің кармасының салдары деп есептеледі. Адамның кармасы түрлі төменгі жануарлар ретінде қайта тууын анықтайды, ал олардың осындай туған кездегі іс-әрекеттері өз кезегінде адамның кармасын қалыптастырады.

Брахмапралайя

Бхагавата Пуранада бір кальпа (ғасыр), Сатья, Трета, Двапара және Кали төрт дәуірдің мың айналысынан және он төрт Манудың билігінен тұрады, ол Жаратушы құдай Брахманың өміріндегі бір күнге тең. Пралайя – құдайдың өміріндегі бір түн деп аталатын, сондай ұзақтықтағы уақыт. Бұл ыдырау түрі Брахманың ұйқысынан туындайды, сондықтан оның атымен аталған. Ол сондай-ақ "наимиттіка", яғни "мезгіл-мезгіл" деп те аталады. Осы кезеңде Нараяна әлемді өзінің ішінде жинап алады және жылан таушаң Шешаның үстінде демалады. Агни Пуранада төрт дәуір циклының соңында жер ресурстарының таусылатыны және бір ғасырлық қатыгез құрғақшылыққа әкелетіні айтылады. Осы кезеңде жер бетіндегі барлық тіршілік жойылады. Үш әлемдегі сулар Вишнуның ішкенінен құрғап кетеді. Күннің жеті сәулесі жеті күнге айналып, үш әлемді және жер асты әлемін өртеп жібереді. Осы оқиға кезінде жердің бір тасбақаға ұқсайтыны айтылады. Рудраның бір көрінісі және Шешаның демі жер асты әлемін өртеп жібереді. Үш әлемнің тұрғындары алдымен Махарлокаға, содан кейін Жаналокаға көшеді. Вишну отты сөндіру үшін әлемге бір ғасыр жаңбыр жаудырады. Ол бір ғасыр йогалық ұйқыға оралады, содан кейін Брахма түрінде оянып, әлемді қайта жаратады. Әлем екі парардха (311.04 триллион жыл) бойы көрінбейтін күйде қалады. Махапралая термині "Ұлы ыдырау" дегенді білдіреді және Брахмапралаямен мағынасы бірдей. Шива Пуранаға сәйкес, төменгі он әлем (лока) осы құбылыс кезінде жойылады, ал жоғары төрт әлем – Сатьялока, Тапа-лока, Жана-лока және Махар-лока сақталады. Әрбір Махапралая кезінде барлық 14 әлем жойылады.

Пракритапралайя

Вишну Пуранада Пракритапралайя сипатталған. 1000 төрт дәуірлік цикл немесе калпа аяқталғаннан кейін, табиғаттың бейнесі Пракрити жер бетіне зор топан су шабады. Жала (су) Саптаришилердің мекеніне жеткенде, бүкіл әлемді бір мұхит жабады. Вишнудың тынысы бұлттарды таратып, қайтадан сіңіріп алады, содан кейін ол ұйықтайды. Агни әлемді және табиғатты жойғанда, элементтік ыдырау басталады. Жала жердің гуналарын, содан кейін ғаламның гуналарын жұтады, ал оның расасын Агни жеп қояды. Акаша Агнидің жалынында жанып кеткенде, Ваю мен дыбыс кеңістікке таралып, гунасын сіңіру арқылы Агнимен бірігеді. Ваю эфирге тигенде, элементтік күшін жоғалтады, нәтижесінде эфир ғана бос кеңістікті толтырады. Санск, қараңғылықпен бірігіп, ғаламды жабады, ал оны Буддхи бағындырады. Осы сәтте Пракритидің жеті құрамдас бөлігі қайтадан бірігеді. Брахманың Хиранягарбхасы Пракритиді қоршаған суға еріді. Пракрити Пуршушамен бірігіп, Буддхиді сіңіріп, Брахманға айналады.

Атиантикапралайя

Пралайяның бұл түрі абсолюттік таралу деп аталады. Агни Пуранада мұндай таралуды адамның санасынан туындаған азапты танығаннан кейін білім жинау арқылы қол жеткізуге болады делінген. Ол туу мен қайта туу (самсара) циклдарын, олардың арасындағы уақытша мекендерді түсіндіреді. Адамның жер бетіне тууының себебі – оның бұрынғы өміріндегі істері екені айтылады. Күнәлі өмір сүрген адам ең алдымен Сваргада жасаған жақсылықтарының жемісін татып, содан кейін Наракада күнәлары үшін жазасын тартатын жаңа бейнеге ие болады. Ал, ізгілікпен өмір сүрген адам ең алдымен күнәсінің жазасын тартады, одан кейін Сварганың ырысын көреді. Атиантика – жеке басының сезімін жоюды білдіреді. Атиантикапралайға Құдайды тану арқылы жетеді, бұл адам өзін-өзі жоғалтып, Параматманға, Жоғарғы Жанға қызмет ету арқылы жүзеге асады. Бұл феномендік әлемдегі көптеген себеп-салдарлар майя – иллюзия екенін, басталуы мен соңы бардың бәрі нағыз емес екенін түсінуді қамтиды. Адам авидьяны (надандықты) өзінің Атманы (Жаны) мен Параматманның арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін сезіну арқылы жеңеді. Осы шындықты толыққанды түсінгенде, жеке басының сезімі Брахманға сіңіп, онымен бірігіп, муктиге (құтылуға) жетеді.

Философия

Самкхья философиясында, классикалық үнді философиясының алты мектебінің бірі, пралая "қайта жоқ болу" немесе "болмау" дегенді білдіреді, үш гунаның (материя принциптері) толық тепе-теңдікке жеткен кездегі материяның күйі. Пралая сөзі санскрит тілінен шыққан, "таралу", немесе кеңейтілген мағынасында "қайта сіңіру, жою, құрту немесе өлім" дегенді білдіреді.