Кіріспе
Хан (Жао) әулетінің императоры, 304-310 жылдары билеген Лю Юань (劉淵) (19 тамыз 310 жылы қайтыс болды), әдепті есімі Юаньхай (元海), сондай-ақ, қайтыс болғаннан кейін Хан (Жао) Гуанвэнь императоры (漢(趙)光文帝) ретінде танымал. Он алты патшалық кезеңінде Қытайдың хунну басқарған Хан (Жао) әулетін құрған император. Тан әулетінің есімдерге қойған тыйымына байланысты, «Цзинь ши» кітабында оны әдепті есімімен Лю Юаньхай (劉元海) деп атайды. Лю Юань Оңтүстік хунну шаньюйлерінің тікелей ұрпағы, олардың билігі Шығыс Хан әулетінің соңында жойылды. Қытайдың Лоян қаласында өскен ол қытай мәдениетіне жақын болды және Батыс Цзинь әулеті тұсында Бинчжоудағы хунну тайпаларын бақылайтын бірнеше лауазымды атқарды. Сегіз ханның соғысы Цзиньдің солтүстік Қытайдағы билігін әлсіреткен кезде, Бинчжоу хуннулары көтеріліс жасап, 304 жылы Лю Юаньды өздерінің жетекшісі етіп жариялады. Лю Юань өз мемлекетін Хан әулетін қайта орнату негізінде құрды, ол өз ата-бабаларының хан принцессаларына үйлену арқылы туыстық байланысы бар екенін мәлімдеді. Хан Жаоның құрылуы, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Қытайдағы Чэн Ханның құрылуы, көбінесе Он алты патшалық кезеңінің басталуы ретінде қарастырылады, бұл 280 жылы Үш патшалық кезеңінің аяқталуынан кейін Қытайдың қысқа мерзімді біртұтастығына нүке салды. Қытайдың солтүстігінде Цзиньге қарсы сезім күшейгенде, Лю Юань көп ұзамай хан қытайлары мен тайпалық бүлікшілердің коалициясын басқарды. Өмірінің соңына дейін осыны көре алмаса да, оның отбасы мен әскербасылары Цзинь әулетін солтүстіктен ығыстырып шығарды.
Liu Yuan (劉淵) (died 19 August 310), courtesy name Yuanhai (元海), also known by his posthumous name as the Emperor Guangwen of Han (Zhao) (漢(趙)光文帝) was the founding emperor of the Xiongnu led Han Zhao dynasty of China during the Sixteen Kingdoms period. Due to Tang dynasty naming taboo, he is referred to by his courtesy name as Liu Yuanhai (劉元海) in the Book of Jin. Liu Yuan was a direct descendant of the Southern Xiongnu chanyus, whose power was abolished near the end of the Eastern Han dynasty. Growing up in the Chinese capital of Luoyang, he was highly sinicized and held several offices overseeing the Xiongnu tribes in Bingzhou under the Western Jin dynasty. With the War of the Eight Princes weakening Jin authority in northern China, the Xiongnu of Bingzhou rebelled and acclaimed Liu Yuan as their leader in 304. Liu Yuan established his state on the basis of restoring the Han dynasty, which he claimed descent through his ancestors who married Han princesses by heqin. The formation of Han Zhao, along with Cheng Han in southwestern China, is often seen as the start of the Sixteen Kingdoms period, ending China's brief period of unification since the end of the Three Kingdoms period in 280. As anti Jin sentiment continued to grow in northern China, Liu Yuan soon found himself leading a coalition of Han Chinese and tribal rebels. Though he would not live long to see it, his family and generals would eventually drive the Jin dynasty out of the north.
Отбасылық негіздер
Лю Юань – Сионғу ақсүйектерінің мүшесі, Сионғу тарихындағы тұңғыш ұлы шаньюй Моду шаньюйдің ұрпағы. Олар және олардың халқы ұзақ жылдар бойы Хан әулетіне және оның ізбасарлары Сао Вэй мен Цзинь мемлекеттеріне адал қарауында болған. Кейінгі Вэй немесе ерте Цзинь дәуірінде Сионғу ақсүйектері өздерін Хан әулетінің билеуші Лю тегінен шыққан деп мәлімдеді – Моду шаньюйге үйленген ханшайым арқылы, сондықтан олар өз тегін Лю деп өзгертті. Лю Юаньның әкесі Лю Бао – соңғы Оңтүстік Сионғу шаньюларының бірі Юфулуоның ұлы және соңғы Оңтүстік Сионғу шанью Хучучанның сіңілі баласы (Као Као 216 жылы осы лауазымды жойып, Сионғуларды бес тайпаға (бу, 部) бөлгенге дейін); Лю Бао Сол тайпаның (左部) басшысы болды. Лю Юаньның анасы Хуян ханым (呼延) зор ақсүйек отбасынан шыққан сияқты, және ол, ықтималдық бойынша, Лю Баоның әйелі, күңі емес. Бес тайпаның барлығы Бинчжоу (қазіргі Оңтүстік Шанси) аймағына қоныстанғандықтан, Лю Юань де сол жерде туып өскен болуы мүмкін.
Джин ретінде
Сионғу тайпасының қуатты ақсүйектері әдетте Цао Вэй және Цзинь билігінің ықпалымен ұлдарын Луоян қаласына жіберуге ынталандырылды немесе қысым көрсетілді (оларды одан әрі хандық мәдениетке бейімдеу және адалдығының кепілі ретінде). Сондықтан Лю Юань Луоянға тұруға және дәстүрлі қытай әдебиетін оқуға жіберілді. Ол Конфуцийдің «Көктем және күз» жылнамаларының Цзоу нұсқасын, сондай-ақ Сунь Цзы мен У Цидің әскери стратегияларын зерттеуімен танылды. Цзиньнің маңызды шенеунігі Ван Хун (кейін Шығыс Вуды бағындыруға қатысқан жетекші генералдардың бірі) оның қабілетіне тәнті болды, ал Ван Хуңның ұлы Ван Цзи (王濟) Лю Юаньның жақын досы атанды. Ван Хун Людің генерал болатын материал екеніне сеніп, император Уға оны бірнеше рет ұсынды. Бірақ Конг Сун (孔恂) және императрица Ян Чжидің туысы Ян Цзи (楊濟) Людің сионғу тегіне күдікпен қарап, император Уды Шығыс Вуға және Сяньбэй бүлікшісі Туфа Шуцзиньге қарсы жорықтарда оған әскери қолбасшылық беруден алды. Ақырында, тіпті император Удың бауыры Ци ханзадасы Сима Ю, Людің қабілетіне таңданып, қорқып, император Уды оны өлімге кесуге көндіруге тырысты, бірақ Ван Хун император Уды мұның дұрыс емес екеніне сендірді. 279 жылы Лю Бао қайтыс болғаннан кейін, император У Лю Юаньға Солтүстік тайпаны басқаруға рұқсат берді. 289 жылы ол Солтүстік тайпаның қолбасшысы болып тағайындалды. Тайпаларды басқарған кезеңде Лю әділ заң жүргізуімен, идеяларды тыңдауға дайындығымен және байлығын бөлісуге ұмтылуымен көзге түсті. Сондықтан оның аймағындағы амбициялы адамдар, бес сионғу тайпасының ғана емес, көптеген хань руларының өкілдері оның төңірегіне жиналды. Император У қайтыс болғаннан кейін, император Хуэй таққа отырғанда, регент Ян Цзюнь Люді барлық бес тайпаның қолбасшысы етіп тағайындады. Бірақ император Хуэйдің әйелі, императрица Цзя Наньфэннің регенттігінің соңында, Лю өзінің азаматтарының көтерілісін тоқтатуға күш жеткізбегендіктен, осы лауазымнан алынды. Кейін, Чэнду ханзадасы Сима Инг Йеченгтегі әскери қолбасшы болғанда, Люді өзінің бағынышты әскери қолбасшыларының бірі болуға шақырды, және Лю бұл шақыруды қабылдады.
Джиннен тәуелсіздік
Сегіз ханның соғысының қақ ортасында, 304 жылы, Сяньбилердің қолбасшысы Лю Сюань бастаған Хуньну ақсүйектері, Цзинь билігінің кемсіздігіне тойып, Цзиньден тәуелсіздік алуды жасырын жоспарлады. Олар Лю Юанға құпия хабаршы жіберіп, оған «Ұлы шаньюй» атағын сыйлауды ұсынды. Лю Юань, сол кезде Сянбей және Ухуань әскерлерімен күшейтілген Ван Цзюньдің шабуылынан қорқатын Сима Инге, оның ісіне қолдау көрсету үшін Хуньну әскерін жұмылдыруға дайын екенін айтты. Сима Ин келісіп, Лю Юаньға Хуньну тайпаларына оралуға рұқсат берді. Лю Юань өз халқына оралған соң, тез арада 50 мың сарбаз жинап, Сима Инге көмекке асығуға дайындалды, бірақ сонымен қатар «Ұлы шаньюй» атағын ресми түрде қабылдады. (Бұрын Сима Ин оған «Солтүстік шаньюй» атағын берген еді.) Бірақ, Сима Иннің әскері Ван Цзюньнің әскерінен қорқып, дүркіреп шашылып, Сима Ин оның алдын ала берген кеңесіне қарамастан Луоянға қашқандығын естіді. Ол өз халқын Цзиньден тәуелсіз деп жариялады және Хан ұрпағы ретінде Хан тағына таласатынын мәлімдеді, сондықтан Хан әулетінің негізін қалаушы Лю Банның (Гао император) бұрынғы атағын – «Хан патшасы» атағын әдейі таңдады. Ол сегіз Хан императорына – Гао император, Вэнь император, У император, Сюань император, Гуанву император, Мин император, Чжан император және Лю Бэйге (Чжаоли император) құлшылық етуді қайта жаңғыртты. Әйелі Хуянь ханшайымын (әлде анасының туысы) ханшайым етіп тағайындады. (Осыдан кейін Людің мемлекеті «Хан» деп аталды, бірақ оны көбінесе «Хан Чжао» немесе «Ескі Чжао» деп атайды, себебі оның жүрегіндегі інісі Лю Яо 318 жылы таққа отырып, 319 жылы мемлекеттің атын Чжао деп өзгертті.)
Билік
Алайда, Людың қабілеттеріне тәнті болғандар үшін оның билеуі біршама көңіл көшірді. Ол Хань үкімет жүйесін қалпына келтіруге көп күш сарп етті, бірақ өзінің ықпалын жылдам кеңейте алмады. Ол астанасын Лисиде (離石, қазіргі Люлианг, Шаньси) орнатты, бірақ оның аумаққа билігі сол жергілікті аймақпен ғана шектелді. Оның әскерлері жиі Цзинь әскерлеріне қарсы жеңіске жетіп, бірақ қалаларды ұстай алмады. 305 жылы, ашаршылықтан кейін, ол Литингке (黎亭, қазіргі Чанчжи, Шаньси) көшті. Бірақ жылдар өте келе, Цзинь билігіне қарсы тұрған түрлі шаруалар көтерілісінің басшылары, этникалық жағынан У Ху немесе Хань болса да, көбінесе Лю Юаньның Хань туы астына бірігуді таңдады. Олардың ішіндегі ең бастылары – қытай генерал Ван Ми және Цзе генерал Ши Ле (екеуі де 307 жылы Ханьға адалдықтарын жариялады) болды. Олар Людың бұйрықтарына тек формалды түрде бағынып, дербес билік құрылымдарын сақтап тұрды, бірақ Люға деген құрмет пен қорқыныш сезімі де болды. Өзінің бағынышындағы әскерлерді Лю көбінесе ұлы Лю Конг, Чжу патшайым мен жүрегі туыс Лю Яо, Шиань патшайымына тапсырды. Төрт генерал қалаларды ұстап тұра алмаса да, Цзинь әскерлерінің кедергісіз Солтүстік және Орталық Қытайды шарлап, оларға қарсы шыққан Цзинь генералдарының көпшілігін жеңе алды. 308 жылы Ванның әскері Цзинь астанасы Луоянға шабуыл жасады, бірақ қайтарылды. Сол жылы, тағы да аумақтарды басып алғаннан кейін, Лю Юань астанасын Пуцзиге (蒲子, қазіргі Линфен, Шаньси) көшіріп, өзін император деп жариялады, бұл Цзиньден толық үзіліс екенін көрсетті. 309 жылы ол астананы тағы бір рет Пиньянға (平陽, қазіргі Линфен) көшірді. Осы кезде Лю Конг пен Ван Ми Хань үшін Шаньсидің оңтүстігінің барлығын бақылауға алды және қайтадан Луоянға шабуыл жасады, бірақ тағы да қайтарылды. 310 жылы Лю Юань ауырып қалды, екінші әйелі Дан ханымды императрица етіп, ең үлкен ұлы Лю Хэні (бірінші әйелі Хуянь императрицасынан, ол осы уақытқа дейін қайтыс болған сияқты, бірақ оның өлімі тарихта көрсетілмеген) тақ мұрагері етіп тағайындады. Ол сол жылы қайтыс болғаннан кейін Лю Хэ император болды. Бірақ бір аптадан кейін Лю Конг оны құлатып, өлтірді, содан кейін өзі император атанды.
Сыртқы келбеті
Вэй кітабында қытай авторы Вэй Шу Лю Юаньның бойы алты футтан жоғары болғанын, ал ұзын сақалында қызыл шаштары болғанын жазады.
Ұрпаққа күмәнмен қарау
Кейбір заманауи қытай ғалымдары, мысалы, Тан Чангру (唐长孺) және Чэнь Ён (陈勇), Лю Юаньның Оңтүстік Сюньну шаньюйлерінен тарағандығына күмән келтірді, әсіресе Тан үш себеп келтірді. Біріншіден, Лю Баоның өмір сүру мерзімі ерекше ұзақ болды, өйткені ол 195 жылы Туци патшасы қызметін атқарып, 279 жылы Туфа Шуцзиньенг көтерілісінен кейін қайтыс болды, бұл туралы Лю Юаньның «Цзиньшудағы» жазбасында айтылған. Екіншіден, 272 жылы Сол тайпаның басшысы (немесе қолбасшысы) Ли Кэ (李恪) болды, ал Лю Бао емес, император Удың «Цзиньшудағы» жазбасына сәйкес, бірақ Лю Юаньның жазбасында ол осы лауазымды әкесінен мұра еткендігі көрсетілген. Үшіншіден, Лю Юань Синьсин округінен (新興郡; қазіргі Синьчжоу, Шаньсидің солтүстігінде) шыққан, бұл оны Солтүстік тайпаға (北部) жатқызатын еді, сондықтан оның және оның әкесінің Сол тайпаға басшылық етуі қызықсыз. Бұдан әрі, «Цзиньшуда» сол тайпаның басшысы болғаннан кейін Солтүстік тайпаның қолбасшысы болып ауысқандығы, ал Сима Ин оған Сюньнуға оралуға рұқсат бергенде, оған Оңтүстік шаньюйдің бос лауазымы емес, Солтүстік шаньюй атағы берілгендігі айтылады, бұл атақ оның шежіресіндегі ата-бабаларына тиесілі болған. Тан бұл қарама-қайшылықтардың себебі Лю Юаньнің шын мәнінде Тугэ тайпасынан (屠各部) немесе Сючжугэ (休屠各) тайпасынан шыққандығынан туындаған деп болжады. Бұл теория Лю Юань мен оның отбасы мүшелерінің бірнеше мәліметтерде «Тугэ» деп аталуымен расталады. Тугэ тайпасы басқа Оңтүстік Сюньну тайпаларына қарағанда Қытайдың ішкі аймағына әлдеқайда ертерек көшіп келген және Луанди руының шаньюй тегімен байланысы жоқ. 188 жылы олар көтеріліс шығарып, шаньюй Цянқуды өлтіріп, оның ұлы Юфулуосын жер аударды. Сао Вэй және Батыс Цзинь дәуірлерінде олар Шаньсидегі Сюньнулардың арасындағы ең беделді ру болды. Лю Юань мен Хань Чжао тарихшылары оның билігін Оңтүстік Сюньну шаньюйлерінің тікелей жалғасы ретінде және Хань әулетін қалпына келтіру ретінде көрсету арқылы Луанди руымен байланысын заңдыландыру үшін осы байланысты жасаған болуы мүмкін.