Коси өзені: Тибет, Непал және Үндістан арқылы ағатын су жүйесі

Кіріспе

Тибет, Непал және Үндістандағы өзен

Коси немесе Коши – Қытай, Непал және Үндістан арқылы ағатын трансшекаралық өзен. Ол Тибеттегі Гималайдың солтүстік және Непалдағы оңтүстік беткейлерін сумен қамтамасыз етеді. Чатра шатқалының солтүстігіндегі ірі салалардың қосылысынан бастап Коси өзені жеті үлкен саласы болғандықтан Саптакоши деп те аталады. Олардың ішінде шығыстағы Канченджанга аймағынан бастау алатын Тамур өзені, Тибеттен Арун және Күн Коси өзендері бар. Күн Кошидің шығыстан батысқа қарай ағатын салалары: Дудх Коши, Лиху Кхола, Тамакоши өзені, Бхоте Коши және Индравати. Саптакоши Үндістанның солтүстік Бихар штатына өтеді, онда Катихар ауданындағы Курсела маңында Ганг өзеніне қосылғанға дейін салаларға бөлінеді. Коси – Гагра және Ямунадан кейін Гангтың су көлемі бойынша үшінші ірі саласы. Коси өзенінің ұзындығы шамамен километрді құрайды және Тибет, Непал және Бихар аймақтарындағы аумақты сумен қамтамасыз етеді. Бұрынғы зерттеушілердің кейбіреулері өзеннің соңғы 200 жылда шығыстан батысқа қарай шамамен километрге дейін өз бағытын өзгертіп алғанын болжаған. Алайда, 1760 жылдан 1960 жылға дейінгі 28 тарихи картаны қарап шығу ұзақ мерзім бойы шамалы шығысқа қарай жылжуды көрсетті, сондай-ақ бұл жылжудың кездейсоқ және тербелісті сипатта болғанын анықтады. Өзен алабын жоталар қоршап тұр, олар Косиді солтүстіктегі Ярлунг Цангпо өзенінен, батыста Гандакиден және шығыста Маханандадан бөліп тұрады. Ірі салалар өзенге Үнді-Непал шекарасынан шамамен солтүстікке қарай Махабхарат жотасында қосылады. Сивалик тауларының төменгі жағында өзен шамамен километрге дейін созылған мега-жаңбырлық құрлымды құрады, ол су тасқыны салдарынан бағыттары жиі өзгеріп отыратын 12-ден астам жеке арнаға бөлінеді. Камала және Багмати (Каре) – Үндістандағы Коси өзенінің негізгі салалары, сонымен қатар Бутахи Балан сияқты кішігірім салалары да бар. Өзеннің тұрақсыздығының себебі – Непалдағы тік және тар Чатра шатқалынан өтетін кезінде оның күшін жинауымен байланысты. Жаңбыр маусымында өзен көп мөлшерде шөгіндіні жинап алады, кейде оны қайтадан шөгіндіріп, арнасын өзгертеді. Бұл Үндістандағы су тасқынына әкеледі. Балық аулау өзенде маңызды кәсіп болып табылады, бірақ балық ресурстары азайып, жастар басқа жұмыс іздеп кетіп жатыр.

The Kosi or Koshi is a transboundary river which flows through China, Nepal and India. It drains the northern slopes of the Himalayas in Tibet and the southern slopes in Nepal. From a major confluence of tributaries north of the Chatra Gorge onwards, the Kosi River is also known as the Saptakoshi (, saptakoshī) for its seven upper tributaries. These include the Tamur River originating from the Kanchenjunga area in the east and Arun River and the Sun Kosi from Tibet. The Sun Koshi's tributaries from east to west are the Dudh Koshi, Likhu Khola, Tamakoshi River, Bhote Koshi and Indravati. The Saptakoshi crosses into northern Bihar, India where it branches into distributaries before joining the Ganges near Kursela in Katihar district. The Kosi is the third largest tributary of the Ganges by water discharge after the Ghaghara and the Yamuna. The Kosi is long and drains an area of about in Tibet, Nepal and Bihar. In the past, several authors proposed that the river has shifted its course by more than from east to west during the last 200 years. But a review of 28 historical maps dating 1760 to 1960 revealed a slight eastward shift for a long duration, and that the shift was random and oscillating in nature. The river basin is surrounded by ridges which separate the Kosi from the Yarlung Tsangpo River in the north, the Gandaki in the west and the Mahananda in the east. The river is joined by major tributaries in the Mahabharat Range approximately north of the Indo Nepal border. Below the Siwaliks, the river has built up a megafan some in extent, breaking into more than 12 distinct channels, all with shifting courses due to flooding. Kamalā and Bāgmati (Kareh) are the major tributaries of Kosi River in India, besides minor tributaries such as Bhutahi Balān. Its unstable nature has been attributed to the power it can build up as it passes through the steep and narrow Chatra Gorge in Nepal. During the monsoon season, It picks up a heavy silt load, which it redeposits at times, causing it to change its channel. This leads to flooding in India with extreme effects. Fishing is an important enterprise on the river but fishing resources are being depleted and youth are leaving for other areas of work.

Су тасқыны

Коси өзені "Бихардың қайғысы" деп аталады, себебі жыл сайынғы су тасқыны шамамен өнімді егіс жерлеріне зиян келтіріп, ауылдық экономиканы бұзады.

2008 жылы Бихардағы су тасқыны

2008 жылдың 18 тамызында Коси өзені Непал мен Үндістан шекарасына жақын, 100 жылдан астам уақыттан бері тастап кеткен ескі арнасын қайтадан иеленді. Өзен Непалдағы Кушаха қаласындағы бөгетін бұзып, Непал мен Үндістанның бірнеше ауданын суға батырған кезде шамамен 2,7 миллион адам зардап шекті. Коси өзенінің ағысының 95%-ы жаңа арна арқылы өтті. Ең көп зардап шеккен аудандар: Супаул, Арария, Сахарса, Мадхепура, Пурния, Катихар, Кагарияның бір бөлігі және Бағалпурдың солтүстік бөлігі, сондай-ақ Непалдың іргелес аймақтары. Пурниядан екі миллионға жуық адам қамалып қалған ең зардап шеккен аудандарға көмек жеткізу үшін Индия Әуе күштерінің тікұшақтары көмек жұмыстарын жүргізді. Зардап шеккен аймақтарға қол жеткізу қиын болғандықтан, қаза болғандар мен келтірілген зиянның мөлшерін анықтау қиын болды. Бір оқиғада 150 адам суға кетіп қалды. Тағы бір хабарламада 42 адамның қаза тапқаны айтылды. Үндістан билігі бұзылыстың кеңеюін болдырмау үшін жұмыстар жүргізді және суды негізгі өзенге қайта бағыттау үшін арналар қазылмақ. Коси өзенінің күші салдарынан кем дегенде 2,5 миллион адам сегіз ауданда қиын жағдайда қалды және 1036 шаршы километр аумақ суға батты. Үндістан премьер-министрі бұл оқиғаны ұлттық апат деп жариялады. Үндістан армиясы, Ұлттық апаттардан қорғау күштері (NDRF) және үкіметтік емес ұйымдар соңғы 50 жылдағы ең ірі су тасқынынан құтқару операциясын жүргізді.

Коси жобасы

1954 жылғы Ұлттық су тасқынын бақылау саясаты (Коси өзені бассейнінің үлкен бөлігінде болған 1954 жылғы апатты су тасқынынан кейін) су тасқынын бақылау үшін бірқатар бөгеттер, жағалауларды нығайту және өзен арнасын реттеу жұмыстарын жоспарлаған. Осылайша Коси жобасы (1946 және 1955 жылдар аралығындағы зерттеулерге негізделген) үш бір-бірімен байланысты кезеңге бөлінді. Біріншіден, соңғы 250 жылда батысқа қарай жылжыған өзенді бекіту, Солтүстік Бихардағы кең аумақтарды қиратып, Непал мен Үндістанға суару және энергия беру мақсатында Бхимнагарда бөгет салынады. Екіншіден, өзенді белгіленген арнада ұстап тұру үшін бөгеттің жоғары және төмен жағына жағалаулар салынады. Үшіншіден, Непалдегі Баракшетрада көп мақсатты жоғары бөгет салу көзделді, ол екі елге де су тасқынынан қорғаумен қатар, суару және энергия беруде үлкен пайда әкелер еді. Бұдан кейін 1954 жылғы 25 сәуірде Непал мен Үндістан арасында Коси келісімі жасалды және 1966 жылғы 19 желтоқсанда Непалдың алаңдаушылықтарын жою мақсатында қайта қарастырылды. Екі ел арасындағы келісімге қосымша хаттар арқылы суарудың артықшылықтарын қамтамасыз етуге бағытталған қосымша схемалар айқындалды. Жобаның алғашқы екі бөлігі Үндістан Үкіметімен іске асырылса, жоспардың негізгі бөлігі саналатын Косидің жоғары бөгеті саяси себептерге байланысты бірнеше жыл бойы тоқтап тұрды, бірақ кейін жаңа келісім аясында, өзгертілген нысанда қосымша зерттеулер мен оқу үшін қайта жандандырылды.

Коси бөгеті

Коси бөгеті, сондай-ақ Бхимнагар бөгеті деп аталады, 1959 және 1963 жылдар аралығында салынды және Үндістан-Непал шекарасында орналасқан. Бұл – Непал мен Үндістан арасындағы екіжақты келісім бойынша салынған Коси өзеніндегі суару, су тасқынын бақылау және гидроэнергия өндіру жобасы. Жобаның барлық шығындарын Үндістан төледі. Өзеннің су жиналатын алабы бөгет орналасқан жерде Непалда жатыр. Оның су жиналатын алабындағы ең биік шыңдар орналасқан. Шамамен 10%-ы қар суымен толысады. Бөгеттен басталатын Шығыс және Батыс каналдары сәйкесінше суару үшін және суару үшін жобаланған. Коси бөгетінен каналдың құлауында (төменгі бөлігінде) 20 МВт электр энергиясын өндіретін гидроэлектр станциясы салынды. Батыс Коши каналы Непалда суаруды қамтамасыз етеді. Бөгет үстінен өткен құрылыс Непалдың шығыс бөлігіндегі шығыс-батыс тас жолын ашты. Коси өзені жазыққа құятын Чатрада су тасқынына қарсы арна салынды, ол Непалда 860 км² жалпы аумақты суаруға мүмкіндік береді. Жоба 1976 жылы Непал жобаны өз басқаруына алғаннан кейін ХАҚ (Халықаралық даму қарызы) көмегімен жаңартылды. Жобада биік бетон немесе тасқа толы бөгет, бөгет және екі канал көзделген. Бөгет Сапта Коши өзенінде орналасқан және жер астындағы электр станциясы бар, ол 50% жүктеме коэффициентінде 3000 МВт қуат өндіреді. Сапта-Кошидің жоғары бөгетінен шамамен төмен ағысында Сапта Коши суының қайта реттелуі үшін бөгет салу жоспарланған. Шығыс Чатра каналы мен Батыс Чатра каналы бөгеттен Непал мен Үндістанды суаруға, Коши арқылы Курселаға және Сапта Коши бөгетінің су қоймасына су жеткізуге арналған.

Әдебиет спорттары

Сун Коши өзені мен оның салаларында коммерциялық рафтинг, сондай-ақ тау өзендерінде сағалау және каньонға түсу мүмкіндігі бар. Сун Коши өзенінде 4-5 деңгейлі қиын кедергілер кездеседі. Махеер балығы Гималай өзендерінде кеңінен таралған, сонымен қатар Коси өзені мен оның салаларында да қоныстанады.

Қорғалатын аумақтар

Непалда Коши өзенінің алабында екі қорғалған аумақ орналасқан.

Сагармата ұлттық паркі

Сагармата ұлттық паркі Дудх Коши өзені жүйесінің жоғарғы су жинау алаптарын қамтиды. Парк жалпы ауданы [ауданды қосу керек] және Эверест тауының шыңында [биіктік диапазонын қосу керек] дейін биіктігі [ең төменгі биіктік] аралығында жатыр. 1976 жылы құрылған парк 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Парктегі ландшафт – тау шыңдары, мұздықтар, өзендер, көлдер, орман, альпілік бұталар мен шалғындықтардан тұрады. Орман құрамында емен, көк шырша, шырша, қайың, арша және рододендрон өседі. Парк қар барысы, қызыл панда, мускус бұғысы, Гималай тахы және 208 түрлі құстарға – импейян фазаны, сақалды бүркіт, қарлы әтеш және сары мүңкілді шоға сияқтыларға мекен етеді.

Коши-Теппу жануарлар қорығы

Коши-Теппу қорығы шығыс Тарайдағы Саптакоши өзенінің су тасқынына жататын жазықтарда орналасқан. Оның ауданы шөптесін далалар мен кхаир-сису өзен жағалауындағы орманды алқаптарды қамтиды. Ол 1976 жылы құрылып, 1987 жылы Рамсар нысаны деп жарияланды. Қорық қабан, дақты қабан, жабайы шошқа, көк бұқа, гур, жылтыр қабықты сусар, шакал, 485 түр құстар, оның ішінде 114 су құсы, 200 балық түрі, 24 жорғалаушы және 11 қосмекендіге орталық болып табылады. Коши өзені бойында Бенгал флориканының жоғалу қаупі төніп тұрған шағын популяциясы кездеседі. Сондай-ақ, ақ кеуделі бұталық торғай және Финннің тоқымашысы туралы мәліметтер бар. Бұл қорықта қылқанды шөп құсы көбейеді. Қорық Коши бөгетімен бірге Непалдың 27 маңызды құс аймағының бірі ретінде белгіленді.