Кіріспе

1989 жылы жарық көрген мексикалық Лора Эскивель романы

«Шоколадқа су сияқты» (lang es) – мексикалық романист және сценарист Лора Эскивельдің романы. Алғаш рет 1989 жылы Мексикада жарық көрді. Романның ағылшын тіліндегі нұсқасы 1992 жылы жарық көрді. Роман Тита есімді жас әйелдің тағдырын баяндайды, ол сүйген адамы Педроға құштар, бірақ анасының отбасылық дәстүрді сақтауы себепті оны ешқашан иелене алмайды: отбасының ең кіші қызы үйленуге құқығы жоқ, оның орнына анасы өлгенше оған күтім жасауы тиіс. Тита тек тамақ дайындағанда ғана өз сезімдерін білдіре алады. Эскивель роман барысында мистикалық және реалистік элементтерді үйлестіру үшін «сиқырлы реализм» әдісін қолданады. Роман 1994 жылы «Жыл кітабы» (ересектерге арналған сауда кітабы) сыйлығына ие болды.

Сюжет

"Шоколадқа арналған су сияқты" 12 тарауға бөлінген, әр тарау жылдың әр айына арналған, әр тарау мексикалық рецептпен бірге келеді, ол басты кейіпкердің өміріндегі белгілі бір оқиғаға байланысты. Романның басында басты кейіпкер Тита де ла Гарза 15 жаста. Ол Мексика мен АҚШ шекарасына жақын жердегі фермада өзінің үстем анасы Елена, үлкен әпкелері Гертрудис және Розаура; Нача, ферманың аспазы; және Ченча, ферманың қызметші қыздарымен бірге тұрады. Педро Музквиз - олардың көршісі, Тита оны бірінші көргеннен кейін Рождестволық отбасылық кешке ғашық болады. Сезім өзара болып шығады, сондықтан Педро Еленадан Титаның қолын сұрайды. Өкінішке орай, ол оны тыйым салады, де ла Гарза отбасы дәстүріне сүйене отырып, кіші қызы (бұл жағдайда Тита) салтбасты болып, анасы (Мама Елена) қайтыс болғанға дейін оған қамқорлық жасау керек. Ол Педроға Титаның үлкен әпкесі Розаураға үйленуге кеңес береді. Титаға жақын болу үшін Педро осы кеңеске құлақ асуды шешеді. Титаның тамақ пен тамақ пісірумен тығыз байланысы бар, Начаның арқасында ол Титаның негізгі қамқоршысы болды. Оның тамақ пісіруге деген сүйіспеншілігі де оның ас үйде туылғанынан туындайды. Елена анасы Титаға Нашаға Розаураның үйлену тойына тамақ дайындауға көмектесуге мәжбүр етеді. Той тортын дайындап жатқанда, Тита қайғыға батып, торт қамырына жылайды. Тойда барлығы, Титадан басқа, торт жеп, қатты ауырады. Тита тортқа құсуды қосқан деп күдіктенген Елена анасы Титаны қатты ұрады. Той күні Тита Нашаны күйеуінің суретін ұстап, өз төсегінде өлі күйі жатқан күйеуін табады. Кейін Розаура жүкті болып, ұл туып, оны Роберто деп атайды. Розаура жүктілік асқынуларынан (эклампсия) айығып жатқанда Робертоны емдей алмайды, сондықтан Тита ашыққан Робертоны жылап қалмасын деп, оның көкірегіне алып келеді, өйткені ол шай немесе сиыр сүті ішпейді. Тита ана сүтін шығара бастайды және Робертоны емізуге қабілетті. Бұл оны Педромен бұрынғыдан да жақындай түседі. Олар жасырын түрде, отбасынан жасырын, фермада кездесе бастайды. Тита тамақ пісіруде өзінің күшті сезімдерін сезінеді, бұл оның айналасындағыларға әсер етеді. Бір күні кешкі асқа Тита қызғалдақ жапырақтарынан жасалған соусқа қызғалдақ салып, оны педро туралы Титаның эротикалық ойларымен дәмдегеннен кейін, Гертрудис құмарлықпен қызып, қызғылт түсті, қызғалдақ иісі бар тер шығарады; ол душқа барып, суынып қалар алдында, оның денесі соншалық жылу береді, сондықтан душ резервуардағы су оның денесіне жетуден бұрын буланып, душ отқа түседі. Гертрудис жанып тұрған душтан жалаңаш қашып шыққанда, оны революциялық капитан Хуан Алехандрес ат үстінде алып кетеді, ол оның қызғылт иісімен майданнан өзіне тартылады; олар Хуанның атына мініп, ранчодан қашып бара жатқанда махаббат жасайды. Кейінірек Гертрудистің шекарадағы жезөкше үйінде жезөкше болып жұмыс істейтіндігі анықталады, содан кейін анасы оны таниды. Розаура, Педро және Роберто Сан-Антониоға көшіп кетуге мәжбүр болады, өйткені Елена анасы Тита мен Педроның қарым-қатынасына күдікпен қарайды. Роберто көшіп келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болады, ал Розаура кейіннен қызы Эсперансаның тууы кезінде пайда болған асқынулар салдарынан жатыршасын алып тастауға мәжбүр болады. Тетя Робертоның өлімін естігенде, оны өзі күтіп жүрген анасын кінәлайды. Немере інісінің өліміне ұшыраған Тита анасының бақылаушылық әрекеттеріне қарсы тұруға дайын емес, Жон Браун, жесір отбасы дәрігері, Еленаның өтініші бойынша, Титаны ақылсыздардың ауруханасына апаруға мәжбүр болғанға дейін, өзі көгершінге оқшауланады. Оның орнына Джон Титаны өзінің үйіне, өзінің және оның кішкентай ұлы Алекспен бірге тұруға алып кетеді. Тетя мен Джон бір-бірін жақсы көреді, бірақ оның Педроға деген сезімі әлсіремейді. Фермада қарақшылар тобы үйге басып кіріп, Ченчаны зорлауға тырысады, ал Елена ана оны қорғап, шалдыққан жарақат алады. Осылайша, Тита Елена анаға қамқорлық жасау үшін үйге оралады. Тита ранчоға оралғаннан кейін, Елена анасы Титаның оны ренішінен улантып жатқанына сеніп, құсуды тудыратын ипекакты іше бастайды, бұл оны науқастатып, ақырында оның өліміне әкеледі. Тита бір мезгілде анасының өліміне көңілі толады, күйзеледі. Елена ана қайтыс болғаннан кейін, Тита Джонның үйлену ұсынысын қабылдайды. Джон Мэри әпкесін үйлену тойына алу үшін АҚШ-қа бара жатқанда, Тита Педроға қыздығынан айырады. Кейін ол Педроның баласын күтіп отырғанына қатты уайымдайды. Анасының арманы оны қинайды, оған өзі де, туа алма�...

Кейіпкерлер

Жозефита (Тита) де ла Гарза, романның басты кейіпкері; талантты аспаз және Педро Мусквиздің сүйіктісі. Педро Музквиз, Титаның сүйіктісі, Титаға жақын болу үшін Розаурамен үйленеді. Елена де ла Гарза (Мама Елена), романның антагонисті; Титаның жесір, үстем анасы. Гертрудис де ла Гарза, Титаның үлкен әпкесі, Мама Еленаның ортаңғы (және заңды емес) қызы. Розаура де ла Гарза, Титаның үлкен әпкесі, Мама Еленаның үлкен қызы. Доктор Джон Браун, Титаға ғашық болған жесір отбасы дәрігері. Олардың никесі Тита Педромен қарым-қатынасқа түскеннен кейін аяқталады. Нача, ранчоның аспазы, ол Титаға Мама Еленадан да анасырақ. Ченча, ранчоның қызметшісі. Роберто Музкиз, Педро мен Розаураның нәресте ұлы. Кейін ол жеген тамақтан қайтыс болады. Эсперанса Музкиз, Педро мен Розаураның қызы, Алекс Браунның әйелі. Ол сонымен қатар баяндаушының анасы. Алекс Браун, Джон Браунның ұлы, кейін Эсперансаға үйленеді. Николас, ранчоның басқарушысы. Хуан Алехандрес, Гертрудисті алып кетіп, соңынан оған үйленетін революциялық капитан. Хесус Мартинес, Ченчаның алғашқы махаббаты. Олар көп жылдық айрылыстан кейін қайта табысып, үйленеді.

Өзін-өзі дамыту

Романның басында Тита көбінесе бағынышты жас қыз болып көрінеді. Роман дамыған сайын Тита анасының теріс әрекеттеріне қарсы тұруды үйренеді және ішкі құйындысын әртүрлі жолдармен білдіруде шеберлігі арта түседі. Тамақ дайындау арқылы рухани оянуға жетіп, ол өзінің сезімдерін жеткізуді және анасымен күресуді үйренді.

Зорлық-зомбылық

Елена анасы Титаны өзіне бағынуға мәжбүрлеу үшін жиі зорлық-зомбылыққа жүгінеді. Титаға жүктеген көптеген жауапкершіліктер, әсіресе Педро мен Розаураның үйлену тойына қатысты міндеттер, Педроны жоғалтқан Титаның қайғысын ескере отырып, ашық қатыгездік болып табылады. Елена ана Титаның ең кішкентай қарсылығын ашулы сөздермен және ұрып-сапалаумен тосады. Егер ол Титаның міндеттерін орындамағанын күмәнданса, оны ұрады. Мысалы, ол Тита тортты әдейілеп бүлдірді деп ойлады. Тита Робертоның өліміне анасын кінәлап, оған қарсы тұрғанда, Елена анасы оны бетінен ұрып, мұрнын сындырады. Елена ана өзін және отбасын қарақшылар мен революционерлерден қорғауы керек болғандықтан, оның қатыгездігі күштің белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ, Титаның кейінгі ойлары Еленаның әрекеттерінің қалыпты еместігін және Титаға терең жарақаттар қалдырғанын көрсетеді.

Қауымдық

Романның бойымен биіктей бағаланатын романтикалық махаббат Титаның анасы тарапынан, кіші қызының анасының таза сақшысы болу дәстүрін сүйсінсіз орындау үшін тыйым салынады. Дегенмен, романда Елена ананың қатаң салт-дәстүрлеріне қарсылық біртіндеп күшейе түседі. Бұл Мексика революциясының күш алуымен паралель. Роман Мексика революциясымен де байланысты, себебі Мексика революциясы кезінде ел билігі бірқатар таңдалған адамдардың қолында болды, ал қара халықтың өз пікірін білдіруге мүмкіндігі болмады. Осы ретте, "Шоколадқа арналған су сияқты" романында Елена ана билікті өз қолында ұстаған аз топтың өкілі, ал Тита халықты бейнелейді, өйткені оның пікірін білдіруге құқығы болмады, анасының қағидаларына бағынуға мәжбүр болды.

Көтеріліс

Тита өзінің өмірлік мақсатын аш үйде жүзеге асырады. Әншіге қамқорлық жасауды кіші қызынан талап ететін дәстүрге байланысты, Елена анам Титаға ғашық болудан, үйленуден немесе жүкті болудан тыйым салады, оны ас үйде жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Жас әйелге айналғанда, Тита анасының күткен жыныстық рөлін орындайды; алайда, Тита бүлік шығарады, ол өзінің пісіру арқылы басқыншылық сезімдері мен эмоцияларын білдіретін тәсілді ойлап табады. Оның сиқырлы қабілеті бар, ол өзінің қалаулары мен сезімдерін өзі дайындаған тағамға жібереді. Тита Розаура әпкесі мен Педроға торт жасайды. Апасының өзінің шынайы махаббатына үйленетінін сезгеннен қатты күйзелген ол өзінің үмітсіздігі мен қайғысын тортқа салып қояды. Қонақтар тортты жегенде, олар жоғалтқан сүйіктілері үшін жылап, ақырында мас болып, ауырады. Оның тамақ пісіруіне басқыншы эмоцияларды енгізуінің тағы бір мысалы - Титаның қаны Педроға, Розаураға және Гертрудиске беретін қызғалдақ соусына және бақаға арналған кешкі асқа зақым келтіреді. Розаура физикалық ауруға шалдыққанда, Гетрудис бірден қозғайды. Ақырында, Педро осы тағамды жегенінің нәтижесінде Титаның сезімдерін түсінеді және оның өзіне деген құштарлығы мен махаббатын жақсы түсінеді. Тейтаға өзінің сезімдерімен бөлісуге рұқсат етілмесе де, ол өзінің құмарлықтарын тамақ пісіру және онымен бөлісу арқылы әлемге жеткізеді.

Тағам

Тамақ – әңгімедегі маңызды тақырыптардың бірі және ол әңгіме бойына жиі кездеседі. Ол кейіпкерлердің сезімдерін және жағдайларын көркем бейнелеу үшін өте тапқыр қолданылады. Әңгімедегі тағамның керемет қасиеттерінің арқасында, оны жеген адамдарға тікелей әсер етеді, себебі пісіруші Титаның эмоциялары тағамға сіңіріліп, оны жегендердің жүрегі мен санасына таралады.

Бейімделулер

Роман 1992 жылы Альфонсо Араудың "Шоколадқа арналған су сияқты" деген атпен фильмге түсірілді. 2022 жылы Кристофер Уилдон мен Джобби Талбот балет қойылымын жасады.