Кіріспе
Қидам, Цайдам немесе Чайдаму алабы — Қытайдың Цинхай провинциясындағы Хайси префектурасының ірі бөлігін қамтитын өте құрғақ аймақ. Алаптың ауданы шамамен 75 000 км²-ды құрайды, оның төрттен бір бөлігі тұзды көлдер мен сортаптармен жабылған. Алаптың үштен бір бөлігі, шамамен 25 000 км², шөлді жерлерді құрайды.
The Qaidam, Tsaidam, or Chaidamu Basin is a hyperarid basin that occupies a large part of Haixi Prefecture in Qinghai Province, China. The basin covers an area of approximately , one fourth of which is covered by saline lakes and playas. Around one third of the basin, about , is desert.
Атауы
Tshwa'i 'Dam – тибет тіліндегі атаудың Вайли транскрипциясы, мағынасы – "тұзды батпақ"; тибеттік пиньиньмен жазылған осы атау – Caidam. Qaidam – оның моңғол тіліне транскрипциясының GNC транскрипциясы; Tsaidam – осы есімнің басқаша транскрипциясы. Чайдаму – оның қытай ішіндегі транскрипциясының пиньинь транскрипциясы; бұл атау бұрын қытай пошта карталарында Зайдам батпағы деп белгіленген.
География
Орографиялық тұрғыдан алғанда, Қайдам алабы – Цинхай-Тибет платосының солтүстік-шығыс бөлігіндегі салыстырмалы түрде төмен жатқан аймақ. Шамамен 10 000 фут (3048 м) биіктігімен Қайдам Тибетке (оңтүстікте, шамамен 14 000 фут (4267 м)) және Гансуға (солтүстікте, шамамен 3 500 фут (1067 м)) қарай сөре тәрізді орналасқан. Төменгі суайырық Қайдам алабын шығыстағы Цинхай көлінен бөліп тұрады. Бұл биіктігі төмен болғанына қарамастан, Қайдамның орташа жылдық температурасы 43 градусқа жетеді. Құрғақтығы, тұздылығы, күндізгі және маусымдық температураның үлкен ауытқуы және жоғары ультракүлгін сәулеленуі Қайдамды Қытай геологиялық зерттеулер институты Марсқа ұқсас орта ретінде қарастырды, осы арқылы Қытайдың 2020 жылғы Марс ровер бағдарламасы үшін спектроскопияны және жабдықтарды сынауға пайдаланылады.
The aridity, salinity, wide diurnal and seasonal temperature swings, and relatively high ultraviolet radiation has led to Qaidam being studied by the China Geological Survey as a Mars analogue for use in testing spectroscopy and equipment for China's 2020 Mars rover program.
Геологиялық тарих
Қайыдам кем дегенде 1 миллиард жыл бұрын Солтүстік Қытай кратонының бөлігі болған, ол миллиондаған жыл бұрын неопротерозойдың соңында бөлініп шықты. Ол 400 миллион жыл бұрын басталган көтерілуге дейін, жақын теңіздегі арал болды, ал 200 миллион жыл бұрын материкке қосылды. Үш өлшемді модельдеу көрсеткендей, қазіргі алап кенозойдың басынан бері иррегулярлы алмаз тәрізді пішінге қысылып, Үнді тақтасының 55-35 миллион жыл бұрын ежелгі Тибет жағалауына соқтығысуы басталды. Алғашқыда Қайыдам теңіз деңгейінен әлдеқайда төмен болды. Алқаптардан алынған тозаңдар олигоцендік (34-23 млн жыл) кезең салыстырмалы түрде ылғалды болғанын көрсетеді. Батыс алабында бірте-бірте үлкен көл пайда болды, оны екі ірі тектоникалық қозғалыс көтеріп, шөгінділердің бастапқы көздерінен бөліп тастады. Миоцен (23-5 млн жыл) кезеңіндегі ең үлкен аумағында бұл көл қазіргі биіктік контуры бойынша жайылып, әлемдегі ең ірі көлдердің біріне айналды. Қоректік заттарға бай су ағындары планктонның гүлденуіне себеп болды, ол органикалық көміртегі қорын құратын экожүйенің дамуына жағдай жасады. Алайда Тибет тауларының көтерілуі оны Үндістанның жылы және ылғалды муссонынан оқшаулады. Ол орманды даладан шөлге айналды. 12 миллион жылға қарай климат Кейдәмнің жалғыз көлін жеке-жеке алаптарға бөлуге жеткілікті құрғады, олар көбінесе тұзды болды. Алаптың үздіксіз қалыптасуы мен эволюциясы бассейннің солтүстік шекарасын құрайтын Алтын Тағ айырымен бақыланады.
Ресурстар
Бассейннің ірі минералды кен орындары 2005 жылдан бастап үлкен инвестициялық қызығушылықты тудырды. Қархан жағажайы, онға жуық көлді қамтитын тұзды дала, 50 миллиард тоннадан астам тұзға ие. Тұздың астында Қайыдам Қытайдың ең маңызды тоғыз мұнайға толы бассейндерінің бірі және құрлықтағы ең ірі өндіріс орталығы болып табылады. 1954 жылдан бері игеріліп келе жатқан Цинхай мұнай кен орны Ленгу, Гасикуле, Юэджин 2 және Хуатугу мұнай кен орындарын, сондай-ақ Себей 1, Себей 2 және Тайнань газ кен орындарын қамтиды. Барлығы, оның дәлелденген қоры 347,65 миллион тонна (2 миллиардтан астам баррель) мұнай және 306,6 миллиард текше метр (10,83 триллион куб футы) табиғи газды құрайды. Жылдық өндіріс қуаты шамамен 2 миллион тонна мұнай және 8,5 миллиард текше метр табиғи газды білдіреді. Хуатугу кен орны Голмудтағы ірі мұнай өңдеу зауытымен құбыр арқылы байланыстырылған, ал Себей газ кен орындары Синин, Ланьчжоу және Иньчуань қалаларына қосылған. Қайыдамда асбест, боракс, гипс және бірнеше металл қоры бар, оның ішінде литий, магний, калий және натрийдің ең ірі қоры Қытайда осы аймақта орналасқан.
Көлік
Синин-Голмуд темір жолы (Қытай-Тибет темір жолының бірінші кезеңі), 1980 жылдардың басында Қайдам бассейнінің шығыс бөлігінен өтіп, аймақтың минералды ресурстарын игеру үшін маңызды көлік арнасы болып табылады. 2012 жылдан бастап қосымша темір жол желілері салынып жатыр. Голмуд-Дунхуан темір жолының құрылысы 2012 жылдың қазан айында басталды, 5 жыл ішінде аяқталуы күтілуде. 2012 жылдың басында Zangge Potash Co Ltd компаниясы Қытай-Тибет темір жолындағы Қархан станциясынан (сол аттас тұзды көлге жақын орналасқан) өзінің жақын орналасқан кәсіпорындарына дейін 25 шақырымдық жеке темір жол құрылысын бастады. 2013 жылдың соңына қарай Қайдам алабының барлық батыс бөлігімен созылатын Голмуд-Корла темір жолының жобалау жұмыстары жүргізілуде.