Кіріспе

Өлшемсіз шама

Химия және сұйықтар механикасында көлемдік үлес – бұл араласу алдындағы қоспаның барлық құрауыштарының көлемі V-ге бөлінген, бір құрауыштың көлемі Vi ретінде анықталады:

Өлшемсіз болғандықтан, оның өлшемі 1-ге тең; ол сан түрінде көрсетіледі, мысалы, 0,18. Бұл көлемдік пайызбен (көл.%) бірдей ұғым, бірақ соңғысы 100-мен бөлінеді, мысалы, 18%. Көлемдік үлес, құрауыштардың көлемдері қосылатын идеалды ерітінділерде көлемдік концентрациямен сәйкес келеді (ерітіндінің көлемі оның құрауыштарының көлемдерінің қосындысына тең). Қоспаның барлық көлемдік үлестерінің қосындысы 1-ге тең:

Көлемдік үлес (көлемдік пайыз, көл.%) – бұл қоспаның құрамын өлшемсіз шама арқылы көрсетудің бір тәсілі; массалық үлес (салмақтық пайыз, салмақ%) және мольдік үлес (мольдік пайыз, моль%) – басқа тәсілдер.

Көлемдік концентрация және көлемдік пайыз

Көлемдік пайыз – белгілі бір еріген заттың ерітіндідегі көлемі бойынша өлшенетін концентрациясы. Концентрацияны көрсету үшін қалыпты жағдайда, араластыру алдындағы жеке компоненттердің жалпы көлеміне емес, қоспаның көлемі алынады: Көлемдік пайыз көбінесе екі сұйықтықты немесе газды араластыру арқылы дайындалған ерітінділерде қолданылады. Дегенмен, пайыздық көрсеткіштер тек идеал газ үшін ғана қосымша болады. Көлем бойынша пайыз (көлем%) – бұл қоспаның құрамын өлшемсіз санмен көрсетудің бір тәсілі; массалық үлес (салмақтық пайыз, салмақ%) және мольдік үлес (мольдік пайыз, моль%) – басқалары. Этанол мен судың қоспасында, олар кез келген пропорцияда араласа алатындықтан, еріткіш пен еріген затты атау шартты. Мұндай қоспаның көлемі компоненттердің көлемдерінің қосындысынан сәл кем болады. Сондықтан, жоғарыдағы анықтамаға сәйкес, "көлем бойынша 40% спирт" деген сөз 40 көлем бірлігі этанолға, соңғы көлемді 100 бірлікке жеткізу үшін қажетті су мөлшеріне сілтеме жасайды, 40 бірлік этанол мен 60 бірлік судың қоспасына емес. "Қажетті су" мөлшері шындығында 60 көлем бірлігінен сәл көп, себебі су-этанол қоспасы молекулалық тартылыс күші салдарынан көлемін жоғалтады.