Кіріспе
Синай тауы (, Har Sīnay) – еврей Киелі кітаптарындағы Шығу кітабы бойынша, Мұсаға он қағиданы Құдай берген тау. Есімдер кітабында осы оқиғалар Хориб тауында болған деп айтылады. Ғалымдар "Синай" және "Хориб" атаулары бір және со aynı жерді білдіреді деп санайды. Киелі кітаптағы Синай тауының қайда орналасқаны туралы пікірлер әлі де даулы. Бұл даудың ең қызып кеткен кезеңі XIX ғасырдың ортасында болды. Еврей Киелі кітаптарындағы Синай тауындағы құдайлық көрініс сипаттамалары, Шарль Бекке (1873) бойынша, кейбір ғалымдардың пікірінше, тауды жанартау ретінде сөздермен толық сәйкес сипаттауы мүмкін. efn|
"Рамзестің Шығыс Дельтадағы Шаркия провинциясындағы Қантирде орналасқандығы белгілі болғандықтан, бұл Бекке ұсынған Герман Гункель, Хьюго Грессман, Мартин Нот және Жан Кенигтің орны екенін білдіреді. Олардың барлығы Киелі кітаптағы Синай тауындағы құдайлық көрініс сипаттамалары жанартаулық белсенділікті көрсетеді және Синайда жанартаулардың болғанына дәлел табылмағандықтан, Солтүстік Арабияның ықтимал екенін ойлады." Хоффмайер (2005)
Mount Sinai (, Har Sīnay) is the mountain at which the Ten Commandments were given to Moses by God, according to the Book of Exodus in the Hebrew Bible. In the Book of Deuteronomy, these events are described as having transpired at Mount Horeb. "Sinai" and "Horeb" are generally considered by scholars to refer to the same place. The location of the Mount Sinai described in the Bible remains disputed. The high point of the dispute was in the mid nineteenth century. Hebrew Bible texts describe the theophany at Mount Sinai in terms which a minority of scholars, following Charles Beke (1873), have suggested may literally describe the mountain as a volcano. efn|
"Now that Rameses is known to be located at Qantir in the Sharkiya province of the east Delta, this means that Beke's proposed site of Hermann Gunkel, Hugo Gressman, Martin Noth and Jean Koenig. They all thought that the biblical descriptions of the theophany at Mt. Sinai described volcanic activity, and since there was no evidence of volcanoes in Sinai, that northern Arabia was the more likely." Hoffmeier (2005)
Киелі кітаптағы сипаттама
Киелі кітаптағы он өсиеттің нұсқаулары мен үйретімдері туралы мәліметтер Мысырдан шығу кітабында келтірілген, негізінен 19–24 тарауларында, осы кезеңде Синай екі рет аталады. Оқиғада Синай бұлтқа оранған, дірілдеген және түтінге толы болған, ал молниялар жарқырап, дауылдың шуы құбырдың үнімен араласқан. Киелі кітапта от пен бұлттар – Құдайдың тауға келуінің тікелей салдары болып сипатталған. Киелі кітап бойынша, Мұса тауға шығып, он өсиетті алу үшін 40 күн 40 түн болып қалды, және ол бұл әрекетті екі рет қайталады, себебі алғашқы рет таудан оралғаннан кейін тастан жасалған екі тақташаны сындырып жіберді. Құдайдың көктен түсуі туралы Киелі кітаптағы сипаттамаға қатысты, Киелі кітап зерттеушілері бұл үзінділердің әртүрлі көздерден алынғанын айтады, ал Мехильта Құдайдың аспанды төмендетіп, Синайға жайып жібергенін, ал Пирке Де Рабби Елиезер аспанда тесік ашылып, Синай жерден алынып, шыңы тесік арқылы итерілгенін мәлімдейді. «Аспан» бұлттарды білдіруі мүмкін, ал «от көлі» – лаваға толы кратерді білдіруі мүмкін. Бірнеше Киелі кітап сыншылары Киелі кітаптағы түтін мен отқа қатысты мәліметтер Синай тауының жанартау болғанын көрсетеді, күлдің болмауына қарамастан. Киелі кітапта айтылғандай, Құдай тікелей Израиль халқына жүзбен жүз сөйлеген. Синай Торада тағы он жерде аталады: , , және Синай Еврей Киелі кітаптарының қалған бөлігінде бір рет есіммен аталады. Жаңа өсиетте апостол Пауыл Синайға тікелей сілтеме жасайды; 4:25.
Ислам діні
Бұл түбек Арон мен Мұса пайғамбарлармен байланысты. Түр Синин, әт-Түр және әл-Жабал (екеуі де "Тау" деген мағынаны білдіреді). Ал іргелес жатқан Вад Тува (Тува аңғары) қасиетті деп есептеледі, оның бір бөлігі Аль Буқʿа Аль Мубарака (ٱلْبُقْعَة ٱلْمُبَارَكَة, "Мүбәрак орын") деп аталады.
Жәбіл Мұса
Синай тауы немесе Жабал-Мусаның қазіргі Синай түбегінде орналасқандығы туралы алғашқы сілтемелер нақты емес. 100 жылдан бұрын, христиан дінінің монахтар дәуірінен бұрын, яһуди даналары Жабал-Мусаны Синай тауымен байланыстырғандығы туралы мәліметтер бар. Кембридж университетінің Грэм Дэвис ертедегі яһудилердің қажырлы саяхаттары Жабал-Мусаны Синай тауы деп атаған және бұл сәйкестікті кейінірек христиан қажылары қабылдады деп санайды. 6 ғасырда осы таудың іргесінде Киелі кітаптағы күйген бұтаның орны деп есептелетін жерде Әйегі Екатерина монастыры салынды. Жозеф: «Мұса Мысыр мен Арабияның арасындағы Синай деп аталатын тауға көтерілді» деп жазды. Жозеф Синай тауының «осы аймақтағы барлық таулардың ең биігі» екенін, сондай-ақ «осы аймақтағы ең биік тау екенін, оған көтерілу оның үлкен биіктігі мен тік жартастарының қаталдығынан өте қиын» дейді. Синай түбегінде орналасқан дәстүрлі Синай тауы – бұл Жабал-Муса, Әйегі Екатерина тауы және Рас Суфсафехтен тұратын шыңдар жиынтығы, кейде Киелі таулар деп аталады. Этерия (шамамен 4 ғасыр) «Барлық тау тобы бір шың сияқты көрінеді, бірақ топқа кіргенде, бірнешеу екенін көресіз» деп жазды. Ең биік шыңы – Әйегі Екатерина тауы, теңіз деңгейінен 8550 фут (2606 м) биіктікте, ал оның серігі Жабал-Муса (7497 фут (2285 м)) биіктігі жағынан көп айырмашылығы жоқ, бірақ «эр Раха» («кең») деп аталатын ашық жазықтың арқасында көрінеді. Әйегі Екатерина тауы мен Жабал-Муса Синай шөліндегі немесе Мадияндағы барлық таулардан әлдеқайда биік. Тих шөлінің солтүстігіндегі ең биік шыңдары 1219 метрден аспайды. Ал Елаттан шығысқа қарай орналасқан Мадияндағы таулар 1280 метр биіктікте. Синай тауынан батысқа қарай 32 шақырым жерде орналасқан Жабал-Сербалдың ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 2051 метр биіктікте. Кейбір ғалымдар Синай атауының «ай» деген мағынаны білдіретін «син» сөзінен шыққандығын болжайды. Антонин шейіті 6 ғасырда арабтың бұтқа табынушылары әлі де ай мерекелерін тойлап жүргенін жазды. Ол айға табынудың негізгі орталығы Синай түбегінің оңтүстігінде орналасқан, египеттіктер бұл жерді семит халқынан тартып алған, олар сол жерде ғибадатханалар мен кен өндіру лагерьлерін салған. Бұл ерекшелік діни тазалауға ұшыраған болуы мүмкін. Синайдың оңтүстігінде науамилердің тобы табылды, олар Жабал-Мусаның айналасында сақина сияқты орналасқан. Науамилер ғасырлар бойы әртүрлі мақсаттарда қайта-қайта қолданылған. Этерия (шамамен 4/5 ғасыр) оның жергілікті «қасиетті адамдар» болған жол көрсетушілері осы дөңгелек немесе дөңгелек тас негіздерін уақытша қоралар ретінде көрсетіп, израильдіктер оларды сол жерде болған кезде қолданды деп мәлімдеді. Синай түбегінің оңтүстігінде археологиялық жаңалықтар көп, бірақ оларды Мысырдан шығумен байланыстыру қиын, өйткені Шығудың ұсынылған мерзімдері әртүрлі. Шығу ерте қола дәуірінен II темір дәуірінің соңына дейін мерзімделген. Серабит әл-Хадим мен Тимнаның кен лагерьлеріндегі Синай керамикасы қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басында (Рамессид кезеңі) табылған. Синай жазулары бар заттар, Қанаанда табылған жазулармен бірдей, Синайдың оңтүстігіндегі Серабит әл-Хадимде табылды. Олардың кейбіреулері қола дәуірінің соңына жатады. Бұл лагерьлер оңтүстік Қанаханнан келген кеншілердің болғанын көрсетеді. Серабит әл-Хадемнің шалғайдағы жері бірнеше ай бойы пайдаланылды, ең жақсысы бірнеше жылда бір рет, көбінесе ұрпақта бір рет. Кенге дейінгі жол ұзақ, қиын және қауіпті болды. Профессор Мазар басқарған экспедиция Синайдың оңтүстігіндегі Феранның басты оазисін зерттеді және бұл жерде Набатей сынықтары ғана емес, сонымен қатар II темір дәуіріндегі Яһуда патшалығына тән дөңгелекпен жылтыратылған сынықтар да көп екенін анықтады. Эдвард Робинсон Жабал-Мусаға іргелес орналасқан ар-Раха жазығында израильдіктер тұра алатын еді деп мәлімдеді. Эдвард Халл «Бұл дәстүрлі Синай Мысырдан шығу оқиғасының барлық талаптарына сай келеді» деді. Халл Робинсонмен келісіп, Рас Суфсафехтің гранитті жартасының іргесіне алып баратын үлкен амфитеатрды зерттегеннен кейін, оның күмәні жоқ екенін айтты. Рас Суфсафех шынымен де лагерь орналасқан және Құдайдың заңдары төмендегі израильдіктерге жеткізілген тау. «Сумен қамтамасыз ету жағынан бүкіл түбектегі ең жақсы қамтамасыз етілген жер – Жабал-Мусаның маңы». «Түбекте мұндай жақсы жайылым да жоқ». Хоффмейер: «Кәдеш немесе Мадиянда тікелей болса, даладағы саяхаттың ешқандай лагерьі мағыналы болмайды. Кәдештен Хоребке дейінгі он бір күндік саяхатты Синай түбегінің оңтүстік бөлігімен байланыстырып қарастыру керек» деп жазды. Египеттанушы Жюльен Купер Синай атауының 11-ші династияның египеттік шенеунігінің саяхат жолында кездесетін Ṯnht деген топониммен сәйкес келеді деп ұсынды (шамамен 2150–1990 ж.б.э.). Ол бұл топонимнің Синай түбегінің оңтүстік бөлігінде орналасқан, Жабал-Мусаның географиялық орнымен сәйкес келетінін атап өтеді. Бедуин дәстүрі Жабал-Мусаны, Әйегі Екатерина тауына іргелес орналасқан, Киелі тау деп санайды. Дегенмен, Жозеф Синай тауының «осы аймақтағы барлық таулардың ең биігі» екенін айтқан, егер Синай түбегінде орналасқан болса, онда Әйегі Екатерина тауы сұрақ тудырады. Сондықтан көптеген ғалымдар мен түсіндірушілер тауды Синай түбегінің орталық және солтүстік бөліктерінде іздеді. Тель-Авив университетінің Библиялық географы Менаше Хар Эль Синай түбегінің батыс-орталық бөлігінде орналасқан Син Бишар тауын Киелі Синай тауы деп ұсынды. Түбектегі солтүстік бөлігінде орналасқан Хелал тауы да ұсынылған. Тағы бір солтүстік Синай ұсынымы – Израильдің Эйлат қаласынан шамамен 30 шақырым қашықтықта орналасқан Хашем әл-Тариф.
Эдом/Набатея
Мұса Синай тауымен кездесуіне аз уақыт қалғанда, Кинит тайпасының және Мидиан дін қызметшісі Жетромен кездескені айтылады, бұл Синай тауы олардың Сауд Арабиясындағы жерлеріне жақын болғанын көрсетеді; содан бері басқа да ғалымдар осы тұжырымды қолдайды. Петра орналасқан аңғар Вади Муса, яғни Мұсаның аңғары деп аталады, ал Сикке кіреберісінде Айн Муса, яғни Мұсаның бұлағы бар; 13 ғасырғы араб тарихшысы Нумари Айн Мусаның Мұсаның таяғымен жерді соғып су шығарған жері екенін мәлімдеген. Джебель әл-Мадхба қасиетті орын саналған, себебі оның ішкі бетіне белгілі салт-дәстүрлі құрылыс – Қазына ойылып салынған, тау басында көптеген құрбандық аландары орналасқан, ал бастапқы шыңының 8 метрінен астам бөлігі алынып, орнына екі 8 метрлік обелиск орнатылған. Бұл обелисктер, қазір 6 метр биіктіктегі, тауға келетін жолдың соңында тұр және араб тілінде «махаббат мүсіні» деген мағына беретін Зиб ‘Атуф деп аталуына себеп болды. Таудың үстінен табылған археологиялық заттар оның бір кезде жылтыр көк шифермен жабылғанын көрсетеді, бұл Библиядағы сапфир таспен қаланған сипаттамаға сәйкес келеді. Ғалымдар Библиядағы сапфир туралы айтылғандардың қазіргі замандағы сапфир тасқа қатысы жоқ екенін, себебі сапфирдің мағынасы басқаша болған және ол Рим дәуірінен бұрын өндірілмеген деп санайды. Анық айтқанда, бастапқы шыңның алынып тасталуы, Египеттен шығудың дәуіріне (бронз ғасырының соңы) қатысты басқа археологиялық жәдігерлердің көп бөлігін жойды.
Арабия түбегі
Кейбіреулер Сауд Арабиясындағы бір орынды ұсынады, сонымен қатар елші Пауылдың бірінші ғасырда (б.з.д.) Синай тауы Арабияда орналасқан деген пікірін айтады. Бірақ Пауыл заманында Арабияның римдік әкімшілік аймағы Петрея қазіргі Синай түбегі мен Сауд Арабиясының солтүстік-батыс бөлігін қамтыған.
Жанартау
Киелі кітаптағы жалмап жатқан отты табиғи тұрғыдан түсіндірудің бір мүмкіндігі – Синай жанартау болуы мүмкін; мұны Чарльз Бек, Зигмунд Фрейд және Иммануил Великовский сияқтылар ұсынған. Бұл болжам Синай түбегі мен Сейірдегі барлық тау шыңдарын жоққа шығарады, бірақ Сауд Арабиясының солтүстік-батысындағы бірнеше аймақты ықтимал деп санауға болады. 1873 жылы К. Бек Джебель Баггирді ұсынды, оны Джабаль аль-Нур (жарық тауы деген мағынада) деп атады, ол Акаба шығанағының солтүстік жағындағы жанартаулық тау. Хориб жеке тау деп саналды – жақын орналасқан Джебель Эртова. Бек ұсынған нұсқа, Алоис Мусилдің 20 ғасыр басында, Дж. Кениг пен 2003 жылы Колин Хамфрис қолдаған Эль-Джав ойпатындағы Хала-л Бадр жанартауының Синай тауы екендігі туралы ұсынысқа қарағанда, ғылыми ортада аз қолдау тапты.
Джабал әл-Лауз
Арабия теориясы бойынша ықтимал кандидат – Джабал әл Лауз (мағынасы «бадам тауы»). Джабал әл Лаузды қолдайтындардың қатарында Л. Мёльлер, Р. Уайатт, Р. Корнук және Л. Уильямс бар. А. Керкеслагер археологиялық дәлелдердің қорытынды жасау үшін жеткіліксіз екенін айтады, бірақ «Джабал әл Лауз Киелі кітаптағы Синай тауын анықтау үшін ең сенімді нұсқа болуы мүмкін» және оны зерттеу қажет екенін мәлімдеді. Көптеген зерттеушілер бұл гипотезаны қолдаса, ал басқалары оған қарсы шығады. Соңғы жаңалықтардың бірі – құжаттық фильмнің шығуы, онда видео және фотоматериалдар ұсынылған. Джабал әл Лаузды Дж. К. Хоффмайер сияқты ғалымдар қабылдамайды, ол Корнуктің «үлкен қателіктерін» егжей-тегжейлі сипаттайды, сондай-ақ басқалар да оған қарсы. Г. Франц осы гипотезаны жоққа шығаратын жарияланым жасады.
Негев
Синайды Петрамен салыстыру, ізраилдіктердің Мысырдан Кадеш-Барнеа арқылы шамамен түзу сызықпен сапар шеккенін көрсетеді, ал Синайды Сауд Арабиясында орналастыру Кадеш-Барнеаның оңтүстікке қарай айналып өткенін ұсынуда. Бірақ кейбір ғалымдар Синайдың Кадеш-Барнеаның өзіне одан да жақын болғанын ойлады. Кадеш-Барнеа мен Петраның арасында, Израильдің оңтүстік-батысындағы Негев шөлінде Хар Карком орналасқан. Оны Эммануэль Анати қазғанда, ол палеолит дәуірінде маңызды культ орталығы болғанын тапты. Айналасындағы плато ғибадатханалармен, құрбандық тастақтарымен, тас шеңберлерімен, тас бағаналармен және 40 000-нан астам тасқа салынған суреттермен жабылған. Сайттағы діни белсенділіктің ең жоғары нүктесі б.з.д. 2350–2000 жылдарға дейін созылса, шығу оқиғасы 15 Нисан 2448 (иврит күнтізбесі; б.з.д. 1313 жыл) күніне сәйкес келеді, ал тау б.з.д. 1950–1000 жылдар аралығында тасталған сияқты. Алайда, Анати Джабаль Идеидті библиялық Синаймен салыстырды. Басқа ғалымдар бұл сәйкестікті сынға алды, себебі ол шамамен 1000 жылға ертерек болумен қатар, мидиандықтарды, амалектіктерді және басқа да ежелгі халықтарды ғалымдардың көпшілігі қазір орналастырған жерлерінен толығымен көшіруді талап етеді.
Ермон тауы
И. Кнольдің (2012) даулы зерттеулеріне сәйкес, Ермон тауы – еврей Библиясындағы Синай тауы болуы мүмкін, ал Библиядағы оқиға Иордан аңғарында немесе Голанның биік жерлеріндегі египеттіктермен солтүстік тайпалардың ежелгі шайқасын еске түсіреді.