Кіріспе

Англияның Генрих VIII-нің сарайында қызмет еткен Уильям Бреретон, шамамен 1487/1490 – 17 мамыр 1536 жылдары, Генрих VIII-нің сарайшысы болған белгілі Чешир отбасының мүшесі еді. 1536 жылдың мамыр айында Бреретон патшаның екінші әйелі Энн Болейнмен зина жасады деген айып тағылып, оның інісі Джордж Болейн, Генри Норрис, Фрэнсис Уэстон және музыкант Марк Смитонмен бірге мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көптеген тарихшылар Энн Болейн, Бреретон және олармен бірге айыпталғандардың кінәсіз болғандығын қазір пікірдейді.

Отбасы және шыққан тегі

Уильямның туған күні нақты белгісіз. Көбінесе ол шамамен 1487-1490 жылдары туған деп есептеледі, бірақ кейбір деректер оның 1501 жылы туғанын көрсетеді (мұндай болжам оның кіші інісі, сэр Уриан Бреретонның 1505 жыл шамасында тууымен байланысты түсінікті). Ол Ипстонс, Шоклэк және Малпас иелігіндегі, Честердің кавалер-камералы, кавалер-банереті және Генрих VII-нің жеке күзетшісі болған сэр Рэндл Бреретонның алтыншы немесе жетінші ұлы еді. Сэр Рэндл Бреретон Генрих VIII басқарған Франциядағы Теруан және Турнай шайқастарында соғысқан. Уильямның анасы Элеонора Даттон болды. Сэр Уриан Бреретонның бауырласы болудан басқа, Уильям Амброз Барлоудың атасы және 1-ші баронет Сэр Уильям Бреретонның екі атасы болды.

Мансап

Уильямның әкесі оған 1508 жылдың маусым айында белгілі бір табыс мөлшерін бекіткен, сондықтан ол, әлдебір дәрежеде, өзінің жолын табуға лайық жасқа жеткен болуы керек. Осы себепті, шамамен 1490 жылы туған деген деректерге сенімділік танытуға болады. Малпастың және оның төңірегіндегі жерлерге байланысты бекітілген жылдық төлем үлкен болмаса да, Уильямға патшалық қызметте джентльмендік мансапты іздеуге қажетті дербестік берді. Уильям үш бауырымен бірге, соның ішінде сэр Уриан Бреретонмен бірге патшалық қызметке қабылданды. 1521 жылы ол патшаның жеке бөлмесінің күзетшісі болды, ал 1524 жылдан бастап патшаның жеке кеңесінің күзетшісі қызметін атқарды. Бұл факті 1526 жылғы Елтэм жарлықтарында расталған, онда Бреретон патшаның жеке кеңесінің төрт күзетшісінің бірі ретінде көрсетілген. Бұл лауазым сарайда өте қадірленді және саяси тұрғыдан маңызды болды. Патшаға қызметі үшін Бреретон Чеширде және Уэльс шекарасында патшалық иеліктер алды. Бұл оған жылына 10 000 фунттан астам табыс әкелді – сол кездегі өте үлкен сома, оны сарайдағы ең бай адамдардың біріне айналдырды. Оның жылдық табысын Мэри Болейннің күйеуі қайтыс болғаннан кейін алған жылына 100 фунттық зейнетақысымен салыстырып қараңыз. XVI ғасырда және одан бұрын, ерекше мәртебесінің нәтижесінде, Чешир Англияда ерекше орынға ие болды. Жергілікті билік өте маңызды болды, себебі тәждің бақылауы шектеулі болды және тәртіпті сақтау үшін жергілікті билеушілерге көп сенді. Сондықтан Чешир – депутаттары жоқ, өзінің де-факто парламенті мен жеке құқықтық жүйесі бар жартылай тәуелсіз округтік палата болды. Осылайша, Чеширдің басшылары нақты билікке ие болды және оған деген бәсекелестік қатты болды. Бреретон бір рет Флинтширдің азаматы Джон ап Гриффит Эйтонға қарсы билігін қолданды, оны өзінің бірінші қызметшісін өлтіруге итермелеген деп айыптады. Бұл адам бұрын ақталғаннан кейін екінші сотта өлім жазасына кесілді. Тарихшы Эрик Айвс Бреретонның байлығы, патшалық иеліктері және әкесінің Чеширдегі билігінің арқасында «Чешир мен Солтүстік Уэльстегі ең ықпалды патшалық қызметшісі» болғанын жазды. 1520 жылдардың ортасынан соңына дейін оның лауазымдарының арасында округтік палатаның эшеторы, Мерионеф пен Флинттің шерифі, Честер қамалының констеблі, Лонгдендейлдің басқарушысы, Бромфилд пен Йель иелігінің сержанты және басқарушысы, Чирк иелігі, Деламер орманының рейнджері, Мерсли паркінің күзетшісі және Хальтонның басқарушысы мен бақылаушысы болды. Генрих Екатерина Арагоннан ажырасқаннан кейін Бреретон Чешир мен Флинттегі Екатеринаның бас қабылдаушысы болып тағайындалды, оның жаңа лауазымы Уэльс ханшайымы болды. Уильям Бреретонның ең үлкен жетістігі, әлдебір дәрежеде, 1530 жыл шамасында болды, ол Генрих VIII-дің Чешир мен Солтүстік Уэльстен тыс жерлердегі алғашқы сыйлықтарын алды. Ақпан айында оған Финчли иелігі берілді, сондай-ақ Кенттегі Леснес аббаттығының иесі атанды. Сол шамада ол үйленді. Сол жылдың маусым айында әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Честердің палаталы болып тағайындалды. Кейін сол жылы ол елді аралап, Генрихтің Екатерина Арагонға жасаған некесін жоюды сұрайтын петицияға «Англия элитасынан» қол қоюды жинады. Бреретонның патшаға сенімділігі сол кезде патшаны көптеген аң ауына ертіп жүргендігімен және патшалық иеліктер мен патшалық кеңселердің көптігінен – Генрихтің Елизавета Блоунттан туған ұлы Ричард пен Сомерсет герцогы Генрих Фицройдың жерлерін қадағалауды қоса алғанда – рақат алғандығымен де көрінеді. 1531 жылы Генрих VIII Бреретонға Анна Болейнге зергерлік бұйымдарды жеткізуді тапсырды, ал 1533 жылдың қаңтар айында ол Генрихтің Уайтхолл сарайындағы жеке шіркеуде Анна Болейнге үйлену тойына қатысқан бірнеше куәгерлердің бірі болды. Кейін, 1534 жылы Бреретон Солтүстік Уэльстегі Валле Крусис аббаттығындағы пара алу мен сыбайлас жемқорлықты тексеруге жіберілді. Бреретонның ордадағы орны оған монархтың алдындағы беделін арттырып, оның мәртебесін арттыратын иеліктер мен артықшылықтарды қамтамасыз етті. Бұл оның «қанатының саясында» қорғаныш іздеген ізбасарларының үнемі ағылып тұрғанына кепілдік берді, сондай-ақ оның елдегі беделі мен ізбасарларының санын арттырды. Эрик Айвс өзінің лауазымы мен қызметіне байланысты Уильям Бреретон Тюдор дәуірінің басындағы өз дәрежесінің ең жақсы құжатталған адамдарының бірі екенін атап өтті.

Тұтқындау, сот және өлім жазасы

1536 жылғы мамыр айында Анна Болейн патша үйінің музыканты Марк Смитонмен, сондай-ақ хан сарайдағы Генри Норрис, Фрэнсис Уэстон және Уильям Бреретонмен, әрі оның ағасы Джордж Болейнмен, Рочфорд виконтымен, жеке палатада адалдықтан айнып, қатыстыққа барыпты деп айыпталды. Патшаның бас министрі Томас Кромвель «патшаның өкілеттігімен және тапсырмасымен» патшайым мен оның серіктеріне қарсы іс қозғады. 4 мамырда тұтқындалған Бреретонға қарсы айып – Анна 1533 жылғы 16 қарашада оны сұрап, 27 қарашада оның құрлығына барыпты. Тарихшы Эрик Айвс Кромвельдің Уэльс маркаларын бақылауын тоқтату және Чешир мен шекара аймағының жергілікті үкіметін қайта ұйымдастыру (және орталықтандыру) үшін Аннеге қарсы қастандыққа Бреретонды қосыпты. Оның патшайымның жақын немесе тығыз байланыстас болғанына ешқандай дәлел жоқ, бірақ оның тағдыры саяси ыңғайлылықпен шешілді. Бреретон, Норрис, Уэстон және Смитонның соттары 12 мамырда Вестминстер залында өтті. Сотталушыларды Лондон мұнарасының констеблі Уильям Кингстон Лондон мұнарасынан Вестминстерге баржамен алып барды. Олар патшаға қарсы бас көтеру, патшайыммен қатыстыққа бару және патшаны өлтіруге құлық жасады деген айыптарды естіді. Олар Вестминстер залына келгеннен кейін ғана айыптар туралы хабарланды. Смитоннан басқа, ол азапталған болуы мүмкін, барлығы айыптарға кінәсіз деп мойындады. Алайда Томас Кромвель Болейндердің жауларынан тұратын, протестантизмге қарсы діни консерваторлар, Кромвельге жақын адамдар немесе айыпталушылардың өлім жазасына кесілуінен пайда көретін қазылар алқасының құрылуын қамтамасыз етті. Мұндай адамдарды табу қиын емес еді. Қазылар алқасының төрағасы Эдвард Уилоуби Бреретонға үлкен қарыз болыпты, егер Бреретон кінәлі деп танылса, ол қарыздан құтылатын еді. Бреретонның байлығы мен орнына байланысты, көптеген адамдар оған ақша борышты, соның ішінде Джон Дадли, болашақ Нортумберленд герцогы және леди Джейн Грейдің болашақ күйеуі, ол 200 фунт стерлинг қарызы бар еді. Қазылар алқасы туралы тарихшы Элисон Вейр: «Бұл адамдардың байланыстарын ескере отырып, олардың біреуі патшаның ашуын ояту үшін дұрыс емес үкім шығару қаупіне бармас еді, сот процесінің нәтижесі бастапқыдан бұрмаланған» деді және айыпталушылар қазылар алқасының мүшелерін көрген кезде олардың тағдыры белгілі болғанын білген болуы керек. Император елшісі Эвстась Чапуй Бреретонды «дәлелсіз, жарамды айғақ немесе куәгерлерсіз, күмәнмен айыптады» деп мәлімдеді. Кінәлі деп танылғаннан кейін, барлығы асылып, сүйреп әкетіліп, төртке бөлуге сотталды. Кейін жаза бас кесумен алмастырылды. Бреретон отбасы туысының өмірін сақтау үшін көп ақша және үйлер мен жерлерді коронаға беру арқылы айтарлықтай күш салды. Алайда бұл ұсыныстар патшаға жетпеген болуы мүмкін. Патшайым мен оның ағасы 15 мамырда Тауэрде бөлек сотталды. Тұтқындалған Томас Уайт (ақын) өлім жазасына кесілгеніне қатты ренжіді. Тауэрде тұтқында болған кезде Уайт келесі өлеңді жазды: Innocentia Veritas Viat Fides Circumdederunt me inimici mei. Уайт барлық қатысқан кейіпкерлерді білетін, ал оның «Бұл қанды күндер менің жүрегімді сындырды» деген жолдары оның достары мен таныстары, олар кінәсіз деп саналған, өлімге кесілетінін көрсетті. 17 мамырда Уильям Бреретон, Джордж Болейн, Рочфорд виконты, Генри Норрис, сэр Фрэнсис Уэстон және Марк Смитон Тауэр төбесіндегі эшафолтқа әкелінді. Генри Норриске қызмет еткен дін қызметкері және олардың өлім жазасына кесілгенін өз көзімен көрген Джордж Константин олардың соңғы сөздерін жазды. Бесікке қараған кезде Бреретонның сөзі: «Мен не үшін өлдім, соттамаңыз. Бірақ егер үкім айтсаңыз, ең жақсысын үкімдеңіз» деген сөзді оның мүлкін жоғалтудан сақтайтын өзінің кінәсіздігін абайлап мәлімдеген деп түсіндіруге болады. Төрт адамның де сүйектері Лондон мұнарасындағы Санкт-Петр шіркеуінің бақшасында жерленген, бірақ кейіннен шіркеудің өзінде жерленген. Джордж Болейн, Генри Норрис және Фрэнсис Уэстон сияқты, Бреретон әрқашан өзінің кінәсіздігін сақтады (сұрақта, ол сөйлеген адамдарға, сондай-ақ оның соңғы сөзі). Сол кездегі достары мен замандастары оның кінәсіздігіне күмән келтірмейтін. Джордж Константин өлім жазасына кесілгеннен кейін, егер біреу кінәсіз болса, сол - ол екенін айтты. Тарихшылардың пікірінше, Кромвель Болейн фракциясына қарсы қозғалып, Чешир мен Уэльс маркаларында билік пен бақылауды алу үшін оны сол төңкеріспен құтылуды шешкен. Бреретонның әйелінің күйеуіне сенгенін көрсететін мысал, ол тоғыз жылдан кейін ұлына қалдырған мүлігі: «алтын білезік, оны әкесі маған соңғы сыйлық ретінде жіберген». Ол 1545 жылы Уильям кінәсіз деп сеніп қайтыс болды.

Кітаптар мен фильмдердегі суреттер

Академиялық еңбектерді есептемегенде, Бреретонның бейнесі көбінесе роман, драма және фильмдердегі нақты деректерге негізделген, тек бір-екі туынды ғана толыққанды ойдан шығарылған. Генрих VIII-нің екінші әйелі туралы ғылыми монография жазған Эрик Айвз Болейнді зерттеуден бастамаған, ал Уильям Бреретонды зерттеумен айналысқан. Кейін ол Бреретонның Болейнге қатысты өлім жазасына кесілгендердің бірі екенін түсініп, 1976 жылы жарық көрген «Мальпастың Уильям Бреретонының хаттары мен есептері» және 1983 жылғы «Реформация алды Англияның жалпы құқық танушылары» кітаптарын аяқтағаннан кейін қызығушылығы оған ауысты. Бреретон Анна Болейннің өмірбаянында, соның ішінде жоғарыда аталған Эрик Айвстың «Анна Болейннің өмірі мен өлімі: Ең бақытты» кітабында, сондай-ақ Генрих VIII және Тюдор дәуірінің басындағы көптеген басқа ғылыми және тарихи еңбектерде кездеседі. Ол Болейн туралы Нора Лофтс пен Маргарет Кэмпбелл Барнс сияқты авторлардың романдарында да бейнеленген. Эвелин Энтонидің 1957 жылғы «Анна Болейн» романында Бреретон 1536 жылғы қаңтарда Генрих VIII-ді жарыстан құлатқан, нәтижесінде король екі сағаттан астам уақыт есінен танып қалған шабандоз ретінде суреттелген. Бреретон шебер шабандоз болған және кейбір авторлар Генрихтің оның атқа міну шеберлігіне қызғанғанын айтса да, 1536 жылдың басында Генрихті құлатқан шабандоз оның болғанына және осы себеппен өлім жазасына кесілгеніне ешқандай дәлел жоқ. 2015 жылы Хилари Мантелдің тарихи романы негізінде түсірілген «Волк Холл» телесериалында Уильям Бреретонның рөлін Аластер Маккензи ойнады. 1969 жылғы «Мың күннің Аннасы» фильмінде Бреретонның рөлін британдық актер Брук Уильямс сомдады. Оның кейіпкері 1972 жылғы «Генрих VIII және оның алты әйелі» фильмінде де пайда болды. «The Tudors» телесериалының 2-ші маусымында оның бейнесі толығымен ойдан шығарылған және бұрмаланған. Бұрынғы бейнелерден айырмашылығы, оның кейіпкері де, өмірі де осы сериалда жаңадан құрастырылған. Джордж Болейн (Падрейк Делани), Генри Норрис (Стивен Хоган), Марк Смитон (Дэвид Алпей) және Бреретон (Джеймс Гилберт) рөлдерін сомдады. Телесериалда ол жас жігіт ретінде бейнеленген, ал шындығында ол қырық жаста болған болуы мүмкін. Сериалда ол католик және иезуит ретінде көрсетілген, бірақ шын мәнінде Бреретон үйленген (ол дін қызметкері болуына және демек, иезуит болуына кедерес келтіретін), ал оның діни көзқарастары жаңадан пайда болған протестанттық қозғалысқа жақын болған. Қызықты дерек ретінде, иезуиттер ордені 1540 жылы құрылған (Бреретонның өлім жазасынан кейін төрт жыл өткен соң). Сериалда папа (Питер О’Тул) мен елші Эустас Чапуис (Энтони Брофи) Генрих VIII (Джонатан Рис Майерс) корольді ағылшын мемлекетін католик шіркеуімен қақтығысқа түсіруге тырысуын болдырмау үшін Анна Болейннен (Натали Дормер) құтылуын сұрайды. Алайда, шындығында папа Бреретоннан немесе оның әріптестерінен Анна Болейннен арылуды сұрамаған және папаның Болейнді жоюға қатысқандығына ешқандай тарихи дәлел жоқ.