Кіріспе

Алауит әулетінің бірінші билеушісі Мүлай әл-Рашид ибн Шәриф (مولاي الرشيد بن شريف), Мүлай әл-Рашид немесе Мүлай Рашид (мұлай, Малай немесе Мүлай деп те жазылады; т. 1631 – ө. 9 сәуір 1672) (مولاي الرشيد), кейде ағылшындар Тафилетта деп атайды. Ол 1631 жылы Тафилат аймағында билікті қолға алған 'Алауи әулетінің негізін қалаушы Мүлай Шарифтің ұлы. 1635 жылы Мүлай Рашидтің жартылай бауыры Сиди Мохаммед әлі тірі әкесінің орнын басады. Өзінің билігі кезінде Сиди Мохаммед Тафилатты, Драа өзені аңғарын, Оуджаны және Шығыс Сахара аймағын 'Алауи билігіне бағындырды. Бірақ, ішкі талас-тартыстардың салдарынан ағайындылар арасында соғыс басталып, Сиди Мохаммед 1664 жылғы 2 тамызда шайқаста қаза тапты. Мүлай Рашид ағасынан кейін Тафилат сұлтаны болды, содан кейін Тазаны жаулап алып, Сиджилмасада билігін нығайтты. Ол Марокконың солтүстік жағалау аймақтарын бағындырып, Дилаиттердің билігін аяқтады. 1669 жылы ол Маракешті басып алды, одан кейін Сос және Анти-Атлас аймақтарын басып алып, Марокконың алғашқы 'Алауи сұлтаны ретінде өзінің билігін бекітті.

Жастық шақ

Мүлай Рашид 1631 жылы Сиджылмасада дүниеге келді, сол жылы оның әкесі Мүлай Шариф Тәфилат әмірі болып тағайындалды. 1636 жылы Мүлай Шариф билігінен айырылып, 1640 жылғы 23 сәуірде өзінің үлкен ұлы, Мүлай Рашидтің ағасы Сиди Мохаммедтің пайдасына ресми түрде тақтан бас тарды. 1646 жылғы 28 сәуірде Дилаит көшбасшысы Мұхаммед әл-Хадж Сиди Мохаммедті Эль-Каа шайқасында жеңіске жеткізді. 15 жастағы Мүлай Рашид Дилаит әскерлерінің Сиджылмасаны тонауын көрді, бұл оқиғаны кейіннен ағасының қателіктеріне байланыстырып бағалады.

Көтерілістер мен түрмеге қамау

1659 жылы Мулай Шариф қайтыс болғаннан кейін Сиди Мохаммед тағы да сұлтан деп жарияланды. Мүлай Рашид оған адалдық серт беруден бас тартты, керісінше, Каид Баргуа Суси, Каид Бекуал, Каид Туфер және бір топ сарбазбен бірге сарайдан шығып кетті. Сиди Мохаммед оларды атты әскермен қуып жетіп, Драа провинциясына жолда келе жатқанда тоқтатып алды. Ол сол жерде бүлікшілерді тұтқындап, Мүлай Рашидті түрмеге қамады, ал оның ізбасарларын мойындарынан шалып, есектерге мінгізіп көрсетті. Мүлай Рашид қашып құтылып, қайтадан әскер жинауға кірісті, бірақ Сиди Мохаммед оны тағы да тұтқындап, кішкентайрақ камераға қамап, тек ең жақын адал қызметшілеріне ғана кіруге рұқсат берді.

Қашқын ретінде уақыт

Осы камерада біраз уақыт тұрғаннан кейін Мулай Рашид бір қызметшіні қашып кетуіне көмектесуге көндірді. Екі адам, әр жағынан жұмыс істей отырып, мұнараның қабырғасын бұзып шықты, ал қызметші Мулай Рашидке қару-жарақ және жылқы берді. Мулай Рашид бостандыққа шыққан соң, өзіне опасыздық жасаған құлға сенбегендіктен, серігін қылышпен өлтірді. Тафилат сұлтандығынан қашып, Мулай Рашид Тодга провинциясына келді, онда ол мараб Сиди Мохаммед бен Бу Бекерге әскер болып қызмет етті. Бу Бекердің ұлдары Мулай Рашидтің кім екенін Тафилаттан келген саудагерлер оны сұлтанның бауыры деп сәлемдегенде білді. Олар оның қандай да бір жоспардың бөлігі ретінде жасырынғанын күдіктеніп, оған шабуыл жасап, өлтіруге тырысты. Мулай Рашид шабуылдан құтылып, алдымен Демнатқа, содан кейін Дилая Зәуиясына қашты. Дилаялықтар Мулай Рашидтің кетіп қалуын талап еткенде, ол олардың зәуиясын қиратуынан қорқып, Сүлеймен алдымен Мулай Рашидке сарайын тапсырды; кейін уақыт өте ол оған қаржысын сеніп, Бас үй басқарушысы және Бас әділет хатшысы етіп тағайындады. Мулай Рашид жұмыстарында жақсы нәтижелер көрсеткендіктен, Әли Сүлеймен де, қара халық та оны жоғары бағалады. Ол әділдік пен турашылдығымен танылып, жетімдер мен жесірлерді қорғап, барлық жетістіктерін шейхке жатқызды. Соңында Әли Сүлеймен Мулай Рашидті өзінің лейтенанты етіп тағайындады, оған бірнеше әскерге қолбасшылық берді және өзінің аймақтарындағы тәртіпсіздіктерді басуды тапсырды.

Билікке көтерілу

Әли Сөлейменнен әскерге қолбасшылықты алған Муалай Рашид билікті басып алуға ұмтылды және Дар Ибн Михал цитаделін басып алу арқылы жолға шығуға шешім қабылдады. 1664 жылы губернаторға ресми сапар жасады деген сылтаумен Муалай Рашид өз адамдарымен осы қамалға кірді, содан кейін оны басып алып, байлығын тонады. Муалай Рашид олжаның бір бөлігін өз ізбасарларына бөліп, қалғанын әскерін жарақтандыруға жұмсады. Муалай Рашидтің көтерілісі туралы хабар алған Әли Сөлеймен 7000 адамнан тұратын әскер жинап, оған қарсы аттанды. Муалай Рашид әскерінің құрамында 1500 жаяу әскер мен 600 атты әскер болды, бірақ олардың рухы соңғы олжадан көтеріңкі болды. Әли Сөлейменнің орнына жақын жазықта өз әскерімен орналасқан Муалай Рашид кейбір адамдарын жау лагеріне жасырын жіберіп, олардың алатын жалақысының жоғары екенін таратып, әскерилерді өз жағына көшіруге тырысты. Бұл амал Әли Сөлейменнің әскерлерінің бір бөлігін Муалай Рашид лагеріне қашып кетуіне итерді, бірақ сандық айырмашылықты толығымен жабуға жеткіліксіз болды. Әли Сөлеймен көптеген әскерлерінің дезертирлік жасауына жол бермес үшін, Муалай Рашидті жеңуді үміттене отырып, шайқасқа тез кірісті, бірақ шайқас барысында да дезертирлер көбейді. Әли Сөлеймен шайқас алаңынан қашып құтылуға тырысқанда, оның әскерінен дезертирлік жасаған бір топ оны тұтқынға алып, жеңіске жеткен Муалай Рашидке жеткізді. Муалай Рашид Әли Сөлейменнің алтын-көмісін өзіне қалдырды, ал күмісін барлығын офицерлеріне сарбаздарға бөлу үшін берді, сондай-ақ: "Байлықты жерге көметін хан таққа лайық емес; келіңдер, достарым, сіздердің маған деген адалдығыңыз бен қызметіңіздің нәтижесін бөлісейік" деді. Әли Сөлейменнен билікті тартып алған Муалай Рашид өзін сұлтан деп жариялап, Оуджада бекінді. Оның ізбасарлары, көбінесе Макил арабтары мен Бени Снасен тайпалары, оған адалдыққа ант берді.

Сусты жаулап алу

Соусты 1614 жылдан 1660 жылы қайтыс болғанға дейін Абульхасен Али бен Мохаммед Эссусси Есемлали басқарған. Оның өлімінен кейін ұлы Абу Абдалла Мохаммед бен Бу Хассун билікке келді. Бірақ, Марракешті және 6000 шабан атты әскерін бақылауға алғаннан кейін, Мулай Рашид Соусты жаулап алуға бел буды. Ол Хаха провинциясына жорық жасады, онда шейхтер дереу бағынып, оған сыйлықтар мен адалдық серттері ұсынды. Мулай Рашид әскерін 25000 атты және 48000 жаяу әскерге дейін арттырып, садақ-жебе, қисық қылыш, найзағай және тоқмақтармен қаруландырды. Одан кейін оның жартылай інісі Мулай Исмаил билікке келді, ол оның бірінші лейтенанты, 1669 жылғы оңтүстік жорығы кезіндегі регенті және 1666 жылдан бері Мекнес халифасы болған.

Қоғамдық жұмыстар

Өзінің билігі кезінде Мүлей Рашид түрлі қоғамдық инфрақұрылымдардың салынуын бақылады. Олардың ішінде 1670 жылы салынған сегіз аркалы Уэд Себу көпірі және 1671 жылы Фездегі Эрресиф көпірі бар. Сахарадағы Эчкоттта ол салған құдықтар оның құрметіне Абар Эссултан (Сұлтанның құдықтары) деп аталады және қажылыққа баратын керуендерге сумен қамтамасыз етеді.

Отбасы

Сұлтан Мүлей Рашид 1666 жылы екі әйелге үйленді: Бени Снасен тайпасының шейх Әл Лаватидің қызы және Абдалла А'арастың қызы. Оның құл қыздарының бірі – Лалла Айша Мубарка еді. 1672 жылдың сәуір айында Мүлей Рашид қайтыс болғаннан кейін, оның орнына ағасы Мүлей Исмаил келді, себебі оның ұлдары шала жас болғандықтан, 'Алауи дәстүрі бойынша мұрагерлікке құқығы болмады. Жаңа сұлтан Мүлей Рашидтің жесір қалған бірінші әйеліне үйленді және 1680 жылға дейін оның кішкентай ұлдарының қамқоршысы болды, содан кейін оларды өзінің үлкен ұлымен бірге Тафилалтқа жіберді.

Тұлға

Жас Мүлей Рашид мақтаншыл және амбициялы адам ретінде сипатталды. Марокко тарихшылары оны дана және саяси тұрғыдан салмақты адам деп көрсетеді. Мүлей Рашид ғалымдарды құрметтеуімен, оларды ардақтауымен, олармен бірге болуға тырысуымен және оларға жан-жақты көмек көрсетуімен белгілі болды. Осының нәтижесінде оның билігінде ғылым гүлденді. Бір әңгімеге сүйенсек, ол бірде бір ғалымды шақыртқан, бірақ ол имам Маликтің: «Ғылымға адам келеді, ғылым саған келмейді» деген сөзін айтып бас тартқан. Содан бері Мүлей Рашид сол ғалымның үйіне барып оқыған. Бір күні ол бір ғалымды өзімен бірге кітап оқуға шақырды. Бұл ғалым да келмей, имам Маликтің сөзін қайталады: «Ғылымға адам келеді, ғылым саған келмейді». Мүлей Рашид көбінесе осы ғалымның үйіне барып, оның жетекшілігімен білім алды. Әл-Қадиридің «Нахр елмазан» (Тарихтар) еңбегінде Мүлей Рашид әл-Қарауиин университетінде шейх әл-Юсидің дәрістеріне қатысқандығы айтылады.