Кіріспе

Багацератопс (мәнісі "кішкентай мүйізді бет") - Азияда кейінгі бор кезеңінде, шамамен 72-71 миллион жыл бұрын өмір сүрген кішкентай протоцератопсид динозаврлар туысы. Багацератопстың қалдықтары Барун Гоёт және Баян Мандаху формацияларынан хабарланған. Бір мысал Джадохта формациясында Багацератопстың болу мүмкіндігін көрсетеді. Багацератопс ең кішкентай кератопсиялардың бірі болды, ұзындығы шамамен 5 метрге жетеді, ал салмағы шамамен 2 метрді құрады. Динозаврлардың билік ету кезеңінің соңында пайда болғанына қарамастан, Багацератопстың анатомиясы салыстырмалы түрде примитивті болды – көптеген дамыған кератопсидтермен салыстырғанда – және ерте кератопсияларды сипаттаған кішкентай дене мөлшерін сақтап қалды. Жақын туысы Протоцератопстан айырмашылығы, Багацератопста жоғарғы жақ сүйегінің ұшына жақын орналасқан цилиндр тәрізді, доғал тістері (премакселяр тістері) болмады.

Ашу тарихы

Польша-монголия палеонтологиялық экспедицияларының 1970-ші жылдардағы кең ауқымды далалық жұмыстары барысында Гоби шөліндегі Барун Гойот формациясының Гермин Цав локалитетінде эрозияға ұшыраған беттерде көптеген протоцератопсид үлгілері табылды. Бұл жаңадан жиналған, бай қазба материал Польша Ғылым академиясының Палеобиология институтында сақтаулы. 1975 жылы экспедицияның жетекші ғалымдары, поляк палеонтологтары Тереза Марянская мен Халска Осмольская, осы материалды сипаттауға арналған ірі монография жариялады, онда олар протоцератопсидтердің жаңа туысы мен типтік түрін – Багацератопс рождественский деп атады. Таңдалған голотип – ZPAL MgD I/126, ол салыстырмалы орташа мөлшердегі бас сүйектен тұрады, ал экспедициялар жинаған үлгілердің көп бөлігі, оның ішінде жас және жартылай ересек бас сүйектері Багацератопсқа жатқызылды. Багацератопс туысының атауы "кішкентай мүйізді бет" деген мағынаны білдіреді және монғол тіліндегі baga = кішкентай; грек тіліндегі ceratops = мүйізді бет сөздерінен құралған. B. rozhdestvenskyi түліктік атауы орыс палеонтологы Анатолий Константинович Рождественскийдің динозаврлар саласындағы еңбегіне құрмет көрсету үшін берілген.

Қосымша үлгілер

1993 жылы Жапония-Моңғолия бірлескен палеонтологиялық экспедициясы Гермин Цав орнындағы Барун Гойот формациясынан Багацератопстың (MPC D 100/535) біте қайнаған, дерлік толық скелетін тапты. 2010 және 2011 жылдары бұл үлгі омыртқасыз жегіштер қалдырған буын аймақтарындағы бірнеше тесіктерді (тоннель тәрізді ойыстарды) талдау үшін зерттелді. 2019 жылға дейін MPC D 100/535 көбінесе сипатталмаған күйде қалды. 2020 жылы Чепиньский Джадохта формациясының Удин-Сайр және Замин-Хонд орнынан Багацератопс және Протоцератопстың жаңа үлгілерін сипаттады, сондай-ақ осы формацияның қазба орындарын салыстыру үшін осы үлгілердің маңыздылығын бағалады. Ол осы үлгілердің бірін, атап айтқанда MPC D 100/551B, Protoceratops andrewsi-ден Bagaceratops rozhdestvenskyi-ге анагенетикалық эволюцияның мүмкін дәлелі ретінде қарастырды.

Синонимдер

Жас қалдықтар, бастапқыда Protoceratops kozlowskii деп аталған, жас Bagaceratops деп есептелді. Пол Серено 2000 жылы мұны жасөспірім Breviceratops ересек Bagaceratops-қа айналатынымен түсіндірді. 2003 жылы орыс палеонтологы Владимир Р. Алифанов Барун Гойот формациясынан жаңа таксондарды атады: Lamaceratops tereschenkoi және Platyceratops tatarinovi. Алифановқа жатқызылған материал Хулсан жерінен табылған Lamaceratops-тың голотипіне (PIN 4487/26; ішінара кішкентай бас сүйегі) және Гермин Цав жерінің қызыл қабаттарынан табылған Platyceratops-тың голотипіне (PIN 3142/4; орташа өлшемдегі, дерлік толық бас сүйегі) сәйкес келеді. Ол сондай-ақ осы жаңа таксондар мен Bagaceratops-ты қамту үшін Bagaceratopidae тұқымдасын құрды. Сол 2003 жылы Ю Хайлу мен Донг Цзиминг Ішкі Монголиядағы Баян Мандаху формациясының Баян Мандаху локалитетіндегі қызыл қабаттардан алынған протоцератопсид Magnirostris dodsoni-дің жаңа туысын және түрін сипаттап, атады. Magnirostris-тің голотипі, IVPP V12513, үлкен дарақтан фрил аймағы жоқ, дерлік толық бас сүйегін көрсетеді және Сино-Канадалық динозаврлар жобасымен ұйымдастырылған экспедициялар кезінде жиналды. 2006 жылы Макковики осы кератопсиандардың барлығын Bagaceratops-тың кіші синонимдері деп санады, себебі олардың барлығы осы протоцератопсидтің басқа да үлгілерінде кездесетін анатомиялық белгілерді көрсетеді, ал кейбіреулері сақталу нәтижесі болуы мүмкін. 2008 жылы Алифанов Барун Гойот формациясынан тағы бір кератопсиялық таксонды сипаттап, атады – Gobiceratops minitus. Оның голотипі (PIN 3142/299) өте кішкентай және жас бас сүйегінен тұрады, ол 1970 жылдардың соңында Бірлескен Кеңес-Моңғол палеонтологиялық экспедициясы Гермин Цав локалитетінен жинаған. Алифанов осы бас сүйегін жаңа Gobiceratops-ты орнату үшін пайдаланғанмен, ол бірнеше жыл бойы Мәскеу палеонтологиялық мұражайында Bagaceratops rozhdestvenskyi деген атпен көрсетілген. B. rozhdestvenskyi морфологиясының ішкі түрлік айырмашылықтарын жан-жақты зерттеуді 2019 жылы поляк палеонтологы Łukasz Czepiński жүргізді, ол бұрын аталған Gobiceratops minutus, Lamaceratops tereschenkoi, Platyceratops tatarinovi және Magnirostris dodsoni B. rozhdestvenskyi-дің қосымша үлгілері мен өсу кезеңдерін және, демек, кіші синонимдерін көрсететініне қорытынды жасады. Чепинский Мариянска мен Осмольсканың бастапқыда сипаттаған көптеген үлгілерді, сондай-ақ осы таксондардың тиісті голотиптерін қайта қарап, оларды бөлу үшін қолданылған барлық белгілердің шын мәнінде Bagaceratops-та ажыратылмайтындай болатынын және олар осы таксонның кең ішкі түрлік айырмашылықтарына жататынын дәлелдеді. Ол сондай-ақ Breviceratops-ты Bagaceratops және Protoceratops-тан ерекше және жеке протоцератопсидтер туысы деп санады, себебі ол базальдық (примитивті) және туынды (жетілдірілген) белгілердің комбинациясын көрсетеді.

Сипаттама

Багацератопс – шағын денелі протоцератопсид, ересектерінің ұзындығы шамамен 6 метрге жетеді. Оның қалқаншасы кішкентай, әр жаққа шамамен оннан тіс орналасқан, ал бас сүйегі жақын туысы Протоцератопстан көбірек үшбұрышты келген. Багацератопс пен Протоцератопс екеуі де өте ұқсас болғанмен (көбінесе дене сүйектерінде), біріншісінің бас сүйегінің морфологиясы көбірек дамыған (жетілген). Багацератопста бастапқы премаксилляр тістері болмаған, жұптасқан (біріккен) мұрын сүйектері болған, ал жоғарғы жақ сүйегінде сопақ пішіндес тесік (фенстра) қалыптасқан – бұл қосымша антенна орбиталь тесік деп аталады. Багацератопс – Барун Гойот формациясының ең көп кездесетін таксоны, оған альварессауридтер Кулсанурус және Парвикурсор; құстар Гобипипус, Гобиптерикс және Голландия; басқа протоцератопсид – Брейвицератопс; хальскарапторин Хулсанпес; пахицефалозаврид Тилоцефале; және конхораптор, Хейуанния және Немегтомая овирапторидтері жатады. Басқа таксондар ірі титанозавр Куаэзитозаврмен, сондай-ақ сүтқоректілер мен қабықты жәндіктердің (скваматтардың) әртүрлі түрлерімен өкілдік етеді.