Француз және Бельгия колонияларындағы «Эволюэ» элитасы

Кіріспе

Француз және бельгиялық отаршылдық империялардағы батысқа бет бұрған элиталар. "Эволюэ" (evɔlɥe, 'дамыған адам' немесе 'жетілген адам') – отаршылдық дәуірде білім немесе ассимиляция арқылы еуропалық мәдениетін қабылдап, еуропалық құндылықтар мен мінез-құлық үлгілерін сіңірген африкалықтарды атау үшін француз тілінде қолданылатын термин. Бұл термин көбінесе Бельгия және Франция отаршылдық империяларындағы адамдарға қатысты айтылған. "Эволюэ" француз тілінде сөйлеген, еуропалық (дәстүрлі емес) заңдарды ұстанған, көбінесе кеңсе қызметкерлерінің жұмысын атқарған (бірақ сирек кездерде одан жоғары лауазымдарда болған), және колонияның қалалық аймақтарында тұрған.

Бельгиялық отарлар

Бұл термин сонымен қатар Бельгия Конгосында (қазіргі Конго Демократиялық Республикасы) екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінен бастап колонияның тәуелсіздігіне дейін, 1960 жылға дейінгі аралықта өсіп келе жатқан жергілікті орта тапты сипаттау үшін де қолданылды. Көптеген эволюциялар соғыстан кейінгі елдегі экономикалық өркендеудің нәтижесінде қолжетімді болған білікті лауазымдарды (мысалы, кеңсе қызметкерлері мен медбикелер) иеленген конголықтардың қатарынан шықты. Колониялық әкімшілер эволюцияны «өз тобымен әлеуметтік байланыстарын үзген, [және] басқа мотивация жүйесіне, басқа құндылықтар жүйесіне енген адам» деп анықтады. Эволюция мәртебесін анықтау үшін жалпыға бірдей критерийлер болмаса да, әдетте, адамның «француз тілін жақсы білуі, христиан дінін қабылдауы және орта білімнен кейінгі білімі болуы» қажет деп есептелді. Тарихының басында көптеген эволюциялар Конгода ерекше артықшылықтар алу үшін осы мәртебесін пайдалануға тырысты. Олар колониялық әкімшіліктен бельгиялықтар мен жергілікті «жабайылар» арасында делдалдық рөл атқаруларын мойындауын сұрады. 1948 жылдың 12 шілдесінде Бельгия Конгосының генерал-губернаторы азаматтық еңбек сіңіргендерге арналған карта (carte de mérite civique) құру туралы жарлық шығарды. Бұл карта қылмыстық іс-әрекеттері жоқ, көп әйел алудан бас тартқан, дәстүрлі дінін тастаған және біраз білімі бар конголықтарға берілуі мүмкін еді. Әдеттегі басшы ретінде 20 жыл қызмет еткен немесе әкімшілікте 25 жыл бойы «жақсы және адал қызмет» атқарған адамдардан басқалары сауатты болулары керек еді. Карта иелеріне жақсартылған құқықтық мәртебе берілді және Еуропалық аудандарға сапар шектеуге қатысты белгілі бір шектеулерден босатылды. Конгодағы мыңдаған эволюциялардың тек шағын бөлігі ғана картаға ие болды. 1957 жылы 1 557 карта иесі тіркелді. Азаматтық еңбек сіңіргендерге арналған картаның артықшылықтарының шектеулі болуына наразылық білдірілді, сондықтан 1952 жылы колониялық әкімшілік толық құқықтық теңдік беретін тіркеу картасын (carte d'immatriculation) енгізді. Бұл картаны алу әлдеқайда қиын болды. Ол үшін жұмыс берушінің ұсыныс хаты және емтихан тапсыру қажет еді. Бағалауды тергеу комиссиясы жүргізді, олар үміткерге үйіне барып, оның тұрмыстық заттарын (жабық төсек жамылғылары мен күміс заттарын) қарап, әйелімен бірге үстел басында тамақтана ма және балаларымен француз тілінде сөйлей ме екенін анықтады. Осыдан кейін үміткер және оның әйелі облыстық соттың төрағасының алдына келіп, бірқатар сұрақтарға жауап беруі керек еді. 1958 жылға дейін 217 конголыққа ғана тіркеу картасы берілді. Көптеген эволюциялар тіркеу процедурасынан кейіпті болды және 1950 жылдардың ортасына қарай жоба толығымен беделсіз деп танылды. Колониялық құрылым арқылы жоғарылау мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, эволюция класы институттық тұрғыда клубтар мен қауымдастықтар арқылы көрініс тапты. Осы топтар арқылы олар конголық «халықтан» ерекшеленетін шағын артықшылықтарды пайдалана алды. 1947 жылы Конгоның қалаларында 5 609 мүшеден тұратын 110 әлеуметтік клуб болды. 1952 жылдан 1956 жылға дейін клубтардың саны 131-ден 317-ге дейін өсті, ал мүшелерінің саны 7 661-ден 15 345-ке дейін артты. Бұл қауымдастықтардың көпшілігі өте шағын болды, бірақ кейбіреулері ақырында бүкіл аймақтар мен этникалық топтарды қамтитын болып өсті, мысалы, АБАКО. Эволюциялар Бельгия Конгосындағы әйелдерге арналған білім беру мүмкіндіктерінің көп бөлігін ұйымдастырды, өйткені колониялық үкімет мұндай шараларға аз күш жұмсады. 1958 жылы колониялық шенеуніктер колонияда 175 000-ға жуық эволюция бар деп есептеді. Тәуелсіздікке дейінгі соңғы жылдары эволюциялар колониялық пропагандада маңызды рөл атқарды, өйткені олар король Леопольд II бастаған бельгиялық өркениеттік миссияның табысын көрсететіндей болды. Атап айтқанда, тәуелсіздік алғаннан кейін эволюциялардың еуропалық құндылықтарды қабылдауы Бельгияның Конгодағы азаматтары Конгода мәдени еуропалық көпұлтты мемлекеттің бөлігі ретінде өмір сүре алатынын көрсетті. Уақыт өте келе көптеген эволюциялар еуропалық мәдениетке сіңісуге тырысудан көңілі қалды, өйткені бұл толық теңдікке және олар іздеген кемсітушілікті жоюға әкелмеді. Осы жағдай орын алған кезде көптеген адамдар саяси белсенділікке түсіп, Конгоның Бельгиядан тәуелсіздігін талап ете бастады.

The term was also used to describe the growing native middle class in the Belgian Congo (the modern day Democratic Republic of the Congo) between the latter part of World War II and the independence of the colony in 1960. Most évolués emerged from the Congolese who filled skilled positions (such as clerks and nurses) made available by the economic boom in the country following the war. Colonial administrators defined an évolué as "a man having broken social ties with his group, [and] having entered another system of motivations, another system of values." While there were no universal criteria for determining évolué status, it was generally accepted that one would have "a good knowledge of French, adhere to Christianity, and have some form of post primary education." Early on in their history, most évolués sought to use their unique status to earn special privileges in the Congo. They asked that the colonial administration recognize their role as mediators between the Belgians and the native "savages." On 12 July 1948, the Governor General of the Belgian Congo issued an ordinance creating the carte de mérite civique (civic merit card), which could be granted to any Congolese who had no criminal record, did not practice polygamy, abandoned traditional religion, and had some degree of education. Literacy was required except for those persons who had served 20 years as a customary chief or who had provided "good and faithful service" for 25 years in the administration. Cardholders were given an improved legal status and were exempt from certain restrictions on travel into European districts. Of the thousands of évolués in the Congo, only a small proportion of them earned a carte. In 1957 there were 1,557 cardholders. There was discontent about the limited nature of the privileges attached to the carte de mérite civique; so in 1952, the colonial administration introduced the carte d'immatriculation, which granted to those who obtained it full legal equality with Europeans. The latter card was much more difficult to obtain. One who sought to obtain it had to have a letter of recommendation from his employer and pass an evaluation. The evaluation was administered by an investigative commission, which would visit a candidate in his home, examine his household items such as linen and silverware, and ascertain if he ate with his wife at the table and communicated with his children in French. After this, a candidate and his wife had to appear before the head magistrate of the provincial court to answer a series of questions. By 1958 only 217 Congolese had been awarded a carte d'immatriculation. Most évolués found immatriculation irritating and by the mid 1950s, the project was thoroughly discredited. Since opportunities for upward mobility through the colonial structure were limited, the évolué class institutionally manifested itself through clubs and associations. Through these groups they could enjoy trivial privileges that made them feel distinct from the Congolese "masses". In 1947, there were 110 social clubs consisting of 5,609 members throughout the Congo's cities. From 1952 to 1956, the number of clubs rose from 131 to 317, with their membership increasing from 7,661 to 15,345. Most of these associations were rather small, but some eventually grew in size to encompass entire regions and ethnic groups, such as the [[ABAKO. Évolués organised most of the educational opportunities for women in the Belgian Congo, since the colonial government put little effort into such ventures. By 1958, colonial officials estimated that there were 175,000 people who could be classed as évolués in the colony. In the final years leading up to independence, évolués played a major role in colonial propaganda as they were felt to exemplify the success of the Belgian civilizing mission begun under King Leopold II. In particular, it was felt that after independence, the assimilation of European values by the évolués meant that Belgian civilian inhabitants of the Congo could continue to live in the Congo as part of a culturally European multiracial state. Over time many évolués grew disillusioned with their attempts to assimilate with European culture, as it did not lead to full equality and the elimination of discrimination they sought. As this occurred, many became politically active and began pushing for Congolese independence from Belgium.