Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түнгі аспан картасы
Map of the night sky
Жұлдыздар картасы – астрономиялық нысандар торлы жүйеге орналастырылған түнгі аспанның картасы. Олар жұлдыз шоқшаларын, жұлдыздарды, тұмандықтарды, галактикаларды және планеталарды анықтау және табу үшін қолданылады. Адамзат оларды ежелгі заманнан бері бағытталған жүру үшін пайдаланып келеді. Жұлдыздар картасы, белгілі бір мақсатта астрономиялық нысандардың тізімі немесе жинағы болып табылатын астрономиялық каталогтан өзгеше екенін ескеріңіз. Жұлдыздар картасын пайдаланатын құралдарға астролябия және планетарий жатады.
A star chart is a celestial map of the night sky with astronomical objects laid out on a grid system. They are used to identify and locate constellations, stars, nebulae, galaxies, and planets. They have been used for human navigation since time immemorial. Note that a star chart differs from an astronomical catalog, which is a listing or tabulation of astronomical objects for a particular purpose. Tools using a star chart include the astrolabe and planisphere.
Тарихқа дейінгі дәуір
Археологиялық қазбаларда табылған түрлі орындар мен артефакттар ежелгі жұлдыздық карталарды көрсететіндей болып табылады. Ең ежелгі белгілі жұлдыздық карта – 1979 жылы Германияда табылған, Азиядан Еуропаға қоныс аударған ерте адамдар жасаған піл сүйегінен ойылған мамонт тісі болуы мүмкін. Бұл артефакт 32 500 жыл бұрын жасалған және Орион шоқжұлдызына ұқсайтын ою-өрнекке ие, бірақ бұл әлі расталмады және ол жүктілік кестесі де болуы мүмкін. Мюнхен университетінің неміс ғалымы доктор Майкл Раппенглюк Франциядағы Ласко үңгірінің қабырғасындағы сурет Плеяда жұлдыздар шоғырының графикалық бейнесі болуы мүмкін деп болжайды. Бұл сурет 33 000 – 10 000 жыл бұрын жасалған. Ол сондай-ақ, осы үңгірдегі бір панельде – шабуылдап келе жатқан бизон, құс басы бар адам және ағаш үстінде құс басы бейнеленген суреттердің жазғы үшбұрышты бейнелейтінін айтты, ол сол кезде айналмалы (циркумполярлық) құрылым болған. Раппенглюк Ласко картасымен бірдей кезеңде жасалған Эль-Кастильо үңгірінде (Испанияның солтүстігінде) Солтүстік Таж шоқжұлдызының суретін де тапты. 21 000 жылдан астам бұрын жасалған тағы бір жұлдыздық карта панелі Ла Тет дю Лион үңгірінде (Франция) табылды. Бұл панельдегі ірі қара мал Тоқты шоқжұлдызын бейнелейтін болса, оның үстіндегі өрнек Плеядаларды көрсетеді. 5000 жыл бұрын Кашмирдегі үндістер салған жұлдыздық картада адамзат тарихында алғаш рет супернова бейнеленген. Небра аспан дискісі – 30 см ені бар қола дискі, б.з.д. 1600 жылға дейін сақталған. Онда күн немесе толық ай, жаңа ай, Плеяда шоғыры және мүмкін Сүт Жолы сияқты бірнеше жұлдыздарды бейнелейтін алтын символы бар.
A variety of archaeological sites and artifacts found are thought to indicate ancient made star charts. The oldest known star chart may be a carved ivory Mammoth tusk, drawn by early people from Asia who moved into Europe, that was discovered in Germany in 1979. This artifact is 32,500 years old and has a carving that resembles the constellation Orion, although it could not be confirmed and could also be a pregnancy chart. German researcher Dr Michael Rappenglueck, of the University of Munich, has suggested that drawing on the wall of the Lascaux caves in France could be a graphical representation of the Pleiades open cluster of stars. This is dated from 33,000 to 10,000 years ago. He also suggested a panel in the same caves depicting a charging bison, a man with a bird's head and the head of a bird on top of a piece of wood, together may depict the Summer Triangle, which at the time was a circumpolar formation. Rappenglueck also discovered a drawing of the Northern Crown constellation in the cave of El Castillo (North of Spain), made in the same period as the Lascaux chart. Another star chart panel, created more than 21,000 years ago, was found in the La Tête du Lion cave (fr). The bovine in this panel may represent the constellation Taurus, with a pattern representing the Pleiades just above it. A star chart drawn 5000 years ago by the Indians in Kashmir, which also depict a supernova for the first time in human history. The Nebra sky disk, a 30 cm wide bronze disk dated to 1600 BC, bears gold symbols generally interpreted as a sun or full moon, a lunar crescent, several stars including the Pleiades cluster and possibly the Milky Way.
Ежелгі дәуір
Ең көне дәл мерзімделген жұлдыздар картасы ежелгі Египет астрономиясында б.з.д. 1534 жылы пайда болды. Жұлдыз каталогтарының ең ерте белгілісі ежелгі Вавилон астрономдары Месопотамияда б.з.д. 1531–1155 жылдар аралығында (Кассит кезеңінде) жасаған. Қытай астрономиясының ең көне жазбалары Соғысқан мемлекеттер кезеңіне (б.з.д. 476–221) дейін жетеді, бірақ астрономдар Ши Шен мен Ган Дедің ең ерте сақталған қытай жұлдыз каталогтары Батыс Хань тарихшысы Сима Цянның б.з.д. 2 ғасырындағы Шицзи еңбегінде кездеседі. Түнгі аспанның ең көне қытайлық графикалық бейнесі – б.з.д. 5 ғасырдағы Цзэн маркизі И қабірінен табылған лакталған қорап, бірақ бұл бейне қытай шоқжұлдыздарының орналасуын атауларымен көрсетеді және жеке жұлдыздарды көрсетпейді. Фарнез атласы – б.з. 2 ғасырындағы римдік көшірме, ол гректердің эллинистік дәуірінде жасалған грек мүсінін бейнелейді, мүсінде Титан Атлас аспан шарларын иығында ұстап тұрған болып көрсетілген. Бұл – ежелгі грек шоқжұлдыздарының ең көне сақталған бейнесі және координаттық позицияларды ұсынатын тор шеңберлерін қамтиды. Прецессияның әсерінен шоқжұлдыздардың орналасуы уақыт өте келе баяу өзгеріп отырады. 41 шоқжұлдыздың орналасуын тор шеңберлерімен салыстыру арқылы бастапқы бақылаулар жасалған шақ дәл анықталады. Осы ақпарат негізінде шоқжұлдыздар б.з.д. 125 ± 55 жылдары тізімделген. Бұл дәлел б.з.д. 2 ғасырындағы грек астрономы Гиппархтың жұлдыз каталогы қолданылғанын көрсетеді. Рим дәуіріндегі түнгі аспанды графикалық бейнелеудің мысалы – Птолемейдің Египеттік Дендера зодиагы, ол б.з.д. 50 жылға дейін соққан. Бұл – Дендера ғибадатханасы кешеніндегі төбедегі барельефтік мүсін. Бұл зодиакты графикалық бейнеленген планисфера түрінде бейнелейді. Дегенмен, жеке жұлдыздар белгіленбеген.
The oldest accurately dated star chart appeared in ancient Egyptian astronomy in 1534 BC. The earliest known star catalogues were compiled by the ancient Babylonian astronomers of Mesopotamia in the late 2nd millennium BC, during the Kassite Period (ca. 1531–1155 BC). The oldest records of Chinese astronomy date to the Warring States period (476–221 BC), but the earliest preserved Chinese star catalogues of astronomers Shi Shen and Gan De are found in the 2nd century BC Shiji by the Western Han historian Sima Qian. The oldest Chinese graphical representation of the night sky is a lacquerware box from the 5th century BC Tomb of Marquis Yi of Zeng, although this depiction shows the positions of the Chinese constellations by name and does not show individual stars. The Farnese Atlas is a 2nd century AD Roman copy of a Hellenistic era Greek statue depicting the Titan Atlas holding the celestial sphere on his shoulder. It is the oldest surviving depiction of the ancient Greek constellations, and includes grid circles that provide coordinate positions. Because of precession, the positions of the constellations slowly change over time. By comparing the positions of the 41 constellations against the grid circles, an accurate determination can be made of the epoch when the original observations were performed. Based upon this information, the constellations were catalogued at 125 ± 55 BC. This evidence indicates that the star catalogue of the 2nd century BC Greek astronomer Hipparchus was used. A Roman era example of a graphical representation of the night sky is the Ptolemaic Egyptian Dendera zodiac, dating from 50 BC. This is a bas relief sculpting on a ceiling at the Dendera Temple complex. It is a planisphere depicting the zodiac in graphical representations. However, individual stars are not plotted.
Орта ғасырлар
Ең көне сақталған қолжазба жұлдыздық картасы – Тан династиясы (618–907) кезеңіне жатқан және Қытайдың батысындағы Ганьсу провинциясындағы Дунхуан қаласының Могао үңгірлерінде табылған Дунхуан жұлдыздық картасы. Бұл картаның ұзындығы 210 см, ені 24,4 см, және ол 40° оңтүстік және 40° солтүстік ендік аралығындағы аспанды 12 бөлікке бөліп көрсетеді, сондай-ақ солтүстік айналма аспанды бейнелейтін 13-ші бөлігі де бар. Барлығы 1345 жұлдыз 257 жұлдыздар шоқжұлдызына топтастырылған. Бұл картаның жасалған мерзімі нақты белгісіз, бірақ шамамен 705–10 жылдар аралығында деп есептеледі. Сун династиясы (960–1279) тұсындағы қытай астрономы Су Сун 1464 жұлдызды бес картаны қамтитын «Синь Исянь Фа Яо» (Армиллярлық сағаттың жаңа жобасы) атты кітап жазды. Бұл кітап 1092 жылы жарық көрген. 1193 жылы астроном Хуан Шан түсіндірме мәтінімен бірге планетарий жасады. Ол 1247 жылы тасқа қашалып, қазірге дейін Сучжоу қаласындағы Вэнь Миао ғибадатханасында сақтаулы тұр. Мұсылман астрономиясында ең алғашқы дәл суреттелген жұлдыздық карта парсы астрономы Абд ар-Рахман әл-Суфидің 964 жылы жазған «Тұрақты жұлдыздар кітабында» кездеседі. Бұл кітап Птолемейдің 2 ғасырдағы «Альмагест» жұлдыз каталогының VII.5 және VIII.1 бөлімдерін жаңарту болып табылады. Әл-Суфидің еңбегінде шоқжұлдыздардың суреттері бейнеленген, ал жарқыраған жұлдыздар нүктелер түрінде көрсетілген. Кітаптың түпнұсқасы сақталмаған, бірақ 1009 жылға жатқан көшірмесі Оксфорд университетінде сақтаулы.
The oldest surviving manuscript star chart was the Dunhuang Star Chart, dated to the Tang dynasty (618–907) and discovered in the Mogao Caves of Dunhuang in Gansu, Western China along the Silk Road. This is a scroll 210 cm in length and 24.4 cm wide showing the sky between declinations 40° south to 40° north in twelve panels, plus a thirteenth panel showing the northern circumpolar sky. A total of 1,345 stars are drawn, grouped into 257 asterisms. The date of this chart is uncertain, but is estimated as 705–10 AD. During the Song dynasty (960–1279), the Chinese astronomer Su Song wrote a book titled Xin Yixiang Fa Yao (New Design for the Armillary Clock) containing five maps of 1,464 stars. This has been dated to 1092. In 1193, the astronomer Huang Shang prepared a planisphere along with explanatory text. It was engraved in stone in 1247, and this chart still exists in the Wen Miao temple in Suzhou. In Muslim astronomy, the first star chart to be drawn accurately was most likely the illustrations produced by the Persian astronomer Abd al Rahman al Sufi in his 964 work titled Book of Fixed Stars. This book was an update of parts VII.5 and VIII.1 of the 2nd century Almagest star catalogue by Ptolemy. The work of al Sufi contained illustrations of the constellations and portrayed the brighter stars as dots. The original book did not survive, but a copy from about 1009 is preserved at the Oxford University.
Ерте заманауи
Еуропалық жаңалықтар ашу дәуірінде оңтүстік жарты шарға жасалған экспедициялар жаңа шоқжұлдыздардың қосылуына әкеле бастады. Бұл, ең болжанасы, 1595 жылы Голландияның Шығыс-Индия аралдарына бірге саяхат еткен екі голланд теңізшісі – Питер Дирксзун Кейзер мен Фредерик де Хоутманның жазбаларынан туындаған. Олардың жинақтарының нәтижесінде 1601 жылы Джодокус Гондий жасаған 12 жаңа оңтүстік шоқжұлдызы қосылған жер шары пайда болды. Мұндай карталардың көптеген түрлері жасалды, соның ішінде 1603 жылы Иоганн Байердің «Уранметриясы» жарық көрді. Бұл – аспанның екі жарты шарын да картаға түсірген алғашқы атлас және грек әліпбиін пайдаланып, ең жарқын жұлдыздарды анықтау үшін Байер белгілерін енгізді. «Уранметрия» Птолемей шоқжұлдыздарының 48 картасын, оңтүстік шоқжұлдыздарының бір суретін және бүкіл солтүстік және оңтүстік жарты шарларды стереографиялық полярлық проекцияда көрсететін екі суретті қамтиды. Польшалық астроном Иоганн Хевелиус өзінің «Firmamentum Sobiescianum» жұлдыздар атласын 1690 жылы, қайтыс болғаннан кейін жариялады. Онда 56 үлкен, екі беттік жұлдыз картасы бар, ол оңтүстік жұлдыздарының орналасуын жақсартты. Ол Скутум, Ласерта және Canes Venatici сияқты тағы 11 шоқжұлдызды енгізді.
During the European Age of Discovery, expeditions to the southern hemisphere began to result in the addition of new constellations. These most likely came from the records of two Dutch sailors, Pieter Dirkszoon Keyser and Frederick de Houtman, who in 1595 traveled together to the Dutch East Indies. Their compilations resulted in the 1601 globe of Jodocus Hondius, who added 12 new southern constellations. Several other such maps were produced, including Johann Bayer's Uranometria in 1603. The latter was the first atlas to chart both celestial hemispheres and it introduced the Bayer designations for identifying the brightest stars using the Greek alphabet. The Uranometria contained 48 maps of Ptolemaic constellations, a plate of the southern constellations and two plates showing the entire northern and southern hemispheres in stereographic polar projection. Polish astronomer Johannes Hevelius published his Firmamentum Sobiescianum star atlas posthumously in 1690. It contained 56 large, double page star maps and improved the accuracy in the position of the southern stars. He introduced 11 more constellations, including Scutum, Lacerta, and Canes Venatici.
Қазіргі заманғы
1824 жылы Сидни Холл "Уранияның айнасы" деп аталатын жұлдыз карталары жиынтығын жариялады. Олар Александр Джеймисонның "Аспан атласы" негізінде жасалған суреттер, бірақ карталарға салынған тесіктер арқылы оларды жарыққа ұстап, жұлдыз шоқжұлдыздарының бейнесін көруге болады.
In 1824 Sidney Hall produced a set of star charts called Urania's Mirror. They are illustrations based on Alexander Jamieson's A Celestial Atlas, but the addition of holes punched in them allowed them to be held up to a light to see a depiction of the constellation's stars.