Кіріспе

Жұлдыздарға атау беру процесі
Астрономияда жұлдыздардың әртүрлі жұлдыздық белгілеулері мен атаулары бар, оның ішінде каталогтардағы белгілеулер, қазіргі және тарихи есімдер, сондай-ақ шетел тілдеріндегі атаулар бар. Белгілі жұлдыздардың өте аз ғана бөлігіне ғана есімдер бар, ал қалғандары тек әртүрлі каталогтар мен тізімдерден алынған белгілеулерге ие немесе мүлдем белгіленбеген. Біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда Гиппарх шамамен 850 жалаңаш көзбен көрінетін жұлдызды санап шығарды. Иоганн Байер 1603 жылы осы санның шамамен екі еселенгенін тізімдеді. Тек XIX ғасырда ғана жұлдыз каталогтары жалаңаш көзбен көрінетін жұлдыздарды толыққанды тізімдеді. Жарық жұлдыздар каталогы – бұл 6,5 немесе одан да жарық шамасы бар барлық жұлдыздарды, яғни Жерден жалаңаш көзбен көрінетін барлық жұлдыздарды тізімдейтін жұлдыз каталогы. Онда 9096 жұлдыз бар. Қазіргі заманғы ең көлемді каталогтарда шамамен миллиард жұлдыз тізімделген, ал Галактикадағы жұлдыздардың жалпы саны 200-ден 400 миллиардқа жетеді деп есептеледі. Есімдер тарихи болуы мүмкін, көбінесе араб немесе қытай тілінен транслитерацияланған. Мұндай транслитерациялар әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан бірнеше жазылу нұсқасы болуы мүмкін. Орта ғасырдан бері аз ғана есімдер енгізілді, ал кейбіреулері қазіргі заманда лақап есім ретінде танымал, мысалы, Sualocin (α Delphini үшін) және Navi (γ Cassiopeiae үшін). Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) жарқыраған жұлдыздар мен танымал жұлдыздардың ерекше есімдерін іріктеу және бекіту процесін бастады. IAU-ға сәйкес, есім – бұл күнделікті сөйлеуде жұлдызды атау үшін қолданылатын (әдетте әдеби) термин, ал «белгілеу – тек әріптік-сандық» және ол негізінен ресми каталогтарда және кәсіби астрономияда қолданылады. Бүгінгі күні қолданылып жүрген көптеген есімдер мен белгілеулер IAU құрылғанға дейінгі кезеңнен мұраға қалған. Басқа белгілеулер де үнемі қосылып отырады. 2019 жылдың басына қарай IAU шамамен 300-ден астам есімді, негізінен жарқыраған жұлдыздар үшін бекітті.

Каталогтық атаулар

Жұлдызды атаудың жақсырақ тәсілі болмаған жағдайда, әдетте каталогтағы белгілеулер қолданылады. Осы мақсатта көптеген жұлдыз каталогтары пайдаланылады; жұлдыз каталогтарына қараңыз.

Шоқжұлдыз бойынша

Жұлдыздарды жүйелі түрде белгілеудің алғашқы қазіргі заманғы схемалары оларды өз шоқжұлдыздарында белгіледі. Байер белгілеуі – осындай жүйе, оны 1603 жылы Иоганн Байер жариялаған. Ол әр шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыздарды грек (немесе сирек латын) әріптерімен белгілеу жүйесін енгізді және ол әлі де кеңінен қолданылады. Байер әдетте әріптерді шама класы бойынша тағайындады: 1-шамадағы жұлдыздар әліпбидегі алғашқы әріптерді алды, одан кейін 2-шамадағы жұлдыздар, және т.б. (бірақ көптеген ерекшеліктер бар). Байер белгілеуінің бастапқы тізіміне 1564 жұлдыз кірді, ал Байер каталогтамаған бірнеше жұлдызды кейінгі астрономдар қосты. Флэмстид белгілеуі де жұлдыздарды шоқжұлдыздар бойынша тізімдейді, бірақ әріптер емес, нөмірлермен, оларды жарықтығының кемуі орнына оң көтерілуінің өсуі бойынша реттейді. Бұл нөмірлерді Флэмстид емес, француз астрономы Ж.Ж. Лаланд 1783 жылы жарық көрген Флэмстид каталогының француз басылымында берген. Оңтүстік жарты шардан көрінетін жұлдыздарға арналған Гулд белгілеуі, Бенджамин Гулдтың (1879) енгізгені, сондай-ақ шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімін қамтиды, олар оң көтерілуінің өсуі бойынша нөмірленген. Гевелий мен Боде де шоқжұлдыздағы жұлдыздарды ұқсас түрде нөмірлеген. Олардың нөмірлеу жүйелері қолданыстан шығып қалды, бірақ олардың белгілеулері кейде қате түрде Флэмстид белгілеуі ретінде қарастырылады. Боде тағайындаған 47 Туканэ – танымал мысал.

Толық аспан каталогтары

Толық аспандағы жұлдыз каталогтары жұлдыздың атауын оның шоқжұлдызынан бөліп, белгілі бір шектен жоғары жарықтығы бар барлық жұлдыздарды тізімдеуге бағытталған. «Француз аспан тарихы» (1801) 9-шы шамалы 47 390 жұлдызды тізімдеген. Боннер Дюрмастерунг (1859) – фотографиялық көмексіз жасалған ең толық жұлдыз каталогы. Ол барлығы 320 000 солтүстік жұлдызды тізімдеген, оны Кордоба Дюрмастерунгі (1892) және Кейп фотографиялық Дюрмастерунгі (1896) толықтырған. Генри Дрейпер каталогы (1924) 10-шы шамалы 225 300 жұлдызды тізімдеген, 1949 жылы жалпы саны 359 083-ке дейін ұлғайтылған. HD нөмірлері Фламстид немесе Байер атаулары жоқ жұлдыздар үшін кеңінен қолданылады. 1930 жылғы «Жарқын жұлдыз каталогы» 6-дан жарық жұлдыздарды тізімдеген. 1983 жылы оған 7,1 шамалы жұлдыздар да қосылды. Catalogue astrographique 1891 және 1950 жылдар аралығында 11-ші шамаға дейінгі барлық жұлдыздарды тізімдеу мақсатымен жасалған, нәтижесінде 4,6 миллион жұлдыз тізімі құрылды. Ол әлі де дамып келеді және қазір АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының қамқорлығында. USNO B1.0 каталогында миллиардтан астам нысан бар, ол да АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясында дамытылуда. Онлайн «Жұлдыздық нұсқаулық II» (2008) 21-ші шамалы 945 миллион жұлдызды қамтиды.

Айнымалылардың атаулары

Байер белгілері жоқ өзгермелі жұлдыздарға Байер схемасын еске түсіретін, үлкен латын әріптерімен (R-ден Z-ға дейін, содан кейін әріптер жұптарымен) және одан кейін шоқжұлдыз атауларымен белгі беріледі. Мұндай белгілер оларды өзгермелі жұлдыздар екенін көрсетеді. Мысалы, R Cygni, RR Lyrae және GN Andromedae. (Көптеген өзгермелі жұлдыздар басқа каталогтарда да белгіленген.)

Экзопланеталарды іздеу

Жұлдыздың маңынан планета табылғанда, оны ашқан телескоптың немесе зерттеу миссиясының атына және сол миссия арқылы қанша планета табылғанына байланысты жұлдызға атау беріледі, мысалы, HAT P 9, WASP 1, COROT 1, Kepler 4, TRAPPIST 1.

Жұлдыз атауларын ғылыми емес ұйымдар сату

Жұлдыздарға атау беру құқығын Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) немесе басқа ғылыми ұйымдар сатуға ұсынбайды. Жұлдыз атауларын коммерциялық емес негізде астрономдар, ғалымдар және тіркеу органдарынан құралған шағын халықаралық ұйымдар таңдайды. Олар әдетте грек әрпінен және жұлдыз шоқжұлдызының атынан тұратын атауларды немесе сирек жағдайда ежелгі дәстүрлі атауларды береді. Дегенмен, жеке каталогтарында жұлдыздарға жеке есімдер қоюға мүмкіндік беретін ғылыми емес "жұлдызды атау" компаниялары да бар. Мұндай есімдер тек сол компанияның өзінде қолданылады және олардың веб-сайтында немесе сатып алынған заттарда ғана көрініс береді. Астрономиялық қауымдастық және бәсекелес жұлдызды атау компаниялары коммерциялық ұйымдар берген есімдерді мойындамайды. Нью-Йорк қаласының тұтынушылар істері жөніндегі департаменті жұлдыздарды немесе оларға атау құқығын сататыны туралы мәлімдеме жасаған компанияларға қарсы бұзушылық туралы хабарламалар жіберді. Әуесқой астрономдар жүргізген сауалнама көрсеткендей, тұтынушылардың жартысынан астамы астрономиялық қауымдастық мұндай атауды мойындамайтыны туралы ескертілгеніне қарамастан, ғылыми емес жұлдызды атау компаниясымен "жұлдызға ат қоюды" қалайды.