Жұлдыз атау жүйесі: Bayer белгілеуі – грек әріптерімен жұлдыздарды анықтау. 1603 ж. Bayer жасаған, кейін кеңейтілген каталог. Астрономия, жұлдыз картасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жұлдыз атау жүйесі
Star naming system
Байер белгілеуі – бұл жұлдызды грек немесе латын әрпімен, одан кейін оның шектес шоқжұлдызының латынша атының жай күйімен (genitive) анықтайтын жұлдыздық белгілеу жүйесі. Байер белгілеуінің бастапқы тізімі 1564 жұлдызды қамтыды. Ең жарқын жұлдыздарға алғашқы жүйелі атауларды 1603 жылы неміс астрономы Иоганн Байер өзінің Uranometria атласында берген. Байер Германиядан көрінбейтін тым оңтүстікке орналасқан бірнеше жұлдызды ғана тізімдеген, бірақ кейінірек астрономдар (соның ішінде Николас Луи де Лакаилль және Бенджамин Апторп Гулд) Байердің тізімін оңтүстік шоқжұлдыздарының жазбаларымен толықтырды.
A Bayer designation is a stellar designation in which a specific star is identified by a Greek or Latin letter followed by the genitive form of its parent constellation's Latin name. The original list of Bayer designations contained 1,564 stars. The brighter stars were assigned their first systematic names by the German astronomer Johann Bayer in 1603, in his star atlas Uranometria. Bayer catalogued only a few stars too far south to be seen from Germany, but later astronomers (including Nicolas Louis de Lacaille and Benjamin Apthorp Gould) supplemented Bayer's catalog with entries for southern constellations.
Схема
Байер каталогқа енгізген әр жұлдызға кіші грек әріптерін (альфа (α), бета (β), гамма (γ) және т.б.) немесе латын әріптерін (A, b, c, т.б.) тағайындады, оларды жұлдыздың туған шоқжұлдызының латынша атымен, иелік жалғауында (генетив) біріктірді. Шоқжұлдыздың аты көбінесе үш әріптен тұратын стандартты қысқартылған түрінде қолданылады. Мысалы, Бикеш шоқжұлдызындағы Альдебаран жұлдызы α Tauri (қысқаша α Tau, «Альфа Таури» деп айтылады) деп белгіленеді, яғни «Бикештің Альфасы». Байер жарқыраған жұлдыздарды белгілеу үшін грек әріптерін пайдаланды, бірақ грек әліпбиінде барлығы жиырма төрт әріп қана бар, ал бір шоқжұлдызда бес жүзден астам көзге көрінетін жұлдыз болуы мүмкін. Грек әріптері таусылғаннан кейін Байер латын әріптерін қолдануын жалғастырды: үлкен әріпті А, одан кейін кіші әріпті b-ден z-ға дейін (j және v әріптері жойылды, бірақ o әрпі сақталды), барлығы тағы 24 әріп. Байер «тұрақты» жұлдыздарды үлкен әріптермен белгілемеді (α әрпімен шатасуды болдырмау үшін А әрпін басқаша қолданғаннан басқа). Дегенмен, оңтүстік шоқжұлдыздарындағы бірқатар жұлдыздар үлкен әріптермен белгіленген, мысалы B Centauri және G Scorpii. Бұл әріптерді кейінірек астрономдар, әсіресе Лакайль өзінің «Coelum Australe Stelliferum» және Гулд өзінің «Uranometria Argentina» еңбектерінде тағайындады. Лакайль Байердің грек әріптерін пайдалануын ұстанды, бірақ бұл көптеген шоқжұлдыздар үшін жеткіліксіз болды. Ол алдымен кіші әріптерді, а әрпінен бастап, қажет болған жағдайда үлкен әріптерді, А әрпінен бастап қолданды, осылайша Байердің тәжірибесінен сәл ауытқыды. Лакайль үлкен Арго-Навис шоқжұлдызында латын әліпбиін үш рет қолданды, қазіргі Карина, Куппис және Вела шоқжұлдыздарының әрқайсысы үшін бір рет. Бұл да жұлдыздар санына жеткіліксіз болды, сондықтан ол N Velorum және Q Puppis сияқты үлкен латын әріптерін де қолданды. Лакайль бірнеше шоқжұлдыздарда R мен Z аралығындағы үлкен әріптерді тағайындады, бірақ олар осы әріптерді өзгермелі жұлдыздарға беру үшін жойылды немесе олар өзгермелі болып шықты.
Bayer assigned a lowercase Greek letter (alpha (α), beta (β), gamma (γ), etc.) or a Latin letter (A, b, c, etc.) to each star he catalogued, combined with the Latin name of the star's parent constellation in genitive (possessive) form. The constellation name is frequently abbreviated to a standard three letter form. For example, Aldebaran in the constellation Taurus (the Bull) is designated α Tauri (abbreviated α Tau, pronounced Alpha Tauri), which means "Alpha of the Bull". Bayer used Greek letters for the brighter stars, but the Greek alphabet has only twenty four letters, while a single constellation may contain fifty or more stars visible to the naked eye. When the Greek letters ran out, Bayer continued with Latin letters: uppercase A, followed by lowercase b through z (omitting j and v, but o was included), for a total of another 24 letters. Bayer did not label "permanent" stars with uppercase letters (except for A, which he used instead of a to avoid confusion with α). However, a number of stars in southern constellations have uppercase letter designations, like B Centauri and G Scorpii. These letters were assigned by later astronomers, notably Lacaille in his Coelum Australe Stelliferum and Gould in his Uranometria Argentina. Lacaille followed Bayer's use of Greek letters, but this was insufficient for many constellations. He used first the lowercase letters, starting with a, and if needed the uppercase letters, starting with A, thus deviating somewhat from Bayer's practice. Lacaille used the Latin alphabet three times over in the large constellation Argo Navis, once for each of the three areas that are now the constellations of Carina, Puppis and Vela. That was still insufficient for the number of stars, so he also used uppercase Latin letters such as N Velorum and Q Puppis. Lacaille assigned uppercase letters between R and Z in several constellations, but these have either been dropped to allow the assignment of those letters to variable stars or have actually turned out to be variable.
Үлкендік класы бойынша рет
Байер көптеген шоқжұлдыздардағы жұлдыздарға грек және латын әріптерін олардың көзге көрінетін жарықтығына қарай, ең жарқынынан ең күңгіртіне дейін шамамен реттеп тағайындады. Бұл реттелу ең жарқыннан ең күңгіртке дейін нақты түрде жазылмаған: Байер заманында жұлдыздың жарықтығын дәл өлшеу мүмкін болмады. Оның орнына, жұлдыздар дәстүрлі түрде алты шама класына бөлінді (ең жарқыны – бірінші шама, ең күңгірті – алтыншы шама), ал Байер әдетте шоқжұлдыздағы жұлдыздарды осы кластар бойынша реттейтін: барлық бірінші шамадағы жұлдыздар (кейбір ретпен), одан кейін барлық екінші шамадағы жұлдыздар, және т.б. Әр шама класы ішінде Байер жұлдыздарды салыстырмалы жарықтығы бойынша реттеуге тырыспады. Сондықтан, әр кластағы ең жарқын жұлдыз Байердің ретімен әрқашан бірінші болып тізілмеді, ал жалпы ең жарқын жұлдыз міндетті түрде «Альфа» деген атау алған жоқ. Мысалы, Жұбындар шоқжұлдызында Поллюкс – Бета Жұбындары, ал одан сәл күңгірт Кастор – Альфа Жұбындары. Сонымен қатар, Байер әрқашан шама класының ережесін сақтамайтын; кейде ол жұлдыздарға олардың шоқжұлдыздағы орналасуына, немесе олардың тууына, немесе тарихи немесе мифологиялық ерекшеліктеріне сәйкес әріптер тағайындаған. Кейде бұл реттелу мүлдем кездейсоқ сияқты көрінеді. Байер содан кейін екінші шамадағы жұлдыздар үшін де осы процедураны қайталап, оларды гаммадан зетаға дейін «жоғарыдан төменге» (солтүстіктен оңтүстікке) ретпен таңбалады. Алтыншы шамадағы жұлдыздар үшін латынның p әрпіне дейін қолданылды. + Байердің Ориондағы ең жарқын үш кластағы жұлдыздары Байер атауы Байер класы Көрінетін шамасы Нақты аты α Орион Бірінші 0,45 Бетельгейзе β Орион Бірінші 0,18 Ригель γ Орион Екінші 1,64 Беллатрикс δ Орион Екінші 2,23 Минтака ε Орион Екінші 1,69 Алнилам ζ Орион Екінші 1,70 Алнитак η Орион Үшінші 3,42 Алджебба θ Орион Үшінші (Орион тұмандығы) ι Орион Үшінші 2,77 Хатиса κ Орион Үшінші 2,07 Сайф
In most constellations, Bayer assigned Greek and Latin letters to stars within a constellation in rough order of apparent brightness, from brightest to dimmest. The order is not necessarily a precise labeling from brightest to dimmest: in Bayer's day stellar brightness could not be measured precisely. Instead, stars were traditionally assigned to one of six magnitude classes (the brightest to first magnitude, the dimmest to sixth), and Bayer typically ordered stars within a constellation by class: all the first magnitude stars (in some order), followed by all the second magnitude stars, and so on. Within each magnitude class, Bayer made no attempt to arrange stars by relative brightness. As a result, the brightest star in each class did not always get listed first in Bayer's order—and the brightest star overall did not necessarily get the designation "Alpha". A good example is the constellation Gemini, where Pollux is Beta Geminorum and the slightly dimmer Castor is Alpha Geminorum. In addition, Bayer did not always follow the magnitude class rule; he sometimes assigned letters to stars according to their location within a constellation, or the order of their rising, or to historical or mythological details. Occasionally the order looks quite arbitrary. Bayer then repeated the procedure for the stars of the 2nd magnitude, labeling them from gamma through zeta in "top down" (north to south) order. Letters as far as Latin p were used for stars of the sixth magnitude. + Bayer's brightest three classes of stars in Orion BayerDesignation Bayer's class ApparentMagnitude ProperName α Orionis First 0.45 Betelgeuse β Orionis First 0.18 Rigel γ Orionis Second 1.64 Bellatrix δ Orionis Second 2.23 Mintaka ε Orionis Second 1.69 Alnilam ζ Orionis Second 1.70 Alnitak η Orionis Third 3.42 Algjebbah θ Orionis Third (Orion nebula) ι Orionis Third 2.77 Hatysa κ Orionis Third 2.07 Saiph
Bayer-дің түрлі маркалары
Байер «тұрақты жұлдыздар» үшін үлкен латын әріптерін (А-дан басқа) қолданбағанмен, оларды өзінің карталарында көрсетілген басқа да элементтерді, мысалы, көршілес шоқжұлдыздарды, «уақытша жұлдыздарды», әртүрлі астрономиялық нысандарды немесе Рака тропигі сияқты сілтеме сызықтарын белгілеу үшін пайдаланған. Мысалы, Аққуда Байердің тұрақты жұлдыздары g әрпіне дейін жетеді, ал осы картада Байер H-ден P-ге дейін әртүрлі таңбалар ретінде, көбінесе көршілес шоқжұлдыздар үшін қолданады. Байер мұндай таңбаларды каталогтау белгілері ретінде қарастырмаған, бірақ кейбіреулері астрономиялық нысандарды көрсету үшін сақталған: мысалы, P Cygni әлі күнге дейін Nova Cyg 1600 белгісі ретінде қолданылады. Тихоның жұлдызы (SN 1572), тағы бір «уақытша жұлдыз», B Cassiopeiae ретінде көрінеді. Грек әріптерін толық пайдаланбаған шоқжұлдыздардың карталарында Байер кейде қалған грек әріптерін әртүрлі белгілер үшін де қолданған. Байер екі жұлдызға қателікпен бірдей атау берді: Xi Arietis (Psi Ceti ретінде қайталанған) және Kappa Ceti (Kappa1 және Kappa2) (g Tauri ретінде қайталанған). Ол осы қателіктерді кейінгі атласта түзетіп, қайталанған атаулар енді қолданылмайды. Тағы бір қиындық – Байер (немесе кейінірек астроном) бірдей әріппен белгіленген жақын жұлдыздарды ажырату үшін сандық үстін сызықтарды (суперскрипттерді) қолданған. Әдетте бұл қос жұлдыздар (көбінесе нақты емес, оптикалық қос жұлдыздар), бірақ π1, π2, π3, π4, π5 және π6 Orionis жұлдыздар тізбегі сияқты кейбір ерекшеліктер де бар. Байердің бірдей атауын алған, бірақ оған қосымша сан тіркелген жұлдыздың ең көп саны – Psi Aurigae. (ψ1, ψ2, ψ3, ψ4, ψ5, ψ6, ψ7, ψ8, ψ9, ψ10)
Although Bayer did not use uppercase Latin letters (except A) for "fixed stars", he did use them to label other items shown on his charts, such as neighboring constellations, "temporary stars", miscellaneous astronomical objects, or reference lines like the Tropic of Cancer. In Cygnus, for example, Bayer's fixed stars run through g, and on this chart Bayer employs H through P as miscellaneous labels, mostly for neighboring constellations. Bayer did not intend such labels as catalog designations, but some have survived to refer to astronomical objects: P Cygni for example is still used as a designation for Nova Cyg 1600. Tycho's Star (SN 1572), another "temporary star", appears as B Cassiopeiae. In charts for constellations that did not exhaust the Greek letters, Bayer sometimes used the leftover Greek letters for miscellaneous labels as well. Bayer assigned two stars duplicate names by mistake: Xi Arietis (duplicated as Psi Ceti) and Kappa Ceti (Kappa1 and Kappa2) (duplicated as g Tauri). He corrected these in a later atlas, and the duplicate names were no longer used. A further complication is the use of numeric superscripts to distinguish neighboring stars that Bayer (or a later astronomer) labeled with a common letter. Usually these are double stars (mostly optical doubles rather than true binary stars), but there are some exceptions such as the chain of stars π1, π2, π3, π4, π5 and π6 Orionis. The most stars given the same Bayer designation but with an extra number attached to it is Psi Aurigae. (ψ1, ψ2, ψ3, ψ4, ψ5, ψ6, ψ7, ψ8, ψ9, ψ10)