Кіріспе

Psidium cattleyanum (Дүниежүзілік өсімдіктер: Psidium cattleianum), көбінесе Кэтли гуавасы, клубника гуавасы немесе вишня гуавасы деп аталады, бұл Myrtaceae (мирт) тұқымдасына жататын кішкентай ағаш (2–6 м биіктік). Бұл түр ағылшын егіншісі Уильям Кэтлидің құрметіне аталған. Оның туыс атауы Psidium латын тіліндегі psidion, яғни "білезік" сөзінен шыққан. Қызыл жемісті түрі, P. cattleyanum var. cattleyanum, көбінесе қызғылт гуава, қызыл Кэтли гуавасы, қызыл клубника гуавасы және қызыл вишня гуавасы деп аталады. Ол Гавайидегі ең басып кіретін өсімдік саналады.

Сипаттама

Psidium cattleyanum - кішкентай, көп бұтақтанған ағаш, оның максималды биіктігі 13 метрге жетеді, бірақ көптеген жекелеген өсімдіктер 2-4 метр аралығында болады. P. cattleyanum тегіс, сұрдан қызғылт қоңыр түсті қабықпен және 4,5 см-ге дейін ұзындығы бар сопақтан эллипстік пішіндегі жапырақтарға ие. Өсімдіктер 3-6 жасқа келгенде жеміс бере бастайды. Бұл жемістің қабығы жұқа, сарыдан қою қызыл немесе күлгін түске дейін өзгереді, жұмыртқа тәрізді пішіндес және шамамен 4 см ұзындықта болады. Гүлдері жеке-жеке немесе үштен топтасып өседі, әр гүлдің бес гүлшоласы бар. Бразилияда өсетін түпкілікті болса да, қазір көптеген тропикалық аймақтарға тараған. P. cattleyanum Гавайиде жеуге жарамды жемістерінің арқасында шамалы экономикалық әсер етеді. Дегенмен, P. cattleyanum-нан жасалған өнімдер нарықтың жетіспеуі және жеміс шыбындарының көп болуына байланысты коммерциялық түрде қол жетімді емес. Бұл жемістерді жинағаннан кейін көп ұзамай жеуге жарамсыз етеді.

Экология

P. cattleyanum негізінен ылғалды тропикалық жаңбырлы ормандарда кездеседі. Оның туған жері Бразилиядағы Амазонка бассейнімен шектелген, бірақ ол ұқсас ерекшеліктері бар көптеген басқа тропикалық аймақтарда да тамыр түбітті. P. cattleyanum бұрынғыдай жағдайда да, жаңадан өсіп келе жатқанда да кең таралған. Сонымен қатар, P. cattleyanum көлеңкеге өте төзімді. Ол қалың жапырақ төсеніште де сақталып, бұтақтарының бүгілуіне немесе сынуына жауап ретінде күшті жаңа өрмелер шығара алады.

Инвазивті түрлер

Бразилияда туып, онда ол araçá (ara SAH) деп, сондай-ақ жақын орналасқан тропикалық Оңтүстік Америкада белгілі, жалпы гуавамен (P. guajava) тығыз байланысты және сол сияқты түрлер Үнді және Тынық мұхиттарындағы тропикалық аймақтарда кең таралған, өте инвазивті түр. Мысалы, Азор аралдарында да кездеседі, бірақ онда ол соншалықты инвазивті емес. Ол жергілікті түрлердің жаңаруына кедергі келтіретін тығыз, монотиптік тоғайларды құрайды және оны жою өте қиын; сонымен қатар, ол ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіретін жеміс шыбықтарына пана береді. Тұқымдарының түсіп, құстар мен жабайы шошқалар жемістерді тасымалдауы арқасында тұқымдарының таралуына байланысты ол тез көбейе алады. P. cattleyanum бұзылмаған жерлерде тиімді өседі. Оның әртүрлі экологиялық жағдайларда және Гавайиде әртүрлі тіршілік орындарында өркендеу қабілеті бар. Дегенмен, кейбір жәндіктерді қолдануға болмайды, себебі кейбір түрлер P. cattleyanum-ға қарағанда басқа түрлерге шабуыл жасауы мүмкін. Ағашының ағашы қатты, тығыз, берік және тозуға төзімді, оны токарлық жұмыстарына, құрал саптарына, көмірге және отынға пайдаланады. Бұл өсімдік Бразилияда қалпына келтірілген және қорғалған аумақтарды қайта орманды етуде аралас отырғызу үшін таптырмас. Танзанияда жеке жемістерден жасалған моншақтарды біріктіріп, қолмен мойын әшекейлері жасалатыны хабарланады.