Кіріспе

Хайм Ахарон Валеро (1845–1923) – банкир, кәсіпкер және 19 ғасырдағы Иерусалимдегі еврей қауымының көрнекті өкілі. Оның басшылығымен 1848 жылы әкесі Якоб құрған Валеро банкі, Осман билігі тұсында еврей қауымының дамуын жеделдетуге ықпал етті. Банктің капиталы мен қаржылық қызметтері жер сатып алуға және құрылысқа жұмсалды, бұл Иерусалим мен жақын маңдағы елді мекендердің тоқыраудан және кедейліктен 20 ғасырдың жаңаруына қарай өзгеруіне көмектесті.

Өмірбаян

Хаим Ахарон Валеро 1845 жылы Иерусалимде дүниеге келген. Ол жан-жақты білім алған, оның ішінде бес тілді меңгерген: француз, түрік, араб, иврит және ладино (Испания еврейлерінің тілі). Он бес жасында ол әкесі басқарған банкте кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. 1875 жылы ол Иерусалимдегі бөлімшенің басқарушысы болды. Сол кезде банкте басқа серіктестер болған жоқ. 1880 жылы ағасы Жозеф қайтыс болғаннан кейін ол банк директоры болды. Хаим Ахаронның әкесі Якоб Валеро (1813–1874) – испандық еврей тегінен (сефардтық), оның ата-бабалары 15 ғасырдың соңында испан инквизициясынан қашып Испаниядан қуылған. Оның отбасы Осман империясына көшіп, Якоб Стамбулда дүниеге келген. Ол дәстүрлі еврей білімін алған, жас кезінде (1830-шы жылдардың басында) Османдық Сирияға көшіп, Иерусалимде қоныстанған. Якоб Валеро Эстер Азиза Левиге үйленді және үш балаға ие болды. Алғашқыда ол ет сатушы болып жұмыс істеді, бірақ кейіннен ақша айырбастаумен айналысып, ол іс өркендеді. Хаим Амзалак (тағы бір сефардтық еврей), Гавриил (кейбіреулер Яһуда) Папу және Якоб (Джакомо) Паскальмен (Австрия консулдығының қызметкері, «жайсыз» серіктес) бірлесіп, 1848 жылы Палестинадағы алғашқы банкті құрды, оның аты «Якоб Валеро & Co.» болды. Басты бөлімше Ескі қалада Яффа қақпасының жанындағы екі бөлмелі шағын пәтерде орналасқан. Іс-әрекетін кеңейту барысында Яффа портында үлкен ұлы Жозеф (1837–1879) басқарған бөлімше ашылды, сондай-ақ Дамаскіде де банк өкілдігі (мүмкін, тағы бір бөлімше) болды. Валеро Сима Папуға үйленді және одан жеті бала дүниеге келді. Ол 38 жасында қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің немере қызы Мириам Валероға үйленді және тағы екі бала өмірге келді. Ол 1923 жылы қайтыс болып, Зәйтүн тауындағы зиратқа жерленді.

Валеро банкі

Банктің алғашқы операциялары жергілікті қоғамға қаржылық қызметтер көрсетуден тұрды: депозиттер, несиелер, аударымдар. Банк Амстердамда орналасқан және Ежелгі Ишувқа (Халкука) Еуропадан жиналған қайырымдылық қаражатын таратуға арналған голландтық еврей қоғамы – «Қасиетті жер ұйымының Пекидим және Амаралим» (иврит тілінде сөзбе-сөз: «хатшылар мен агенттер») транзакцияларының негізгі арнасы болды. Банктің клиенттері оның қызметтерімен қатар кеңейді, оларға консулдықтар, шіркеулер, басқа да діни мекемелер мен қайырымдылық ұйымдары кірді. Ол Осман әкімшілігінің, сондай-ақ Австрия, Германия және Ресей үкіметтерінің агенті ретінде әрекет етті. Сондай-ақ, ол Париж, Лондон және Венаның Ротшильдтерімен (Остеррайхише Кредит-Анштальт), Лондонның Самуэль Монтегу және компания банкирлері және Париждегі Banque Russe pour le Commerce Étranger-мен корреспонденттік байланысқа ие болды. 1869 жылғы қарашада Австрия-Мажарстан императоры Франц Иосиф I Иерусалимге сапармен келгенде (Суэц каналының ашылуына жол тартқанда), банк сапар шығындарын жабуға қажетті қаражатты аударуды жүзеге асырды. Осыдан кейін Якоб Валероға «Темір тәж» ордені табысталды. «Иерусалим естелік кітабында» (1913) Нахум Дов Фрейман Валеро банкінің ресурстарын 3,000,000 франк (120,000 фунт стерлинг) деп бағалады. Банк қаланың экономикалық дамуына маңызды үлес қосты және Еуропадан түрлі еврей ұйымдарына қаражат аударуда елеулі рөл атқарды. Ресей патшасының Ресей империясының ықпалын кеңейту стратегиясы XIX ғасырдың екінші жартысында Иерусалимге зыярат етуші ресейліктердің санының үнемі өсуіне әкелді. Өзін Шығыс православиесінің қорғаушысы деп есептеген патша қалада бекініс табуға тырысты. 1860 жылғы қазан айында Ресей үкіметі үлкен жер учаскесін сатып алып, Иерусалимдегі ең ірі құрылыс жобасын бастады. Бүгінгі күнге дейін «Қоршалған орыс кешені» деп белгілі болған бұл кешенге шіркеу, аурухана, орыс консулының резиденциясы және паломниктерге арналған жатақханалар кірді. Банк жобаны қаржы аудару және басқа да банк қызметтерін көрсету арқылы іске асыруға көмектесті және осының құрметіне 1888 жылы патша Хайм Ахарон Валероны «Аққала Анна» орденімен марапаттады.

Ротшильдтер отбасына қатысты

Валеро банкі Вена, Париж және Лондон қалаларында орналасқан, Еуропалық банкирлердің аса белгілі Ротшильд отбасына қызметтердің кең спектрін ұсынды. Хаим Ахарон барон Эдмонд Джеймс де Ротшильдпен жақын іскерлік байланыс орнатты. 1880 жылдары барон еврей қоныстануын қолдаушы ретінде Османдық Сириядағы еврей қауымына ірі инвестициялар жасағанда, банк аударымдар мен салымдар арқылы көмек көрсетті. Сонымен қатар, олардың арасында берік әлеуметтік байланыс та болды – Хаим Ахарон және оның отбасы мүшелері Еуропаға сапар жасағанда Ротшильдтердің жеке қонақтары ретінде тұратын.

Жерді сатып алу

Банк қаржы және жылжымайтын мүлік салаларындағы байланыстар арқылы жерлерге ие болды, көбінесе елдің әртүрлі аймақтарында жер сатып алуға берілген несиелерді қайтармау салдарынан. Сонымен қатар, Хаим Ахарон Иерусалимде, оның ішінде Яффа көшесі бойында, Дамаск қақпасы маңында, бүгінгі Катамон және Мекор Хаим елді мекендерінде, сондай-ақ Хеброн және Яффа қалаларында жерлер сатып алды. Есхаяху Пресс Хаим Ахаронды «Иерусалимнің Ротшильді» деп сипаттады. Валеро отбасынан алынған жерлерге Бикур Холим ауруханасы және Махане Иегуда базары (бастапқыда Валеро базары деп аталған) сияқты бірнеше маңызды ғимараттар салынды. 19 ғасырдың соңында банк Иерусалим Мутасаррифатында өсіп келе жатқан Еуропалық банктердің бәсекесіне тап болды. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда банк жабылды. Хаим Ахарон одан сегіз жыл кейін қайтыс болды.

Қоғамдық белсенділік

Оның қызметі мен байлығы Хаим Ахаронға қалада зор бедел әкелді, ол яһуди және жалпы қоғамда да құрметті болды. Оның білімі мен түрлі тілдерді меңгеруі Хаим Ахаронның әлеуметтік, сауда және саяси салалардағы түрлі міндеттерін атқаруына мүмкіндік берді. Ол Осман билігінің бақылауымен еврей қауымының қала әкімдігімен байланыс жасаушы өкілі болды, бірақ достарының арасында Хаим Ахарон жергілікті арабтардың көптеген өкілдерін, тіпті бірнеше белгілі араб отбасыларын санады. 1831-1841 жылдары, Мысырдың Иерусалимді басып алуынан кейін, ол аудандық басқару комитетінің мүшесі болды. Бұл оған бизнесін және әлеуметтік байланыстарын кеңейтуге көмектесті, ал 1868 жылы ол Иерусалим қалалық әкімдігіне еврей өкілі ретінде тағайындалды. XIX ғасырдың ортасында Иерусалим халқы 13 мың адамды құрады, оның 5 мыңы яһудилер, негізінен сефард және шығыс яһудилері болды. 1880 жылға қарай еврей халқы үш есеге өсті, олардың көп бөлігі ашкеназдықтар (еуропалық текті) еді. Әртүрлі еврей қауымдары арасында бәсекелестік болды, олар өздерінің жеке ұйымдарын басқарды. Көп жылдар бойы Иерусалим сефард қауымын Сефард қауымдық кеңесі басқарды, көбінесе Осман билігі алдында қауымның ресми өкілдері ретінде қызмет еткен аға рабиндер басшылық етті. Якоб Валеро 1870 жылы кеңеске мүше болып сайланды, ол раби болмаған және «Коллель президенті» атағын алған алғашқы адам болды. Ол комитеттің қаржылық мәселелерін басқарды және «кедейлердің қамқоршысы» ретінде танылды. Оның үлкен ұлы осы қызметін жалғастырды, ал 1880 жылдары Хаим Ахарон осы іске кірісті. Валеро 1874 жылы құрылған және Иерусалим яһудилерін баспанамен қамтамасыз ету мақсатымен құрылған Мозес Монтефиоре еске алу қорының өкілдерінің бірі болды. Қор Мазкерет Моше (1882), Охель Моше (1882), Емин Моше (1892), Зихрон Моше (1904) және Кирият Моше (1924) құрылысына қарыз берді. Ол көптеген қайырымдылық жобаларын қолдады, соның ішінде 1908 жылы ашылған сефард зейнеткерлер үйін салу үшін Яффа көшесіндегі жерді сыйға берді.

Еске алу

2 миллион доллардан астам құнымен Валеро кешені – қаланың жылдық Суккот фестиваліндегі "лулав пен этрог сату орны" қызметін атқаратын, тәртіпсіз жайылған тұрақ – қалалық алаңға қайта жаңартылуда. Архитекторлар Рейчел Вайнер мен Веред Сингер жобалаған бұл жобаны Иерусалим муниципалитетінің Eden компаниясы, муниципалитет пен Көлік министрлігінің қаржысымен жүзеге асырып жатыр. Жаңа Валеро алаңы әсем жарықтармен жарықтандырылып, гранит пен әк таспен жабылады. Бұл алаң Махане Иегуда саудагерлеріне көлеңкелі орындар мен отыруға ыңғайлы бұрыштар ұсынады, сонымен қатар мәдени шаралар өткізуге арналған кеңістік ретінде де қызмет етеді. Алаң Иерусалим Мутасаррифатындағы алғашқы жеке банк – "Якоб Валеро және компанияның" негізін қалаушы Якоб Валероның (1813–1874) және оның ұлы, сондай-ақ банкир болған және қаланың сефардтық коллелінің басшысы қызметін атқарған Хаим Аарон Валероның (1845–1923) есімін мәңгі есте сақтайды. Жаңа алаңның солтүстігіндегі көше Хаим Валероның атымен аталады.