Кіріспе

Академиялық сериялық басылымдардың құнының өсуі мәселесі. "Сериялық басылымдар дағдарысы" термині сериялық басылымдарға, әсіресе ғылыми журналдарға жазылу бағасының өсуі мәселесін сипаттайды, бұл академиялық мекемелердің кітапхана бюджеттерінен асып, зерттеушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігін шектейді. Осы басылымдарға институционалдық немесе кітапханалық жазылу құны соңғы бірнеше онжылдықтар бойы инфляциядан әлдеқайда жоғары деңгейде өсіп келеді, ал кітапханаларға бөлiнетiн қаржы тұрақты немесе нақты шамада азайып келеді. Осының салдарынан академиялық және ғылыми кітапханалар қалған жазылымдардың бағасын өсіруге байланысты сериялық басылымдарға жазылуды үнемі тоқтатып отырады. Бағаның өсуі "көлеңкелі кітапханалардың" таралуына да ықпал етті.

Бағаның икемсіздігі

Әрбір журналдық мақала ерекше зерттеу нәтижелерін ұсынады, сол себепті әр мақала бірегей тауар болып табылады, оны академиялық кітапхана жинағында басқа мақаламен алмастыру мүмкін емес. Осы ерекшелік журналдарға да қатысты, олар мақалалар жинағы болып табылады. Зерттеушілер жоғары сапалы зерттеу жүргізу үшін (және грантқа өтінім беруде жоғары баға алу үшін) өз жұмысының тақырыбына қатысты барлық мақалаларға қол жеткізуі керек. Бұл жағдай авторлық құқық алғаш рет жасалған өнер туындыларынан өте өзгеше. Мысалы, егер тұтынушы соңғы фильмді көрмесе немесе танымал әнді тыңдамаса, оның кәсіби қызметіне ешқандай зиян келмейді. Алайда, қажетті зерттеу мақаласын жіберіп алу грантқа өтінімнің қабылданбауына немесе біреудің жұмысын қымбатқа қайталауға әкелуі мүмкін. Осы алмастырылмайтын талап пен авторлық құқық монополиясының ерекше үйлесімі басқа салаларда кездеспейтін бағаның икемсіздігіне алып келеді, сондай-ақ нарықта көптеген баспагерлер болғанына қарамастан, әрбір академиялық баспагерге монополист ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді.

Баспагерлер

Бұл жағдайдың тағы бір ықтимал факторлары – ғылыми коммуникациядағы аз ғана коммерциялық баспалардың үстемдігі, олардың журналдары көптеген коммерциялық емес академиялық қоғамдардың журналдарынан әлдеқайда қымбат. Дегенмен, кейбір академиялық қоғамдар баспаларынан шығарылатын журналдарға институционалдық жазылым бағалары да коммерциялық баспаларда байқалған сияқты инфляциялық үрдістерді көрсетті. Мысалы, Америкалық химия қоғамының (АХҚ) табысының көп бөлігі жарияланымдарға негізделген. 1999 жылы АХҚ-ның кірісі 349 миллион долларға жетті, оның 250 миллионы – ақпараттық қызметтерден түскен кіріс. 2004 жылғы Парламенттің (Ғылым және технология комитеті) баяндамасына сәйкес, АХҚ ғылым, технология және медицина (STM) журналдарының дағдарысын тудырған негізгі күштердің бірі болып табылады. Сол баяндамада дағдарыс 1990 жылдардың басында басталғаны айтылады, осы кезде көптеген университеттер мен кітапханалар STM журналдарына жазылым бағасының күрт өсуіне шағымданды, әсіресе Америкалық химия қоғамының флагмандық журналына, ол барлық басқа АХҚ журналдарымен бірге ғана сатылады. Баяндамада одан әрі мыналар көрсетілген: "Elsevier және Америкалық химия қоғамымен жасалған көпжылдық келісімдерге қосылған жоюға тыйым салатын шарттар бюджетті теңгерлеу үшін журналдарды біркелкі түрде жоюға әкелді. Соның салдарынан, Elsevier және АХҚ-ның аз қолданылатын журналдары портфолиода қалуға тиіс, ал басқа баспалардың танымал журналдары жойылады."

Табыстылық

2021 жылғы зерттеуде журналдық мақаланы баспагерлерге басып шығару құны 200 доллардан (жарияланғаннан кейін тексеру жүргізілетін ірі платформада) 1000 долларға дейін (қабылдау көрсеткіші 10% төмен болатын беделді журналда) ауымды болатыны, ал мақаланың орташа құны 400 доллар екені анықталды. Сондай-ақ, журналда (мысалы, мегажурналда) жарияланған мақалалар саны 1000-нан асса, тұрақты шығындар тікелей шығындардың 1% -ынан кем болады, ал одан артық мақалаларды басып шығарудың қосымша құны өте төмен. Сонымен қатар, көптеген жазылымдық журналдар бір мақала үшін шамамен 4000 доллар табыс табады. Аталған зерттеуде академиялық журналдарды басып шығарушылардың орташа пайда маржасы шамамен 55% деп бағаланды. Бос нарықта мұндай жоғары пайда көптеген бәсекелес баспагерлерді тартуға тиіс еді. Дегенмен, дәстүрлі басылым нарығында әр зерттеу мақаласы ерекше болып табылады және тұтынушы (оқырман немесе жазылушы) бір мақаланы (немесе журналды) екіншісімен алмастыра алмайды. Оның орнына бәсекелестік авторлар тарапынан жүреді: авторлар қайда жариялауды таңдауға мүмкіндік алады. Ашық қолжетімді басылым моделінде нарықтық күштер тиісті түрде теңдестіріледі.

Ғылыми басылымдардың өсуі

Қосымша мәселе – ғылыми әдебиет көлемінің күрт өсуі және осы зерттеулердің арнайы салаларға бөлінуі, яғни академиялық тармақтардың қалыптасуы. Бұл ғалымдар санының өсуімен және осы журналдарға деген сұраныстың артуымен байланысты. Сонымен қатар, журналдарды сатып алуға бөлінетін қаражат көбінесе нақты құны бойынша азайып барады. Кітапханалардың жинақтау бюджеттері АҚШ мерзімді баға индексімен салыстырғанда нақты құны бойынша төмендеген. Журналдардың бағасының өсуі нәтижесінде академиялық кітапханалар ғылыми монографиялар сияқты басқа да басылымдарға жұмсайтын қаражатын азайтты.

Валюталық бағамдар

Валюталық айырбас бағамдары әлем бойынша жазылым бағаларының тұрақсыздығын күшейтуге мүмкіндік береді. Мысалы, Еуропадағы журнал баспалары өз бағаларын АҚШ долларының орнына евроға белгілейді, сондықтан АҚШ-тағы жазылушылар валюта бағамының өзгеруіне байланысты әртүрлі бағалармен қабысады. АҚШ-та жарияланатын журналдарға жазылатын еуропалық мекемелер үшін де осы жағдай орынды. АҚШ және Еуропа ғылыми журналдардың көп бөлігін жариялайтындықтан, басқа аймақтардағы кітапханалар одан да үлкен бейсіздікке тап болады. Валюта бағамы төмендесе де, жоғарыласа да, валюта құнының ұзақ мерзімді тенденциялары белгілі бір кітапханалар мен жинақтардағы бағаның созылмалы инфляциясына әкелуі мүмкін.

Үлкен келісімдерді бөлу

Бірнеше журнал жинағына жеңілдікпен жазылу "үлкен келісім" деп аталады. "Үлкен келісім" бойынша кітапхана немесе кітапханалар консорциумы жүздеген немесе мыңдаған қолжетімділігі шектеулі журналдарға жазылу үшін жылына бірнеше миллион доллар төлейді. Мұндай жеңілдікпен ұсынылатын жинақталған жазылымдар арқасында ірі журнал баспалары нарықтан кішірек (көбінесе коммерциялық емес және арзан) баспаларды ығыстырып шығарды, олардың көптеген журнал атаулары болмады және жеңілдікпен жинақталған жазылымды ұсына алмады. 2010 жылдары жазылымды "бөлу" немесе "жинақтан шығару" күш-жігері күшейді, тіпті оларды тоқтатуға ұмтылыс жасалды. Баспагерлермен келіссөздердегі ақпараттық ассиметрияны азайту және ақпарат алмасу үшін кітапханаларға SPARC жоюды қадағалау және Unsub деректерді талдау құралы сияқты қызметтер пайда болды.

Ашық қолжетімділік

Сериалдар дағдарысына жауап ретінде әзірленген ашық қолжетімділік модельдері ғылыми журналдарды қаржыландырудың жаңа тәсілдерін қамтиды, олар ғылыми журналдар баспаларының монополиялық билеуін азайтуға мүмкіндік береді, ал мұндай монополия сериалдар дағдарысының туындауына себеп болатын факторлардың бірі саналады. Бұған ашық қолжетімді журналдар және ашық қолжетімді репозиторийлер жатады.