Кіріспе

АҚШ саяси термині, сайлау нәтижесіне әсер ете алатын жаңалық оқиғасы. АҚШ саясатындағы термин. АҚШ саясатында "қазан айының сюрпризі" – қарашада өтетін сайлаудың (әсіресе президенттік сайлаудың) нәтижесіне ықпал ете алатын жаңалық оқиғасы, ол әдейі жоспарланған немесе кездейсоқ орын алуы мүмкін. Ұлттық сайлаулардың (сондай-ақ көптеген штаттық және жергілікті сайлаулардың) қараша айының басында өтетіндіктен, қазан айында болатын оқиғалар сайлаушылардың шешімдеріне әсер етуі мүмкін және түзету шараларын қабылдау үшін уақыт аз болады. Сондықтан, соңғы сәтте жарияланған жаңалықтар сайлау барысын өзгерте немесе болжауға болатын нәтижені нығайта алады. "Қазан айының сюрпризі" терминін Уильям Кейси 1980 жылы Рональд Рейганның президенттік кампаниясының жетекшісі болып жұмыс істеген кезде қолданған. Дегенмен, бұл термин пайда болғанға дейін де сайлау нәтижесін күрт өзгерткен қазан айындағы оқиғалар болған. Мысалы, 1844 жылы жойылған құлдыққа қарсы газет "Рурбэк 1836 жылы Оңтүстік және Батыс штаттарымен саяхаттады" атты кітапқа сілтеме жасай отырып, Джеймс К. Полк құлдарын белгілегенін жариялады. (Осыдан кейін бірнеше онжылдық бойы қазір "қазан айының сюрпризі" деп аталатын практика "рурбэкинг" немесе "рурбэчинг" деп аталды). 1880 жылғы 20 қазанда, 1880 жылғы президенттік сайлауға дейін, Джеймс А. Гарфилдтің Америка Құрама Штаттарына қытай иммиграциясын қолдайтыны туралы жалған хат жарияланды. Ол кезде көптеген ақ американдықтар қытай иммиграциясына қарсы болды және екі президенттік кандидат та иммиграцияны шектеуді жақтады. Бұл хат ирландтық-американдық сайлаушыларға бұрынғы президенттік сайлаудағы "Ром, римдік және бүлік" қателігімен салыстырылатын күшті әсер етті. Бұл ирландтық-американдық сайлаушыларды республикашылдардың жағына тартты және Кливленд президенттік сайлауда республикалық кандидат Бенджамин Харрисоннан жеңілді.

20 ғасыр

1920 жылғы президент сайлауына дейінгі апталарда Уоррен Г. Хардингтің афроамерикалық тегінен екендігі туралы қауесет тарады. Хардингтің штабы оның ақ нәсілді сайлаушылар арасындағы беделіне нұқсан келтіруі мүмкін деп қорқып, Хардингтің ақ нәсілді екенін дәлелдеуге тырысты. 1964 жылдың 7 қазанында, 1964 жылғы президент сайлауына бір ай жетпегенде, президент Джонсонның жақын кеңесшілерінің бірі Уолтер Дженкинс Вашингтон қаласындағы YMCA-да тағы бір ер адаммен тәртіпсіз мінез көрсеткені үшін ұсталды. «Толедо Блейз» газеті бұл орынды «гомосексуалдардың жиналатын ортасы ретінде осылай жаман танымал болғандықтан, округтік полициясы көптен бері оны бақылау үшін тығырықтармен қадағалап отырған» деп сипаттады. Бірақ бір аптадан кейін Кеңес Одағындағы консерваторлар Никита Хрущевті биліктен қуырды, Ұлыбританиядағы сайлауда Лейборист партиясы жеңіске жетті, ал Қытай алғашқы ядролық қаруын сынады. 1972 жылғы президент сайлауында республикашыл Ричард Никсон мен демократ Джордж Макговерн арасындағы келіссөздер төртінші жылына енді. 1972 жылдың 26 қазанында, 7 қарашадағы сайлауға он екі күн қалғанда, АҚШ-тың бас келіссөзшісі және президенттің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер Ақ үйінде өткен баспасөз мәслихатында «Біз бейбітшілікке қол жеткізілді деп санаймыз» деп мәлімдеді. Никсон төрт жыл бұрынғы президенттік сайлау кампаниясында соғысты аяқтауға уәде бергенімен, жаушылықты тоқтатуға қол жеткізе алмады, бірақ барлық американдық жердегі әскери бөлімдерін және көптеген басқа американдық әскери қызметшілерін елге қайтарды. Никсонның қайта сайлануына көз жеткізілгенімен, Киссинджердің «бейбітшілікке қол жеткізілді» деген мәлімдемесі Никсонның сайлаушылар арасындағы беделін одан әрі арттырды. Нәтижесінде Никсон Массачусетс штатын қоспағанда, барлық штаттарда Макговернді жеңіп, жалпыұлттық дауыс беруде 23,2 пайыздық айырмамен жеңіске жетті, бұл 1936 жылдан бергі ең үлкен көрсеткіш болды. АҚШ әскери қызметшілерінің қалған бөлігі 1973 жылы елге қайтарылды, бірақ АҚШ-тың Вьетнамдағы қатысуы 1975 жылға дейін жалғасты.

Терминнің шығу тегі

1980 жылғы президент сайлауында республикашыл үміткер Рональд Рейган Иранда ұсталған американдықтарды босату бойынша соңғы сәтте жасалған келісімнің, қазіргі президент Джимми Картерге қайта сайлану үшін жеткілікті дауыс әкелуі мүмкін деп қорқыныш білдірді. Сайлауға дейін өткен күндері баспасөз Иран үкіметінің шешімімен және Картердің тұтқындарды сайлаудан кейін ғана босататынын бірден жариялауымен айналысты. 17 шілде күні таңертең республикалық конвенцияда баспасөзге сөйлеген Рейган, Картердің президенттік өкілеттігін пайдаланып, өзіне саяси пайда әкелетін жағдай жасауы мүмкін деп алаңдады. Кейси Картердің Висконсин штатындағы алғашқы сайлау күні таңертең тұтқындарға қатысты "жақсы жаңалық" бар екенін жариялағанын еске салды. Олар негізгі әскери базалардағы әскери байланыстар арқылы әскери ұшу қозғалысын қадағалап, тұтқындар мәселесіндегі үкіметтің қадамдарын бағалауға тырысты. Джек Андерсон 1980 жылдың күзінде The Washington Post газетінде қазан айындағы күтпеген оқиға мүмкіндігі туралы мақала жариялады, онда Картер әкімшілігінің АҚШ-тың тұтқындалған азаматтарын құтқару үшін Иранға ірі әскери операция дайындап жатқаны айтылды, бұл оның қайта сайлануына көмектесуі керек еді. Кейін Рейганның командасы тұтқындарды босатуға белсенді түрде кедергі келтіргені туралы айыптаулар пайда болды.

Құпия келісім туралы айып

1981 жылғы 20 қаңтарда Рейганның іске кірісуінен кейін бірнеше минут өткен соң тұтқындар босатылды, содан кейін кейбіреулер Рейганның сайлау штабы Иран үкіметімен құпия келісім жасады деп айыптады, онда ирандықтар Рейган сайланып, президент болып іске кіргенге дейін тұтқындарды ұстап тұруға келісті. Бұл туралы 1992 жылғы сайлауға дейін «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакциондық мақаласында жазылған. Конгресс екі партиясының бастапқы реакциясы күдікпен қабылданды: Өкілдер палатасының демократтары тергеуді санкциялаудан бас тартты, ал Сенаттағы республикашылар тергеу үшін 600 000 доллар бөлуден бас тартты. Сегіз бұрынғы тұтқын 1991 жылы тергеу жүргізуді талап етіп ашық хат жіберді. Оның көздері мен тезистері екі жақтың көптеген сарапшыларымен күресті. Иранның бұрынғы президенті Абольхасан Банисадр «Рейганның сайлауалды штабы 1980 жылы Тегеранмен келісімге келді, оған сәйкес тұтқындарды босату 1980 жылға дейін кейінге шегерілді» деді. Ол «1980 жылғы қарашадағы АҚШ президенттік сайлауына бір ай қалғанда, Иранның үкіметтік шеңберіндегі көптеген адамдар Рейганның сайлауалды штабы мен кейбір ирандық дін көшбасшылары арасындағы келісім туралы ашық талқылады, онда тұтқындарды сайлаудан кейін босату туралы келісімге келді, бұл президент Картердің қайта сайлануына кедергі келтіру үшін жасалды» деді. Ол бұл айыптауды «Менің кезегім: Иран, революция және АҚШ-пен құпия келісімдер» атты кітабында қайталады. Техас штатының бұрынғы вице-губернаторы Бен Барнс 1980 жылғы сайлау науқаны кезінде Коннеллиді бірнеше Таяу Шығыс елдеріне сапарға ертіп барғанын айтады, сапар барысында Коннелли аймақтық көшбасшыларға Иран үкіметіне сайлаудан кейін ғана американдық тұтқындарды босатуды күту керектігін жеткізді. Барнс АҚШ-қа оралғаннан кейін Коннеллидің Кейсиге сапар туралы әуежайдағы күту залында баяндағанын мәлімдеді. Конгресс жүргізген екі жеке тергеу айыптауларды қарастырды, екеуі де тұтқындарды босатуды кейінге қалдыру жоспары болмағанын көрсетті. Ол сатуға қағида бойынша қарсы болғанын айтса да, Вайнбергер Саддам Хусейннің үлкен танк армиясын тоқтату үшін АҚШ-тың TOW зымырандарын Иранға беруге қатысты және кейіннен Иран-Контра тәуелсіз кеңесшісіне тергеу кезінде жалған куәлік бергені үшін бірнеше қылмыстық айыптама алды. Республикашылдар тәуелсіз прокурор Лоренс Уолшті Джордж Буштың қайта сайлану мүмкіндігіне нұқсан келтіру үшін Вайнбергерге айыптама тағуға уақытында шешім қабылдады деп айыптады. Вайнбергердің соты жақындаған сайын науқан барысында Буштың тікелей қатысуы туралы нақты ақпарат пайда болды, соның ішінде Рейганның Таяу Шығыс жөніндегі маманы Говард Тейшердің Буш 1986 жылдың көктемінде қару-жарақ келісімі туралы білгенін және Израильдің 1986 жылдың шілдесіне дейін Буш келісім туралы жақсы білгенін көрсететін меморандумы айтты.

2000: Гор Бушқа қарсы

7 қарашадағы сайлауға бірнеше күн қалғанда, Мэн штатының Скарбороу қаласының көрнекті қорғаушы адвокаты және 1998 жылғы губернаторлыққа демократтық үміткер Томас Дж. Коннолли журналистке 1976 жылы республикалық президенттік үміткер Джордж Буш сол штаттың ішінде мас күйде көлік жүргізгені үшін ұсталғанын растады. Буш бұл ақпарат жарияланған сәттен кейін баспасөз конференциясында оны өзі де растады.

2003: Калифорния губернаторының сайлауы

2003 жылғы 2 қазанда Лос-Анджелес Таймс Арнольд Шварценеггер туралы мақала жариялады, одан кейін ол өткен онжылдықтарда көптеген жыныстық зәбір тарту актілеріне кінәлі, әйелдерге құмар адам болған деген айыптаулар туды. Бұл мақала 2003 жылғы Калифорниядағы қайта сайлаудан (7 қазанға жоспарланған) бірнеше күн бұрын жарияланды, көптеген сарапшылар мақаланың уақыты осы сайлау кампаниясын құлатпаққа бағытталған деп айыптады. Кампанияға бірнеше күн қалғанда Шварценеггер туралы осы ғана ұятты жаңалық емес: келесі күні ABC News және The New York Times 1975 жылы Шварценеггер «Pumping Iron» фильміне берген сұхбаттарында Адольф Гитлерді мақтағанын хабарлады, бұл бодибилдерден актерге айналған оның даңқына себеп болды. Кейіннен осы екі даулы мәселе Лос-Анджелес Таймс газетінің жазушысы Стив Лопеске Калифорнияның сайланған губернаторын сипаттау үшін «gropenfuhrer» терминін ойлап табуға әкелді (бұл нацистік жарымәскери шенді Gruppenführer және «ұстау» және «Führer» сөздерінің ойын-қалпы); Doonesbury комикстерінің сериясы осы терминді танымал етті.

2004: Буш Керриге қарсы

27 қазанда The New York Times газеті әл-Какадағы қоймадан үлкен мөлшердегі жарылғыш заттардың жоғалғаны туралы хабарлады (Ирақтағы жарылғыш заттардың жоғалуы туралы қараңыз). Джон Керридің сайлау штабы осы күдікті басқарудың нашарлығы үшін Буш әкімшілігін айыптады; әкімшіліктің өкілдері Times газеті оқиғаны бұрмалап көрсеткенін, ал жарылғыш заттар тонауға дейін қоймадан шығарылғанын мәлімдеді. 29 қазанда араб тіліндегі "Әл-Жазира" жаңалық агенттігі Осама бен Ладеннің бейнежазбасын көрсетті. Бұл президент Буштың үгіт науқанына көмектескен деп саналады, өйткені ол терроризмге қарсы күресті қайтадан қоғамдық назарға түсірді. Бен Ладеннің бейнежазбаның сайлауға тигізер әсерін білгені туралы пікірталас жүріп жатыр; бейнежазбадан Бушқа тиген пайда 2004 жылғы сайлауды бақылаған сыртқы сарапшыларды таң қалдырмады. Сауд Арабиясының ханзадасы Бандар бин Сұлтан әл Саудтың мұнай бағасын төмендетіп (соның салдарынан жанармай бағасын төмендетіп), Буштың жеңісіне қолдау көрсеткені айтылуда. "60 минут" бағдарламасының хабарлауынша, "Ханзада Бандар Овалдық кеңсеге оңай қол жеткізеді. Оның отбасы мен Буш отбасы жақын байланыста. Вудвард бізге Бандар президентке Сауд Арабиясы сайлауға дейін мұнай бағасын төмендетіп, сайлау күні АҚШ экономикасының күшті болуын қамтамасыз ететінін уәде бергенін айтты".

2006 жылғы сайлау

2003 жылы Иракқа басып кіруге дейін және кейін Ирактағы өлім-жітім туралы The Lancet журналының екі зерттеуі 2004 және 2006 жылғы сайлаулар алдындағы күтпеген жағдай ретінде сипатталды. Лес Робертс 2004 жылғы зерттеудің президенттік сайлауға дейін жарияланғанын мойындады, бірақ ол бір кандидатты жақтау мақсатында жасалған жоқ екенін айтты. Зерттеулер стандартты эпидемиологиялық әдістерді қолданғанмен, сарапшылармен тексерілген және көптеген статистиктер мен эпидемиологтар қолдағанмен, саяси сыншылар түрлі кемшіліктерге сүйене отырып, зерттеулерді жоққа шығарды. Республикашылар мен демократтар Фолидің іс-әрекеттері туралы оқиға жарияланбас бұрын бірнеше ай бұрын білген деген айыптаулар, оқиғаның саяси мақсатта жарияланғаны туралы күмәндіктерді күшейтті. Саддам Хусейннің ісі бойынша сот үкімі 2006 жылдың 5 қарашасында, АҚШ-тағы аралық сайлауға екі күн қалғанда жарияланатыны туралы жаңалық, 17 қазанда "The Nation" журналының Том Энгельхардты "Қарашадағы таңсық оқиға" деп атады. 2006 жылдың 4 қарашасында Ақ үй баспасөз брифингінде журналист үкімнің уақыты қарашадағы сайлау нәтижесіне әсер ету әрекеті болуы мүмкін екенін айтты, оған Ақ үй баспасөз хатшысы Тони Сноу: "Сен не ойлап тұрсың?" деп жауап берді. Кейін Сноу CNN телеарнасының кешкі бағдарламасында: "Біздің ирактықтармен бірге құдалық жасағанымыз туралы ой абсурд" деді.

2008: Маккейн және Обама

2008 жылдың 31 қазанында, 2008 жылғы президенттік сайлауға төрт күн қалғанда, Associated Press Барак Обаманың анасының қарындасы Зейтуни Оньянго Бостонда заңсыз иммигрант ретінде тұрып жатқанын хабарлады. Оған 2004 жылы баспана беруден бас тартылып, АҚШ-тан шығып кетуіне бұйрық берілген. Кейбір адамдар 2008 жылдың қазан айында жұмыссыздық рекордтық деңгейге жеткенін "қазан айының кенеттен келген жағдайы" деп атады.

2012: Обама Ромниге қарсы

Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары "Сэнди" дауылын қазан айындағы күтпеген жағдай деп атады. Республикалық Нью-Джерси штатының губернаторы Крис Кристи, бұрын президент Барак Обаманы қатаң сынаған болатын, Обама әкімшілігінің ден қойған жауабын жоғары бағалады.

2014 жылғы сайлау

Кейбір БАҚ Эбола вирусының таралуын қазан айындағы күтпеген жағдай деп баялады. Бірақ бұл мәлімдеме көптеген республикашылдардың Трампқа қолдауын кері алуына әкелді, оның ішінде Аризона сенаторы Джон Маккейн, Нью-Гэмпшир сенаторы Келли Айотт және Карли Фиорина. Бұрын оны қолдамаған көптеген саясаткерлер, соның ішінде бұрынғы Мемлекеттік хатшы Кондолиза Райс, оны Республикалық партияның үміткерліктен бас тартуын сұрады. Сол күні WikiLeaks екі айлық кампанияны бастап, Джон Подестаның электрондық поштасы мен оның аккаунтынан алынған үзінділерді жариялады. Бұл жарияланымдар кейін "Подеста ақпараты" деп аталды. Олар Демократиялық партияның үміткері Хиллари Клинтонға жағымсыз әсер етті және Клинтонның түрлі банктерде сөйлеген сөздерінің жазбаларын, дебат алдында Клинтонға жіберілген дебат сұрағын, сайлауалды науқанында Клинтон мәлімдегеннен өзгеше сауда келісімдері бойынша ұстанымын, сондай-ақ қоғамдық және жеке пікірлерді қатар ұстаудың пайдалы екендігіне сенуін қамтыды. Сол күні АҚШ-тың барлау қызметтері Ресей үкіметін сайлау процесіне араласу үшін компьютерлік шабуылдарды пайдалануда деп айыптады. Үш аптадан кейін, 28 қазанда, ФБР директоры Джеймс Коми Конгреске жолдаған хатында Хиллари Клинтонның жеке электрондық пошта серверін пайдалануына қатысты қосымша электрондық хаттарды тексеру үшін "қажетті тергеу шараларын" қабылдайтынын мәлімдеді. Бұл жаңадан табылған электрондық хаттар ФБР бұрынғы конгрессмен Энтони Вайнерді осыған дейін жасөспірімдерге ашық суреттер жібергені үшін тергеп жатқанда тәркілеген компьютерінен табылды. Құқық қорғау органдарының мәліметінше, электрондық хаттар Вайнер мен оның әйелі, Клинтонның сенімді кеңесшісі Хума Абединнің бірлесіп пайдаланған компьютерінен табылды. Бірнеше сағаттан кейін Хиллари Клинтон директордың шешіміне жауап ретінде ФБР-ді толық ашықтық танытуға және электрондық хаттардың мазмұны туралы "барлық толық мәліметтерді" жариялауға шақырды. 30 қазанда Вайнердің компьютеріндегі 650 мың электрондық хатты тексеру жоспарланғаны хабарланды, олар осы және басқа да істерге қатысты болуы мүмкін.

2018 жылғы аралық сайлау

Орталық Америкадан келген мигранттар керуаны 2018 жылдың "қазан айындағы күтпеген жағдайға" айналды. Президент Трамп бұл керуан туралы ақпаратты Twitter-де жариялады.

2020: Трамп пен Байден

2020 жылғы қазан айындағы жағдайлар Нью-Йорк Таймс газетінің президент Трамптың 2016 және 2017 жылдары салықтан 750 доллар ғана төлегенін жариялаған салыққа қатысты тергеуімен басталды. Мақалада президенттің 400 миллион доллардан астам қарызы бар екені айтылды. 16 қазанда Forbes басылымы қарыз сомасының 1 миллиард доллардан асып кеткенін хабарлады. 2 қазанда Дональд Трамп өзінің және Мелания Трамптың COVID-19 тестілеу нәтижесінің оң болғанын мәлімдеді. Көптеген адамдар бұл оқиғаны қазан айындағы күтпеген жағдай деп санады. Бұл оң нәтиже 2020 жылғы қазан айында Ақ үй ішінде болған ірі жұқпаның бір бөлігі болды және Эми Кони Барретті Рут Бадер Гинзбургтің Жоғарғы Соттағы орнына тағайындау рәсіміне байланысты туындаған. Жұқпалы аурулар жөніндегі сарапшы Энтони Фаучи бұл оқиғаны "супер жұқтыру ошағы" деп сипаттады, ол 30-дан астам адамды, соның ішінде Ақ үйдің жоғары лауазымды шенеуніктерін жұқтырды. 13 қазанда АҚШ Бас прокуроры Уильям Баррдың 2016 жылғы Трамптың сайлауалды штабының мүшелеріне қатысты Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің шетелдік барлау есептерінен табылған АҚШ азаматтарының жеке басын анықтау туралы сұранысын зерттеуі қысыммен аяқталды, бұзушылықтар табылған жоқ. Дональд Трамп бұл сұранысты өзінің президенттік мерзімі басталғаннан бері шпионаж актісі деп мәлімдеді және 2020 жылғы сайлауға арналған "қазан айындағы жағдай" ретінде тергеуді үнемі жарнамалады. Ұлттық барлау басқармасының статистикалық есептеріне сәйкес, Трамптың президенттігі кезінде жеке басын анықтау туралы өтініштер күрт өскен. 14 қазанда Нью-Йорк Пост газеті Джо Байденнің ұлы Хантерге тиесілі ноутбуктің сыртқы дискісінде табылған электрондық хаттар туралы мақала жариялады, бұл да қазан айындағы жағдайлардың бірі саналды, бірақ NBC News оны "сәтсіз әрекет" деп сипаттады.

2022 жылғы сайлау

2022 жылдың 3 қазанында The Daily Beast газеті бұрынғы футболшы Гершель Уокердің, 2022 жылғы АҚШ Сенаты сайлауында Джорджия штатынан республикалық кандидат ретінде қатысып, "100% өмірді қолдаймын" деп мәлімдегеніне қарамастан, әйелінің 2009 жылғы абортын төлегені туралы хабарлады. Уокердің ұлы Кристиан, Уокер аборты төлеген әйелдің өзінің анасы екенін қосты. Кристиан Уокер сондай-ақ, әкесінің "отбасылық адам" екендігі туралы сөздерін сынап, Гершель Уокердің "бізді көптеген әйелдермен қарым-қатынас жасау үшін тастап кетті, өлтірумен қорқытты және оның зорлық-зомбылығынан қашу үшін 6 айдың ішінде 6 рет көшірдік" деді, сондай-ақ Уокер отбасының оның саяси мансапқа түсуін қаламағанын жеткізді.