Шетелде ұзақ мерзімді тыңшылық қызметі

Кіріспе

Шетелдегі ұзақ мерзімді тыңшы – ұзақ уақыт бойы шетелде жұмыс істейтін агент. Әлемдік тыңшылық саласында резидент деп аталатын, шетелдегі операциялар базасы ағылшын тілінде "station", ал орыс тілінде "резидентура" (резиденту́ра, 'тұрғылықты') деп аталады. АҚШ "станция бастығы" деп атаса, орыс тілінде бас тыңшы "резидент" (резиде́нт) деп аталады.

Резиденттік тыңшылардың түрлері

Бұрынғы Кеңес Одағы мен Ресей номенклатурасында резидент-тыңшылардың екі түрі болды: заңды резидент (легальные резиденты, заңды резидент-тыңшы) және заңсыз резидент (нелегальные резиденты, заңсыз резидент-тыңшы). АҚШ терминологиясында осы айырмашылық «ресми жамылу» және «ресми емес жамылу» деп аталады. Заңды резидент-тыңшы шетелде ресми жамылу астында жұмыс істейді (мысалы, өз елінің елшілігі арқылы). Олар консулдық қызметкерлердің ресми құрамына жатады, мысалы, сауда, мәдениет немесе әскери атташе. Олар қудалаудан дипломатиялық иммунитетке ие және тыңшылық қызметіне күдікті деп саналса, қабылдаушы ел оларды тұтқындауға құқығы жоқ. Қабылдаушы ел мұндай адамды елден шығарып жіберіп, оны өз еліне persona non grata ретінде қайтаруға талап етуі мүмкін. Заңсыз резидент-тыңшы ресми емес жамылу астында жұмыс істейді. Олар қамауға алынғанда қудалаудан иммунитет талап ете алмайды. Олар жалған атпен жұмыс істеуі және өздерін елдің азаматы немесе басқа елдің азаматы ретінде таныстыратын құжаттарға ие болуы мүмкін, бірақ шындығында басқа ел үшін тыңшылық етеді. Екі танымал кеңестік «заңсыз» резидентке мысал келтереді: АҚШ-та жұмыс істеген Рудольф Абель және Ресейде туған, канадалық екенін мәлімдеген және Ұлыбританияда жұмыс істеген Гордон Лонсдейл. Басқа да танымал кеңестік және ресейлік «заңсыз» резиденттердің қатарында Ричард Сорж, Уолтер Кривицкий, Василий Зарубин, Александр Улановский және Анна Чапман бар, ол сонымен қатар ұйықтаған агент ретінде де белгілі.

Заңсыз және заңды түрде елде тұратын тыңшыларды салыстыру

Заңдық резидентурадағы тыңшылардың артықшылықтары мен кемшіліктері, әдетте, заңсыз резидентурадағы тыңшылардың керісінше болады. Заңдық резидентурадағы тыңшы дипломатиялық мәртебеге ие болу артықшылығына, бірақ қабылдаушы елде танымал шетелдік және ресми дипломатиялық қызметкерлердің санаулы бірі болу кемшілігіне тап болады. Олардың барлау статусын қарсы барлау агенттіктері анықтауға не күдіктенуге оңай болуы мүмкін. Ал заңсыз резидентурадағы тыңшы қабылдаушы елде шетелдік ретінде танылмайды, миллиондаған ел азаматының бірі болып табылады. Бірақ оның кемшілігі – қамауға алынған жағдайда дипломатиялық иммунитетінің болмауы. Заңдық резидентурадағы тыңшы "ресми" жұмыстың бөлігі ретінде қабылдаушы елдің жоғары лауазымды тұлғаларымен кездесу мүмкіндігіне ие, ал заңсыз резидентурадағы тыңшы мұндай мүмкіндікке ие емес. Алайда, керісінше, заңсыз резидентурадағы тыңшылар ашық шетелдік ресми тұлғаға жүгінуден тартынатын көптеген потенциалды көздерге оңай қол жеткізе алады. Сонымен қатар, дипломатиялық қарым-қатынас үзілген жағдайда заңсыз резидентурадағы тыңшы елде қала алады, ал заңдық резидентурадағы тыңшылар дипломатиялық миссиямен бірге кетуге мәжбүр. Заңдық резидентурадағы тыңшыға жалақы төлеу оңай, себебі ол ашық түрде дипломатиялық жалақы тізіміне енгізілуі мүмкін. Заңсыз резидентурадағы тыңшыларға жалақы төлеуді ұйымдастыру қиын болуы мүмкін, кейде дипломатиялық қызметкерге төлеуден гөрі қымбат әрі күрделі амалдарды қажет етеді. Барлау агенттіктері заңсыз резидентурадағы тыңшыға ұйымның немесе корпорацияның қызметкері ретінде көрінуге және номиналды түрде сол ұйымнан/корпорациядан жалақы алуға мүмкіндік беру үшін қабылдаушы елдегі ұйымға немесе корпорацияға төлем жасауға келісе алады. Заңдық резидентурадағы тыңшы қауіпсіз байланыс, кездесулер және басқа да қызметтер үшін елшілікке толық және ашық қол жеткізе алады. Ал заңсыз резидентурадағы тыңшы мұндай мүмкіндіктерге ие емес, сондықтан байланыс шараларын ұйымдастыру қиын және уақытты қажет етеді. Заңсыз резидентурадағы тыңшы әдетте жалған өмірбаянға ие болады. Заңдық резидентурадағы тыңшының дипломатиялық мансабын көрсететін ресми өмірбаяны болуы мүмкін, бұл қарсы барлау қызметтеріне оның барлау қызметі мен байланыстары туралы пайдалы ақпарат береді.

The advantages and disadvantages of legal resident spies are generally the reverse of those for illegal resident spies. A legal resident spy has the advantage of diplomatic status, but the disadvantage of being a known foreigner to the host country and one of just a few official diplomatic staff. Their intelligence status may be easy for counterintelligence agencies to discern or suspect. On the other hand, an illegal resident spy has the advantage of being unknown as a foreigner to the host country, and one among millions of the country's ordinary citizens. The disadvantage is the lack of diplomatic immunity to fall back upon in case of arrest. A legal resident spy has opportunities to meet high level personnel of the host country as part of "official" business, and an illegal resident spy does not. However, conversely, illegal resident spies have easier access to a wide range of potential sources who would be put off by having to approach and deal with an openly foreign official. Also, an illegal resident spy can stay in the host country if diplomatic relations break down. Legal resident spies are forced to leave with the diplomatic mission. A legal resident spy is easier to pay, for the salary can be openly incorporated into the diplomatic payroll. Making arrangements to pay illegal resident spies can be difficult, sometimes involving ruses that are more expensive and complex to administer than paying a diplomatic official would be. Espionage agencies may arrange to pay a host country organization or corporation to allow the illegal resident spy to pose as a member of its staff and be nominally paid by that organization/corporation. A legal resident spy has full and aboveboard access to embassy facilities for secure communications, meetings, and other services. An illegal resident spy has little to no access to such facilities, and communications arrangements are thus more difficult and time consuming. An illegal resident spy will usually have a falsified biography. A legal resident spy may be at risk by having an official biography that documents their diplomatic career and provides useful clues to counterintelligence services about their intelligence activities and connections.