Кіріспе
Жюль Верннің 1877 жылғы романы – француз жазушысы Жюль Верннің 1877 жылғы ғылыми фантастикалық романы. Онда Жерге жақыннан өткен кометамен бірнеше адамның қашып кеткені туралы айтылады. Комета Күн жүйесіндегі әртүрлі планеталар мен денелерді аралап, соңынан саяхатшыларды Жерге қайтарады.
Off on a Comet is an 1877 science fiction novel by French writer Jules Verne. It recounts the journey of several people carried away by a comet contacting the Earth. The comet passes by various bodies in the Solar System before returning the travelers to the Earth.
Сюжет
Оқиға Галия деп аталатын кометамен басталады, ол Жерге ұшып келіп, оның бірнеше кішкентай бөліктерін жинап алады. Апат 188x жылы 1 қаңтарда Гибралтар маңындағы аймақта орын алады. Комета алып кеткен аумақта француз, ағылшын, испан және орыс ұлтының жиырма жеті адамы қалады. Бұл адамдар алдымен не болғанын түсінбейді және соқтығысуды жер сілкінісі деп санайды. Олар ең алдымен салмақтарының жеңілдегенін байқайды: капитан Сервадактын көмекшісі Бен Зуф таңғалып, биікке секіреді. Зуф Сервадакпен бірге күн мен түннің алмасуы алты сағатқа дейін қысқарғанын, шығыс пен батыстың жақтары ауысқандығын және судың 0,7 градуста қайнағанын байқайды, осыдан атмосфера жұқарып, қысым төмендегенін анықтайды. Галияда болған кезде олар Жер мен Айды көреді, бірақ оны белгісіз планета деп ойлайды. Басқа маңызды ақпараттарды олар комета да алып кеткен кемемен жасаған зерттеу экспедициясы арқылы алады. Саяхат барысында олар теңізді бөгеп тұрған тау тізбегін табады, оны бастапқыда Жерорта теңізі деп санайды, содан кейін Форментера аралын табады (апатқа дейін Балеар аралдарының бір бөлігі), онда француз астрономы Палмирин Розетті табады, ол оларға барлық құпия құбылыстарды түсінуге көмектеседі. Олардың барлығы бір жыл бұрын Розетт ашқан және Жермен соқтығысатынын болжаған кометада, бірақ ешкім астрономға сенген жоқ, себебі сол кездегі қалың тұман қабаты басқа жерлерде астрономиялық байқауларға кедері келтірді. Жаңа зерттеу экспедициясы Галияның көлемін анықтайды. Ол оны 209,346 миллиард тонна деп есептейді. Есептеу үшін ол көпірлі таразылар мен қырық бес франк күміс монеталарды қолданады, олардың салмағы Жерде дәл тең болады. Алайда таразының иесі Исаак Хаккабут құралды бұзған, сондықтан нәтижелерді төрттен бір бөлігіне дейін төмендету керек. Күн жүйесі арқылы қаламаған саяхатшылардың жаңа әлемін ұзақ мерзімді отарлауға үміті жоқ, өйткені онда егістік жерлер жоқ. Олар негізінен Галия алып кеткен бөлікте қалған жануарлармен қоректенеді. Бір қызық құбылыс – кометадағы теңіз мұздамайды, тіпті температура нөлден төмен түссе де (мұның себебі тұншыққан су беті желдің толқынынан гөрі мұздауға ұзақ төтеп береді деген теория). Теңізге тас лақтырғаннан кейін теңіз бірнеше сәтте қатып қалады. Мұз толығымен тегіс, конькимен және шанамен жүзуге болады. Қаза тапқандардың қиын жағдайына қарамастан, Жердегі ескі билік даулары Галияда да жалғасады, өйткені француз және ағылшын офицерлері өздерін тиісті үкіметтердің өкілдері деп санайды. Олардың қызығушылығын тудыратын, мысалы, бұрын испандық Сеута, ол кометадағы аралға айналды және екі тарап та оны талап етілмеген аумақ деп қарастыра бастайды. Сондықтан капитан Сервадак Сеутаны басып алуға тырысады, бірақ сәттілікке жете алмайды. Арал ағылшындар басып алған жер екені белгілі болады, олар Гибралтардағы базаларымен оптикалық телеграф арқылы байланыс орнатады. Галия орбитасының ең шеткі нүктесіне жетеді және Жерге қайта оралуды бастайды. Қараша айының басында Розеттінің нақты есептеулері Жермен жаңадан соқтығысу болатынын көрсетеді, алғашқы соқтығысқа дейін дәл екі жыл өткен соң, қайтадан 1 қаңтарда. Сондықтан кометаны соқтығыс уақытында тастап кету туралы идея туады. Ұсыныс мақұлданды және кемедегілер кемелерінің желкендерінен шар жасайды. Желтоқсанның ортасында жер сілкінісі болады, нәтижесінде Галия ішінара бұзылады және бір бөлігін жоғалтады, бұл Сеута мен Гибралтардағы барлық ағылшындардың қаза болуына себеп болады. 1 қаңтарда Галия мен Жер атмосферасы арасында қайтадан байланыс орнағанда, ғарыш саяхатшылары шармен ұшып, Әлжірдегі Мостаганемнен екі шақырым қашықтықта аман-есен жерге қонады.
Жариялану тарихы
Кітап алғаш рет Францияда жарық көрді (Hetzel Edition, 1877). Элен Э. Фревер жасаған ағылшын тіліне аудармасы Англияда Sampson Low баспасынан (1877 жылдың қарашасы), ал АҚШ-та Scribner Armstrong баспасынан Hector Servadac; Or the Career of a Comet деген атпен жарияланды. Фревер аудармасы мәтінді айтарлықтай өзгертеді, қосымшалар мен түзетулер енгізеді, диалогтарды өңдейді және материалды қайта құрайды, бірақ оқиғаның бағыты сақталады. Аударма 1877 жылдың қаңтардан желтоқсанға дейін жарық көрген романның бөлім-бөлім жариялану нұсқасынан жасалған. Верннің бұл романымен бастапқыда қиындықтары болды. Алғашқыда ол "Галлияның" Жерге құлап, барлығының қаза болуын жоспарлаған. Мүмкін, осы себепті кейіпкерге "Сервадак" деген есім берілген, француз тіліндегі "cadavres" ("майыттар") сөзімен байланыстырып, "қайта оралу" кезінде барлығының өлімін болжаған. Бірақ оның баспашысы Гетцель бұл идеяны қабылдамады, себебі оның ай сайынғы журналының көп оқырманы жасөспірімдер еді, сондықтан Верн оқиғаға үміт дарытатын аяқталған нұсқасын қосуға мәжбүр болды, бұл "Галлия" тұрғындарына құлаудан балонмен қашуға мүмкіндік берді. Сол кезде Джордж Манро Нью-Йоркте өзінің Seaside Library кітаптарының 43-шы нөмірі ретінде газет форматында анонимді аудармасын жариялады. Бұл – барлық диалогтар мен ғылыми талқылауларды қамтитын нақты аударма. Алайда, аударма ІІ бөлімнің 10-тарауында тоқтатылып, Фревер аудармасымен жалғастырылды. Сол жылы Филадельфияда Эдвард Роттың екі бөлімнен тұратын аудармасы Claxton, Remsen, and Heffelfinger баспасынан жарық көрді. Бірінші бөлігі (1877 жылдың қазаны) "Күнге", ал екінші бөлігі (1878 жылдың мамыры) "Кометта" деп аталды. Бұл кітап 1895 жылы Дэвид МакКей баспасынан қайта басылды. 1900 жылдары Норман Л. Манро, Ф. М. Луптон, Street&Smith, Hurst and Co. және Federal Book Co. баспалары осы кітаптардың бірнеше қайта басылымдарын шығарды. 1911 жылы Винсент Парк пен компания Фревер аудармасының қысқартылған нұсқасын шығарды, онда ІІ бөлімнің 3-тарауы алынып тасталды. Парк оған "Кометта" деген ат қойды, содан бері кітап көбінесе осы атпен, дұрыс атауы Гектор Сервадак екенін ескермей, танымал болды. 1926 жылы "Тамаша әңгімелер" журналының алғашқы екі санында "Кометта қашып кету" екі бөлімнен тұрып жарияланды. 1959 жылы Classics Illustrated "Off on a Comet" комиксін шығарды (№149). 1960 жылы Dover (Нью-Йорк) Рот аудармасын, қысқартусыз, Жюль Верннің "Space Novels" жинағында қайта басып шығарды, сонымен қатар алғашқы француз басылымдарынан алынған түпнұсқа суреттердің көшірмелерін де қосты. 1965 жылы И.О. Эванс Фревер аудармасының қысқартылған нұсқасын екі томдық "Anomalous Phenomena" және "Homeward Bound" аттарымен ARCO (Ұлыбритания) және Associated Booksellers (АҚШ) баспаларынан жариялады. 2000 жылы Тынық мұхиты университетінің баспасы (Гонолулу) Фревер аудармасын қайта басып шығарды. 2007 жылдың қыркүйегінде Solaris Books (Ұлыбритания) Адам Робертстің "Splinter" кітабына қосымша ретінде "Off on a Comet" аудармасын жариялады, ол Парк басылымының сәл өңделген нұсқасы болды. 2007 жылы "The Guardian" газетіндегі блогында Адам Робертс 1877 жылғы бір аударманы қарап, оның дұрыс емес және толық емес екенін айтты. Бірақ Робертстің сын-пікірін, ол сынға алған "Гектор Сервадак" нұсқасы Project Gutenberg-те табылған Фревер аудармасының бұзылған нұсқасы (жоғарыдағы Парк басылымына негізделген) болғандықтан, оның сөзінің дұрыстығы расталады, себебі ол басқа француз тіліндегі түпнұсқадан аударған. 2007 жылдың қазан айында Choptank Press Норман Уолкотт редакциялаған Манроның 1877 жылғы "Гектор Сервадак, Күн жүйесі арқылы саяхат және оқиғалар" кітабының онлайн нұсқасын жариялады, содан кейін (2007 жылдың желтоқсанында) Норман Уолкотт пен Кристиан Санчес жаңадан аударған "Гектор Сервадак: Манро аудармасынан жоғалған он тарау" кітабы жарық көрді. 2008 жылы Choptank Press "Гектор Сервадак: Күн жүйесі арқылы саяхат және оқиғалар" кітабының біріктірілген нұсқасын шығарды, ол төрт бөлімнен тұрды: (I) Джордж Манро (Нью-Йорк, 1877) баспасынан шыққан Seaside Library кітабының №43 кеңейтілген көшірмесі; (II) Сол нұсқаның үлкен, оқуға ыңғайлы әріптермен терілген нұсқасы; (III) Норман Уолкотт пен Кристиан Санчес жасаған француз тіліндегі түпнұсқадан соңғы 10 тараудың жаңа аудармасы, кітаптың қалған бөлігінің сөзбе-сөз стилінде; және (IV) түпнұсқа басылымдардан алынған 100 сурет форматына дейін кеңейтілген.
Антисемитизм туралы дау
Француз тілінде алғаш рет 1877 жылдың 1 қаңтарынан бастап 15 желтоқсанға дейін "fr" журналында жарық көрді. 1877 жылы маусым айында 18-тарау Исак Хахабуттың таныстырылымы мен сипаттамасымен жарияланды: Бұл Париждің бас раввині Задок Канны Гетцельге хат жазуға итермеледі, онда бұл материалдың жастарға арналған журналда орын алуы тиіс емес екені айтылды. Гетцель мен Верн ешкімді ренжітпеу ниетін білдіріп, келесі басылымда түзетулер енгізуге уәде берді. Алайда Верн құтқару жұмысын Гетцельге жүктеді және жаздың соңында одан: "Сервадактағы еврей мәселесі шешілді ме?" деп сұрады. Басты өзгеріс – "еврей" сөзін "Исак" сөзімен ауыстыру, сондай-ақ Хакабуттың сауда жасаған елдер қатарына "христиан елдерін" қосу болды. Дегенмен, антисемиттік үн сақталды, кітаптың сатылымы Верннің басқа кітаптарына қарағанда төмен болды, ал американдық қайта басылым үйлері Джордж Мунро газет форматында бір ғана басылым шығарып, көп пайда көре алмады. Тіпті Гетцельдің өңделген нұсқасы да ағылшын тіліне аударылмады, себебі викториялық дәуірдегі екі аударма да журнал нұсқасынан жасалған. Бұл кейбір қазіргі сыншыларды ертедегі аудармашыларды әділетсіз түрде сынауға алып келді, олар Верннің өзі жазған антисемиттік материалды қосты деп ойлады.
This prompted the chief rabbi of Paris, Zadoc Kahn, to write a letter to Hetzel, objecting that this material had no place in a magazine for young people. Hetzel and Verne co signed a reply indicating they had no intention of offending anyone, and promising to make corrections in the next edition. However Verne left the salvage work to Hetzel, asking Hetzel at the end of the summer, "Have you arranged the affair of the Jews in Servadac?" The principal change was to replace "Jew" with "Isac" throughout, and to add "Christian countries" to those where Hakhabut plied his trade. The anti semitic tone remained however, sales were lower than for other Verne books, and the American reprint houses saw little profit with only a single printing by George Munro in a newspaper format. Even the Hetzel revised version has never been translated into English, as both Victorian translations were made from the magazine version. This has caused some modern reviewers to unfairly criticize the early translators, assuming that they had inserted the anti semitic material which Verne actually wrote.
Әсерлер
"Кометта" Адам Робертстің 2007 жылғы "Сплинтер" романына түрткі болды.