Кіріспе
Залищеки (Заліщики; Zaleszczyki), сондай-ақ Zalischyky деп те жазылады, – Украинаның батысындағы Тернополь облысы, Чортков ауданындағы Днестр өзенінің жағасында орналасқан шағын қала. Ол Залищеки қалалық бірлестігінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады. Халық саны:
Zalishchyky (/z//ɑː//l//i//ʃ/'/tʃ//iː//k//i/; zahleeshcheekee; Залiщики; Zaleszczyki), also spelled Zalischyky, is a small city located on the Dniester River in Chortkiv Raion, Ternopil Oblast, western Ukraine. It hosts the administration of Zalishchyky urban hromada, one of the hromadas of Ukraine. Population:
Этимология
Залищыки атауы, сондай-ақ оның бұрынғы атаулары Zalissia және Zalishche, күні бұрынғы "залис" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол украин тіліндегі "за" (за) және "ліс" (лис) сөздерінің бірігісінен тұрады, олардың мағынасы "орманның артында". Залищыкидегі саксон қонысының атауы Hinterwalden да осы этимологиялық түбірге ие, ол неміс тіліндегі "hinterwald" сөзінен (сөзбе-сөз мағынасы – "орманның артында") шыққан. Тағы бір теория бойынша, бұл атау украин тіліндегі жаңғақ ағашын (ліщина) білдіретін сөзден шыққан, оны Залищыкиге алғашқы қоныстанған адамдармен байланыстырады.
География
Залишчики Тернополь облысының оңтүстік шетінде, үш облыстың (Тернополь, Ивано-Франковск және Черновцы) қосылатын жерге жақын орналасқан. Географиялық тұрғыдан қала оңтүстік-шығыс Галицияда (Подиллиямен тарихи шекараға жақын, бұл шекара Збруч өзені арқылы өтеді), тарихи Буковина жеріне тікелей қарсы, Днестр өзенінің аңғарында, осы аймақта Днестр шатқалын құрайды. Қаладан Еуропалық маңызды E85 тас жолы өтеді, ол Балтық теңізі жағалауын Солтүстік Грекиядағы Эгей теңізі жағалауымен байланыстырады. Залишчикидің климаты қолайлы, жұмсақ, аймақта жүзім, шабдалы және басқа да жемістер өседі. Ол әсіресе томатымен атақты. Екі дүниежүзілік соғыс арасында қала туризм орталығы болды. Кеңес Одағы құламас бұрын, жыл сайын шамамен 10 000 турист келіп тұратын. Екі дүниежүзілік соғыс арасындағы кезеңде қала Польшаның маңызды туристік орталығы еді. Сондай-ақ, бұл Украинаның осы бөлігіндегі шарап өсіруге қолайлы аймақтардың бірі.
Тарих
Залишчик туралы алғашқы жазба 1340 жылға дейін барып жетеді, бірақ ауыл одан бұрын да болған. Оның басқа да көптеген ежелгі елді мекендерге жақын орналасқандығын ескерсек, бұл ауылдың тамыры кейінгі палеолит дәуіріндегі Кукутени-Трипиллиан мәдениетіне дейін жетеді деп болжауға болады. «Түпкілікті» Залишчик қазіргі қала шекарасының сыртында, қазіргі украиндық Добровляны ауылы орналасқан жерде (1981-1986 жылдар аралығында қаланың бір бөлігі болған) құрылған. 1469 жылы бұл ауыл 15 ғасырда Залися (Залисся) және кейіннен Залище (Залисще) деп аталған шаруа қожалықтарының жиынтығы болған. 1569 жылы Залишчик Польша-Литва одағының әкімшілік бірлігі – Подляхия воеводствосына қосылды және 1774 жылы қала олардың округінің орталығына айналды. 1578 жылы ауыл ресми түрде «Залишчик» атауын алды. 1594 жылы Станислав Жолкевский Залишчикте әскер жинап, татар шапқыншылығынан қорғады. 1669 жылы ауыл түрік басқыншыларымен толығымен қиратылды, ал аман қалғандары екінші поляк-осман соғысы кезінде сұлтан Мехмед IV билігінде жартылай жойылды. Бұл «көтеріліс» кезінде ешқандай шайқас болған жоқ, керісінше шаруалар ереуілге шығып, үкіметтен аудандық кеңеске шағымдар түсірді. Австрия үкіметі шаруалардың наразылығын басу үшін көптеген шаралар қабылдады және 1838 жылдың шілдесінде аудан әкімшілігін эвакуациялады, Залишчикте тәртіпсіздік тудырып, бейкүнә азаматтарды азаптады. Соғыс кезінде кеңестік эвакуациялар мен депортациялардың арқасында кейбіреулері Ташкент сияқты жерлерге қашуға үлкерді. 1944 жылдың наурыз айында аймақты ресейлік әскерлер азат етті, бірақ ол қысқа уақытқа неміс бақылауына қайта оралды, сол кезде неміс нацистері үрейленгендіктен көптеген еврейлерді өлтірді. 24 наурызда 1-ші Украина майданы екінші рет азат еткеннен кейін, аман қалғандар мен депортацияланғандардың кейбіреулері Залишчикке оралды. Нацистер жеңілгенімен, жағдай көп жақсырмады. Мәскеу қаланы азат еткенін мақтап, тіпті бір ұрыс дивизиясына қаланың атын берді, бірақ коммунистік үкімет көп жағдайда нацистік оккупациядан да нашар болды. Босатылғаннан кейін бір тәуліктен соң Залишчик тұрғындары SMERSH-тің қызметкерлерімен ұсталды және НКВД оперативтерімен өлтірілді деп болжануда. Қазан айында Залишчик тұрғындарының 800-ден астамы кеңестік әскерлер Балтық шабуылында күресу үшін жазалау әскери бөлімдеріне (штрафной батальон, Штрафбаты) мәжбүрлеп алынды, олардың 20-дан азы ғана аман қалды. Соғыстан кейін қала көбінесе жөнделді, өнеркәсіптік зауыттар, ғимараттар және жолдар қайта салынды және қайта іске қосылды. Сонымен қатар консервілеу зауыттары кеңінен қайта құрылды, нәтижесінде нан пісіру, сүт, жүгеріні калибрлеу және тоқыма және басқа да тұтыну тауарларын өндіретін зауыттар ашылды. Осы салалардың көптегені Кеңес Одағының құлауына дейін өмір сүрді, содан кейін Украинаның советтік жоспарлы экономикасынан ауысуы нәтижесінде құлдырады. Дегенмен, қала экономикасы жеңіл өнеркәсіпке, әсіресе аграрлық секторға шоғырланған күйінде қалып отыр. 2016 жылы Залишчик Магдебург құқығы бойынша қалашықтың 250 жылдығын мерекелік шаралармен атап өтті. Екі күндік «Залишчик фестивалі» өтті. Сонымен қатар, Залишчик үкіметі инфрақұрылымды жөндеу жұмыстарын бастады, мысалы, асфальтты жөндеу, жарықтандыруды жаңарту, жаңа шамдар, орындықтар, қоқыс контейнерлері және қаланың жергілікті саябақтарын жақсарту; олардың бірі, Залишчик орталық саябағында бірқатар тарихи ескерткіштер мен сирек кездесетін флора түрлері бар. Бұл саябақ және оңтүстікте орналасқан Залишчик саябағы Украинаның ұлттық паркі болып табылады. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Залишчик Залишчик ауданының әкімшілік орталығы болды. Район 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында жойылды, бұл Тернополь облысының аудандарының санын үшке дейін азайтты. Залишчик ауданы Чортков ауданына қосылды.
Археология және ескерткіштер
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Залишчик аймағы археологиялық зерттеулердің маңызды орталығына айналды. Әртүрлі ауылдардың жанында, әсіресе Днестрден солтүстікке қарай орналасқан Кошилівці (Кошилівці) ауылында қазба жұмыстары жүргізіліп, неолиттік Кукутены-Трипиль мәдениетінен бастап, Рим империясы және ерте орта ғасырлардағы көшпенділер кезеңіне дейінгі мүсіндер, монеталар және басқа да артефакттар табылған. Залишчикте 17 ғасырдағы Рим-католик шіркеуі, 18 ғасырдағы қалалық әкімдік және басқа да ескерткіштер сақталған.
Жалпы сілтемелер
Гринюк, Стелла Уәдесі бар шаруалар: Оңтүстік-шығыс Галисиядағы украиндықтар 1880–1900 (Эдмонтон, 1991). Кітаптың қақпақшаларында Галисияның осы бөлігіндегі барлық ауылдарды, Залишчики аймағын қоса алғанда, көрсететін карта бар. Przewodnik po Województwie Tarnopolskiem z mapą [Картасы бар Тернополь облысына нұсқаулық] (Тернополь, 1928: шамамен 1990 жылы қайта басылған). Көптеген тарихи деректер қамтылған.