Богемиялық романи тілі – Чехиядағы ром халқының жойылған диалектісі. Нацистердің геноциді салдарынан жоғалып, көшпенді өмір салған, саудамен, қолөнермен айналысқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Богемияның жойылған романи диалектісі
Extinct Romani dialect of Bohemia
Богемия романи немесе богемиялық романи – бұрын Чехияның батыс бөлігіндегі Богемия ромдарының сөйлеген романи диалектісі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, нацистік Германияның жою лагерьлерінде оның көптеген сөйлеушілері геноцидқа ұшырағандықтан, ол жойылды.
Bohemian Romani or Bohemian Romany was a dialect of Romani formerly spoken by the Romani people of Bohemia, the western part of today's Czech Republic. It became extinct after World War II, due to the genocide of most of its speakers in extermination camps by Nazi Germany.
Дауыс берушілер
1940 жылдары жойылуларына дейін, богемиялық рома тілінде сөйлейтін богемиялық ромалар, Богемияның бірнеше көшпелі халықтарының бірі болды. Олар елді аралап (әсіресе жылы мезгілдерде) саяхаттап, богемиялық ауыл тұрғындарына қызмет көрсету арқылы өмір сүрудің көшпелі (немесе жартылай көшпелі) тәсілін ұстанды. Көбінесе олар жылқы сатушылар, саудагерлер, қалайы шеберлері және ойын-сауық көрсететіндер еді. Богемиялық ромалардың алғашқы ата-бабалары, мүмкін, 16-17 ғасырларда Словакиядан Моравия арқылы Богемияға келген. Ромалардың Словакиядан Чехия жерлеріне (сондай-ақ кері) шағын көлемде көшіп-қонуы келесі ғасырларда да жалғасты. Богемиялық ромалар әрқашан аз санды азшылық болып келді. 1939 жылы қазіргі Чехия аумағында шамамен 6000 түрлі рома тобының өкілдері болды (Nečas 1995). Олардың ішінде шамамен 2000 адам Богемияда тұрды. Бұл көрсеткіштегі түрлі рома топтарының үлесі белгісіз, бірақ 500-1500 аралығындағы богемиялық ромалардың саны шамадан тыс кетпес еді. Богемиядағы басқа рома топтарына, богемиялық рома тілінен өзгеше диалектілерде сөйлейтін синтилер және кейбір кальдерар (немесе кальдераш) рома отбасылары кірді. Синтилер аймақта алғашқы болып қоныстанған рома тобы болған сияқты, олардың кейбіреулері 15 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Еуропадан келді; олар көбінесе Богемияның неміс тілді бөліктерін мекендеді. Ал кальдерарлар салыстырмалы түрде кеш келді, 19 ғасырдың екінші жартысында Валахиядан көшіп келді. Сонымен қатар, Богемияда чех немесе неміс тілдерінде немесе осы тілдерге негізделген жаргондарда сөйлейтін рома емес, көшпелі топтар да болды. Богемиялық ромалардың өзіндік этнонимі – жай ғана ром (көпше – рома). Синтилер оларды «венгрлер» деп атады, бұл олардың сол кезде Венгрияның бір бөлігі болған Словакиядан шыққандығын көрсетеді. Кальдераштар оларды «поляктар» (Поляко, көпше – Поляча) деп атады, бұл кальдераштардың түрлі рома топтарын атау үшін қолданатын этнонимдердің бірі. Отбасылы тұратын халықтың барлығы, соның ішінде богемиялық ромаларды «сиган» деп атады: чех тілінде – цикани, неміс тілінде – Zigeuner. 20 ғасырдың басында богемиялық рома тілі, кем дегенде, богемиялық ромалардың кейбір топтарында, балалық шақта үйренілетін және көбінесе құпия мақсаттарда қолданылатын ана тілі емес этникалық тілге айналып келе жатқан еді (салыстырыңыз: Lesný 1916: 214–216, Lípa 1960: 50). Пара-рома тіліне, яғни ромалардың сөйлейтін, грамматикасы көпшілік тілге (осы жағдайда чех тіліне) тән және рома тілінен алынған сөздерге қол жеткізе алатын ерекше ана тілі емес түрге қарай даму басталды (Elšík 2003: 44). 1940 жылдардағы нацистердің ромалар мен синтилерге жасаған геноциді соғыстан бұрынғы Богемиядағы барлық рома диалекттерінің, соның ішінде богемиялық рома тілінің жойылуына әкелді. Геноцидтен шамамен 600 (яғни 10%) чех ромалары мен синтилері ғана аман қалды (Nečas 1995), олардың ішінде жүзге жуық богемиялық рома болды. Қоғамдық ортаның толық ыдырауына байланысты тірі қалғандар богемиялық рома тілін қолдануын тоқтатты және оны балаларына үйретпеді. Богемиялық рома тілінде соңғы рет сөйлеген адам 1970 жылдары қайтыс болды (Хана Шебкова, жеке хабарлама). Богемиялық ромалардың тарихи тобын қазіргі уақытта Богемияда тұратын рома топтарынан ажырату қажет. Соңғылары – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Словакиядан келген иммигранттар (әсіресе ромунгролар), олар богемиялық рома тілінде сөйлей алмайды.
Before their extermination in the 1940s, speakers of Bohemian Romani, the Bohemian Romanies, were one of several nomadic populations of Bohemia. They led a peripatetic (or semi peripatetic) way of life, travelling around the country (especially during the warmer seasons of the year) and offering their services to the sedentary population of the Bohemian countryside. They were mostly horse dealers, peddlers, tinners, and entertainers. The first ancestors of Bohemian Romanies probably arrived in Bohemia in the 16th and 17th centuries, from Slovakia via Moravia. Small scale migration of Romanies from Slovakia to the Czech Lands (as well as backwards) continued throughout the following centuries. The Bohemian Romanies have always been a numerically insignificant minority. In 1939, there were ca. 6,000 people of different Romani groups in the territory of today's Czech Republic (Nečas 1995). Of these, a smaller fraction, perhaps some 2,000 people, lived in Bohemia. The proportion of different Romani groups in this figure is unknown, though the estimate of 500 1,500 of Bohemian Romanies cannot be wildly off the mark. Other Romani groups in Bohemia, who spoke different dialects of Romani than the Bohemian Romani, included the Sinti and a few families of the Kalderar (or Kalderaš) Roma. The Sinti appear to have been the first Romani group to be established in the region, some of them arriving from southeastern Europe as early as in the 15th century; they mostly inhabited the German speaking parts of Bohemia. The Kalderar, on the other hand, were relatively late newcomers, having had migrated from Wallachia in the second half of the 19th century. In addition, there were also several non Romani peripatetic groups in Bohemia, who spoke Czech or German or argots based on these languages. The self ethnonym of Bohemian Romanies was simply Rom (plural Roma). They were called "Hungarians" by the Sinti; this probably reflects their origin in Slovakia, which was then part of Hungary. They were called "Poles" (Poljako, plural Poljača) by the Kalderash, which is one of the ethnonyms the Kalderar use to refer to different Romani groups. The sedentary population referred to all peripatetic groups, including Bohemian Roma, as "gypsies": cikáni in Czech or Zigeuner in German. In the early 20th century, Bohemian Romani was, at least in some groups of Bohemian Roma, gradually becoming a non native ethnic language, acquired in late childhood and used mostly for secretive purposes (cf. Lesný 1916: 214–216, Lípa 1960: 50). Clearly, a development had started toward a Para Romani variety, that is, a specialized non native variety spoken by Roma, which has the grammar of a majority language (Czech in this case) as well as an access to Romani derived lexicon (Elšík 2003: 44). The Nazi genocide of Roma and Sinti in the 1940s brought about radical death of all Romani dialects of pre war Bohemia, including Bohemian Romani. Only ca. 600 (i. e. 10% of) Czech Roma and Sinti survived the genocide (Nečas 1995), including perhaps a hundred of Bohemian Roma. Bohemian Romani ceased to be used by the survivors due to a complete social disintegration of their communities, and they ceased to transmit the language to their children. The last known speaker of Bohemian Romani died in the 1970s (Hana Šebková, p. c.). The historical group of Bohemian Romanies must be distinguished from those Romanies groups that live in Bohemia presently. The latter are post World War II immigrants from Slovakia (especially Romungro), who do not speak Bohemian Romani.
Диалектілік жіктеме
Богемиялық рома тілі Солтүстік Орталық диалект тобына жатады. Ең жақын туысқандары – Моравия рома тілі мен Батыс Словакия рома тілі, олармен бірге Солтүстік Орталық рома тілінің Батыс тармағын құрайды. Богемиялық рома тілі Солтүстік Орталық диалектісі болғанымен, рома тілінің синти диалектілерімен де бірнеше ұқсастықтары бар. Кейбір жағдайларда, бұл синти тілінен Богемиялық рома тіліне өту нәтижесінде пайда болған. Богемиялық рома тілі Солтүстік Орталық диалектілерін білетін адамдарға түсінікті болғанымен, Богемиялық рома тілі мен синти тілінің өзара түсіністік болмағанына дәлелдер бар.
Bohemian Romani belongs to the North Central dialect group of Romani. It is most closely related to Moravian Romani and West Slovak Romani, together with which it forms the Western subgroup of North Central Romani. Although clearly a North Central dialect, Bohemian Romani also shares a few features with the Sinti dialects of Romani. In some cases, these are due to diffusion from Sinti into Bohemian Romani. While Bohemian Romani would have been intelligible to speakers of other North Central dialects, there is evidence that there was no inherent intelligibility between Bohemian Romani and Sinti.