Кіріспе

Стетакантус - шамамен 298,9 миллион жыл бұрын жойылған, девонның соңғы кезеңінен карбонның соңғы кезеңіне дейін өмір сүрген, акулаларға ұқсас голоцефалиялардың жойылған туысы. Оның қазба қалдықтары Австралия, Азия, Еуропа және Солтүстік Америкада табылды.

Этимология

Stethacanthus грек тілінен – στῆθος (stēthos), "кеуде" және ἄκανθος (akanthos), "тікен" немесе "қырғи" деген сөздерден шыққан. Атауы осы туыстың ересек еркектерінің ерекше, естік тәрізді бірінші арқа қанаты мен тікеніне сілтеме жасайды.

Сипаттама

Stethacanthus түрлеріне байланысты әр түрлі өлшемде болды, S. altonensis шамамен ұзындықта болса, S. productus көбінесе акула сияқты көрінетін. Дегенмен, ол ең алдымен ерекше пішіндес арқа қанатымен танымал, ол ескірген немесе үтік тақтаға ұқсайтын. Кішкентай тікенектер (акула терісін жабатын тері тікенектерінің үлкейтілген нұсқалары) осы қыры мен шашақбалықтың басын жапқан. Бұл қыры жұптасу ритуалдарында, ірі теңіз жануарларының ішкі жағына жабысу үшін немесе ықтимал жыртқыштарды қорқыту үшін пайда болған болуы мүмкін. Stethacanthidae отбасының басқа өкілдері сияқты, Stethacanthus-тың да ерекше таз белдеулері, бір тәжді және өспейтін қабықтары, метаптеригиумнан құралған кеуде қанаты және оған қоса «қамшы» қосылған, сондай-ақ ерекше бірінші арқа қанаты мен омыртқасы болды, бұл омыртқа-қыры құрылымы деп аталады. Нейрокранидің тар суборбитальді тірегі, кең супераорбитальді тірегі, қысқа отико-окципитальді бөлігі және үлкен орбиталары болды.

Омыртқа-арқа кешені

Омыртқаның қылқалам кешені басқа шағалақ балықтардың бірінші арқа қанаты орналасқан жерде орналасқан және трабекулярлық дентиннен тұратын, әдетте артқа қарай бағытталған арқалық тікеннің ішіне енетін базальды тақтадан тұрады. Тікендер қазіргі акулалар мен скаттардың тікендеріне ұқсас, бірақ қызығы, олардың бетінде эмаль тәрізді тіндің жоқтығы байқалады, және артқа қарай бағытталған. Бұл кешеннің аналықтарында болған-болмағаны әлі белгісіз.

Кеуде тұмсығы

Stethacanthus-тың көкпек қанаттары қазіргі акулаларда кездесетін үшбұрышты пішіндегі метаптеригиумнан тұрған, бірақ оған қосымша ұзын метаптеригиалдық құрылым – қанат қамшысы қосылған. Бұл қанат қамшыларында кем дегенде 22 осьтік шеміршек болған және олар жамбас қанаттарынан әрі созылған. Ең алдыңғы үш осьтік шеміршек артқыларынан қысқа. Тістері кладодонт түріне жатады; тістердің негіздері тіл жағынан ең кең, әрқайсысы бір үлкен тіс және екі жұп кішкентай қосымша тіспен, барлығы бес тіс құрайды. Сонымен қатар, омыртқа қылшық кешенінің өте үлкен құрылым болғандықтан, құрылымдағы алға қараған тістермен бірге, ол жылдам қозғалыс кезінде қарсылық күшін тудырған болар. Сондықтан, Stethacanthus, болжам бойынша, баяу қозғалатын акула болған. Stethacanthus-тың қанаттары басқа да сол өлшемдегі акулаларға қарағанда кішірек болған, ал тістері басқа шағын палеозой акулаларына қарағанда кішкентай болған, бұл Stethacanthus теңіз түбінде мекендеген болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Тарих

1800 жылдардың соңында ашылған *Stethacanthus* түрлерінің бірнешесі тек жеке-жеке тікендерге негізделіп белгіленді, бұл бастапқыда палеонтолог Джон Стронг Ньюберриді тікендердің жаңа түрдегі қанатты құрайды деген ойға келтірді. Ол тікендердің кеуде қанаттарының бөлігі екенін және олардың екі жақты симметриялы еместігін алғашқыда ойлаған. *Stethacanthus* тістері Батыс Австралиядағы Фрасниан-Фаменниан Нейпер формациясынан, Турназиан Лаурел формациясынан және Мугури әктасынан табылды. *Stethacanthus* sp. түріне жатқызылатын жартылай аңқұйрық және жақ сүйегі де Батыс Австралиядағы Бонапарт алабынан табылды.