Кіріспе

Ширван билеушісі (1382–1418)

Ибрагим I (ابراهیم) – 33-ші Ширваншах (Ширван билеушісі, басқарған жылдары 1382–1418). Ол саясаттағы шеберлігінің арқасында тәуелсіздігін сақтап, түркі-моңғол билеушісі Тимурдың құлатуынан қашып құтылды.

Отбасы және таққа отыру

Ахмад Ғаффари Қазвинидің, Тахмасп I-ге арналған "Тарих-и Жахан ара" кітабының авторының баянына сәйкес, Ибрагим Ширван ханзадасы Мұхаммедтің ұлы болды. Ол Шәкидегі бір ауылда өсіп, егін шаруашылығымен айналысты. 1382 жылы туысы Ширваншах Хушанг қайтыс болған соң, Ибрагим I жергілікті халық тарапынан билеуші етіп таңдалды.

Билік

1386 жылы Ыбырайым күшті түркі-моңғол билеушісі Тимурды өзінің билеушісі ретінде мойындады. 1394 жылы Тимур Кавказға келгенде, Ыбырайым онымен жақсы қарым-қатынас сақтау үшін оған сыйлықтар мен мол байлықтар сыйлады. Бірақ, осы сыйлықтардың бірі сегіз құл болды, Тимур мұны жеткіліксіз деп санады. Тимур Ыбырайымға неге тек сегіз құл бергенін сұрағанда, Ыбырайым: «Мен өзім тоғызыншымын» деді. Бұл Тимурды қуантты, ол Ыбырайымның мейірімділігіне риза болып, оған көп жер берді және оны қорғауға уәде берді. 1399-1402 жылдары Ыбырайым Тимурмен бірге Сирия және Анатолиядағы жорықтарда күресті. Кейін 1405 жылы Тимур қайтыс болды, содан соң соғыстар мен көтерілістер басталды, үлкен шатақтық туды. Ыбырайым Тимурдың өлімін тәуелсіздік жариялауға және Гянджа мен Қарабақты басып алуға мүмкіндік ретінде пайдаланды. 1412 жылы Әзірбайжанды билеген Қара Қойлы билеушісі Қара Юсуф, Ыбырайымның территориясына шабуыл жасады, ол Грузия билеушісі Константин I-ден көмек сұрады, Константин оған көмекке келді; осыдан кейін Шалаған маңында шайқас болды, нәтижесінде Ширван-Грузия күштері жеңіліске ұшырады. Ыбырайым, оның ұлдары және Константин тұтқынға алынды. Біраз уақыттан кейін Константиннің жаман мінез-құлқынан кейін Қара Юсуф оны, оның ұлын және басқа грузиндерді өлімге кесті. Сонымен қатар, Қара Юсуф Ширван жерінде де зор қиратулар жасады. Кейіннен Ыбырайым босатылу үшін үлкен сомада ақша төледі. Ыбырайым өз патшалығына оралып, оны қалпына келтіру үшін күресті. Ол 1417 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Халилулла I басты.

Мұра

Ыбырай I Ширванның тәуелсіздігін қайта жаңғыртты және саяси шеберлігі арқасында Тимур әулетінің басып алуынан сақтады, мемлекетіне салық төлеусіз аман қалдырып, сонымен қатар қуатты одақ құрды. Оның ұрпақтары да осы саясатты жалғастырды. Ыбырай солтүстікте Дербентке дейін және оңтүстікте Муған жазығына дейін бұрынғы билеушілер кезінде жоғалған мемлекетінің шекараларын қайта кеңейтті.

Отбасы

Ыбырай бике ханға (1435 жылы қайтыс болған) үйленген, олармен 11 ұл мен бір қызы болған:
Халилулла I – 1465 жылы қайтыс болған, одан кейін Ширваншах болды. Қаюмарс – шамамен 1412 жылы Қара Юсуф тұтқынына түскен, кешіріліп Ыбырайға қайтарылған, бірақ өзіне қарсы қастандық жасалуы мүмкін деген күдікпен Қаюмарс жазаланды, бұл Жалаған шайқасына себеп болды.
Газанфар (1398 – 1443) – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен, Халилулла I болмаған кезде Бакудың билеушісі болған.
Қайқубад – 1425 жылы Халилулла I-ге қарсы көтеріліп, Шахрух Мирза оны өлтірді. Исхақ – 1425 жылы Халилулла I-ге қарсы көтеріліп, Шахрух Мирза оны өлтірді. Асадулла – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен. Манучир – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен, кейін Шахрух Мирзаның қызметінде болды. Абдурахман – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен. Насратулла – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен. Хашим – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен, 1425 жылы Халилулла I-ге қарсы көтеріліп, Шахрух Мирза жазалады. Фаррухзад – Жалаған шайқасында Қара Юсуф тұтқынына түскен. Лал Би Түкмак – шамамен 1387 жылы Тимурдың ұлы Омар Шейх Мирза I-ге үйленді.

Танымал мәдениет

Шамахыда оның атымен аталатын көше бар. 1973 жылғы "Несими" фильмінде оны Самандар Рзаев сомдады.