Кіріспе

1915 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы шайқас

Нев-Шапель шайқасы (1915 жылдың 10–13 наурызы) Бірінші дүниежүзілік соғыста Францияның Артуа аймағында өтті. Шабуылдың мақсаты неміс шебінде жарылыс жасау болды, одан кейін Ауберс қырқасына және, мүмкін, Лилль қаласына жылдам ілгерілеу жоспарланған. Француз әскерлері Артуа үстіртқырындағы Вими жотасына шабуыл жасауды жоспарлаған, бұл британдықтар солтүстіктен шабуыл жасағанда Ла-Басседегі жол, теміржол және каналдар торабына оңтүстіктен қауіп төндіретін еді. Британдық шабуылшылар Нев-Шапель ауылы маңындағы неміс қорғанысын бұзып өтті, бірақ осы жетістікті пайдалана алмады. Егер француздың 10-армиясы Вими жотасын және Артуа үстіртқырының солтүстік бөлігін, Ленс қаласынан Ла-Бассеге дейін басып алса, ал Бірінші армия Ауберс қырқасын Ла-Басседен Лилльге дейін жауласа, одан әрі ілгерілеу немістердің Нуайон учаскесіндегі әскерлерін жабдықтауға пайдаланатын жолдар мен теміржолдарды кесіп тастауға мүмкіндік берер еді. Француздық шабуылдың бір бөлігі британдықтардың Ипрден солтүстікке қарай француздың IX корпусын күштете алмауына байланысты тоқтатылды, олар шабуылға оңтүстікке қарай жылжуға ниеттенген еді, ал 10-армияның үлесі ауыр артиллериясынан қолдауға дейін азайтылды. Корольдік әуе корпусы (RFC) нашар ауа-райына қарамастан әуеден суретке түсіру жүргізді, бұл шабуыл майданының алғаш рет тереңдігін картаға түсіруге және әр корпустың әрқайсысына 1:5000 масштабты карталардың 1500 данасын таратуға мүмкіндік берді. Бұл шайқас британдықтардың мақсатты жоспарланған шабуылы болды және Батыс майданындағы позициялық соғыстың болашақтағы формасын көрсетті. Бірінші армия шабуылға ерекше назар бергеннен кейін тактикалық тосынсыру мен үзіліске қол жеткізілді. Бірінші шабуылдан кейін күтпеген кешігулер операциялардың қарқынын баяулатты және байланыс бұзылуларынан команда басқаруы нашарлады. Телефон желісі жұмыс істемей қалғанда жаяу әскер мен артиллерияның өзара әрекеттесуі тоқтап, немістер күштерді жіберіп, жаңа қорғаныс шебін қазуға уақыт алды. Британдықтар алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталған жерде шабуылдау арқылы ілгерілеуді жаңартуға тырысты, сәттілікті нығайтудың орнына, алғашқы күні жасалғандай толық дайындықпен жаңа шабуыл қажет болды. 12 наурыздың таңында жиырма жаяу әскер батальонынан (шамамен 16 000 адам) құралған үлкен неміс қарсы шабуылы қымбатқа түсті. Бірінші армияның қолбасшысы, сэр Дуглас Хейг, одан әрі шабуылдарды тоқтатып, басып алынған жерді солтүстікке қарай жаңа шабуылға дайындық ретінде нығайтуға бұйрық берді. Артиллериялық оқ-дәрілердің жетіспеуі 7-ші дивизияның жергілікті әрекеттерінен басқа, тағы бір шабуылды мүмкінсіз етті, бұл тағы бір қымбат сәтсіздік болды. Немістер британдықтарға қарсы қорғанысты күшейтіп, аймақтағы әскер санын арттырды. Шайқастың салдарының бірі – француздар британдық әскерлердің шабуылда сенімді болуы мүмкін деген үмітте болды.

Шайқас

Жаман ауа райына қарамастан, шайқастың алғашқы кезеңдері британдықтар үшін өте сәтті болды. RFC әуеде тез үстемдікке ие болды және теміржолдар мен неміс резервтерін бомбалауға кірісті. 10 наурыз күні таңғы сағат 7:30-да британдықтар неміс сымдарына 90 18 фунттық зеңбірекпен 35 минуттық артиллериялық оқ жаудырды, ол он минут ішінде қиратылды. Қалған он бес 18 фунттық далалық артиллерия батареясы, алты 6 дюймдік гаубицалық қоршау батареясы және алты QF 4,5 дюймдік гаубица батареясы, барлығы алпыс гаубицасымен, неміс алдыңғы шебіндегі траншеяларға оқ атты. Траншеялар 0,91 метр тереңдікте, 1,22 метр биіктіктегі кедергілермен қоршалған, бірақ гаубицалық оқ жаудыруға төтеп бере алмады. Флюрбайдағы 1-ші канадтық дивизиясы, Неув-Шапельдің солтүстік-шығысына бірнеше шақырым жерде, артиллериялық қолдау көрсетті және немістердің секторды нығайтуына жол бермеу үшін автоматты мылтықпен оқ жаудырды. Артиллериялық оқ жаудырудан кейін, таңғы сағат 8:05-те жаяу әскер шабуылға көшті. + Британдық Артиллерия, Неув-Шапель (10–13 наурыз 1915) Оқтар: 13 фунттық зеңбірек – 60600, 18 фунттық зеңбірек – 324410, 4,5 дюймдік гаубица – 54212, 60 фунттық зеңбірек – 12450, 4,7 дюймдік зеңбірек – 32437, 6 дюймдік гаубица – 28285, 6 дюймдік зеңбірек – 4400, 9,2 дюймдік гаубица – 3333, 2,75 дюймдік зеңбірек – 12500, 15 дюймдік гаубица – 140. Индия корпусының Мирут дивизиясының Гархвал бригадасы Порт-Артурдан Понт-Логиге дейінгі барлық төрт батальонмен шабуыл жасады. Оң жақтағы шабуыл тез күйреп, екі рота бағытын жоғалтып, оңға бұрылды. Шабуыл артиллериямен бомбаланбаған неміс қорғанысының бөлігіне тап болды және қателік байқалмай тұрып, екі қолдау ротасы да соған ілесіп кетті. Үнді әскерлері көптеген шығынға ұшырағанмен, неміс сымдарын бұзып, неміс алдыңғы траншеясын басып алды. Сол жақтағы үш Лахор батальоны взводтар қатарымен, елу қадамдық аралықта алға жылжи отырып, ешкімнің жерін тез кесіп өтіп, неміс жаяу әскерін басып өтіп, неміс қорғаныс траншеясына қарай жылды, шабуыл он бес минутқа созылды. Алдыңғы роталар Порт-Артур – Неув-Шапель жолынан тысқары шығып, жоспарланған отыз минуттық артиллериялық дайындық күтпей, ауылды таңғы сағат 9:00-ге дейін 200 тұтқынмен және бес пулеметпен бірге басып алды. Оң жақтағы бағытты жоғалту салдарынан қашықтық пайда болды, онда неміс гарнизоны қатты оқ жаудыруға ұшырады, бірақ аман қалғандары, 16-шы жаяу әскер полкінің 10-шы ротасының екі взводы, соғысқа жалғастырды. Британдықтар солтүстіктен жаңа шабуыл ұйымдастырды, онда Гархвал бригадасы фронталды шабуылға қосылуға тиіс болды. Неміс әскерлері бомбалаушылармен (Гренадер гвардиясы олардың атын иеленуге қарсылық көрсеткен арнайы граната лақтырушыларға қарсы болды) және штыкпен шабуыл жасады, бірақ үнді шабуылын немістер Порт-Артур – Неув-Шапель жолының оңтүстігінде тоқтатты. Хейг сол күні тағы шабуылдар жасауға бұйрық берді, бірақ нәтиже де осындай болды. Неміс қорғанысы ортада тез басып алынды және Неув-Шапель таңғы сағат 10:00-ге дейін басып алынды. Хейгтің өтініші бойынша британдық бас қолбасшы, фельдмаршал сэр Джон Френч, күтілетін ілгерілеуді пайдалану үшін 5-ші кавалерия бригадасын босатты. Шабуылдың сол жағында 11-ші Ягер батальонының екі ротасы (шамамен 200 адам және бір пулеметпен) алға жылжуды алты сағаттан астам уақытқа тоқтатты, содан кейін кері шегінуге мәжбүр болды, бұл алға жылжуды қайта бастауға уақыт қалдырмады. Әуе суретінің пайдасы болғанымен, ол неміс бекіністерін тиімді анықтауға жеткіліксіз болды. Нашар байланыс британдық қолбасшылардың бір-бірімен байланыс жасай алмауына себеп болды, шайқас үйлесімсіз болды және бұл жабдықтауды бұзды. 12 наурызда 6-шы армия (Ақтөбе ханзадасы Руппрехт) қарсы шабуыл жасады; бұл әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ британдықтарды артиллериялық оқ-дәрілерінің көп бөлігін пайдалануға мәжбүр етті; британдық шабуыл 13 наурызда кейінге қалдырылды және екі күннен кейін тоқтатылды.

Талдау

Нев Шапельдегі шайқаста егер шабуыл мұқият дайындалып, кем дегенде жергілікті күтпеген жағдайға қол жеткізу үшін маскировкаланса, траншеялық қорғанысты бұзуға болатындығын көрсетті. Бастапқы шоктан кейін неміс қорғаушылары қалпына келді, ал шабуылдаушылар кешігуге, байланыс үзілуіне және ұйымдаспаушылыққа ұшырады. Наурыз айының соңында генерал-майор Джон Дю Кэйн өзінің баяндамасында Нев Шапельді басып алғаннан кейін Бірінші армияның басқару жүйесінің күйрегенін жазды. Хейг өзінің бағыныштыларына ниетін анық жеткізгенін мәлімдесе де, олар жоспардың "мәнін" түсінбегенін және бастапқы мақсаттар орындалғаннан кейін алға жылжуға тырыспағанын сезінді. Кейіннен бағыныштыларының бірі оқ-дәрі жетіспегендіктен алға жылжудың мағынасы жоқ екенін айтты. Британдық телефон жүйесі неміс артиллериясының атысына осал екені дәлелденді, ал байланыс траншеялары арқылы әскерлердің қозғалысы ең пессимистік болжамдардан да баяу болды. Шабуыл мен қорғаныс арасындағы тепе-теңдік тез қайта орнатылды, оны тек жаңадан дайындалған шабуыл ғана бұза алатын, ал дайындыққа кеткен уақыт қорғаушыларға қайта ұйымдасуға мүмкіндік берді. Шабуылдық фронт неміс резервінің шағын санынан асып түсуге жеткілікті кең болғаны анықталды, бірақ шабуылдаушыларға қиындыққа тап болған бөлімшелерге көмектесуге бұйрық берілмеді. Британдық күшейтеу сәттілікті нығайтудың орнына сәтсіз шабуылдарды қайта жандандыру үшін жіберілді. Неміс әскерлерінің шағын тобы бекіністерде және оқшауланған траншеяларда, шабуылдаушылардың көп санына қарсы тұруға жеткілікті оқ-дәрімен ұстап тұрды. Бұл шайқастың стратегиялық әсері болмады, бірақ қысқы айлардағы бейкүнә соғыстан кейін британдықтар ұйымдасқан шабуылға қабілетті екенін көрсетті. Олар шамамен 70 пайыз жерді басып алды. 1961 жылы Алан Кларк британдық командирлердің жоғалтуларға қарамастан шабуылға баруға дайын екендігін көрсетуіне байланысты француздармен қарым-қатынастың жақсарғанын жазды және бригадалық генерал Джон Чартеристің сөздерін келтірді. 2004 жылы Джордж Кассар шайқасты британдық тактикалық жетістік деп атады, бірақ стратегиялық мақсаттарға қол жеткізілмеді. Джек Шелдон бұған қарағанда аз мақтан тұтты және шабуыл 6-армияны шоқтырғанын, бірақ ол қорғаныс тактикасын тез өзгертіп, британдықтар да мұқият жоспарланған шабуылдың бірінші күнінен кейін күйрегеніне таң қалғанын жазды. Шелдон британдықтардың шайқас туралы талдауын "әңгіме" деп атады және француз командирі Жозеф Жоффре бірінші күннің нәтижелерін мақтағаннан кейін шабуылдың маңыздылығын жоққа шығарғанын айтты: "Mais ce fut un succès sans lendemain" (Бірақ бұл ештеңеге алып келмейтін жеңіс еді). Неміс және француз армиялары BEF туралы төмен пікірлерін қайта қарастыра бастады, немістер британдықтар француз әскерлерін босату үшін қорғанысқа түседі деп есептеді және британдықтарға қарсы мүмкіндігінше аз әскерді қалдыру тәуекеліне барды. Неміс қорғанысы асыққан түрде күшейтіліп, оларды күзету үшін қосымша әскерлер жеткізілді. Француздар да британдық әскерлер француз сарбаздарын тыныш аймақтардан ғана босатады және британдықтардың француз шабуылдарына қатысуы екінші дәрежелі болады деп күтті. Шайқас аяқталғаннан кейін француз командирлері BEF-пен ынтымақтастыққа көбірек күш салып, Аррастан Арментьерге дейінгі бірлескен шабуылды жоспарлады. Бірінші күні артиллерия оқ-дәрісінің жұмсалуы Бірінші армияның далалық артиллериясының шамамен 30 пайызын құрады, бұл бір зеңбірекке 17 күндік оқ-дәрі өндірісіне тең болды. Шайқас аяқталғаннан кейін француздар британдық соғыс министрі, фельдмаршал лорд Китченерге шаршау мен оқ-дәрі тапшылығы шабуылды тоқтатуға мәжбүр еткенін хабарлады. 15 наурызда француздар далалық артиллерияның қоры жеткіліксіз болғандықтан шабуылдан бас тартты. Оқ-дәрі тапшылығы туралы хабарлар 1915 жылғы оқ-дәрі дағдарысына әкелді, ол адмирал Фишердің Дарданеллге жасалған теңіз шабуылынан бас тартуымен бірге Либералдық үкіметті құлатты. Премьер-министр Х. Х. Асквит жаңа коалициялық үкімет құрды және Дэвид Ллойд Джорджты оқ-дәрі министрі етіп тағайындады. Бұл одақтастар Батыс майданында жеңіске жетуі үшін бүкіл экономиканы соғысқа бейімдеу қажеттігін мойындау болды. Бұл шайқас британдықтардың тактикалық ойлауына да әсер етті, артиллериялық дайындықпен жүргізілетін жаяу әскер шабуылдары траншеялық соғыстың тұйыққа тірелуін бұзуға болатынына сендірді.

Шығындар

Британдықтар 7 мың, ал Үндістан корпусы шабуылдағы 40 мың әскердің 4200-ін жоғалтты. 7-ші дивизия 2791 адамнан, 8-ші дивизия 4814 адамнан, Мереут дивизиясы 2353 адамнан, Лахор дивизиясы 1694 адамнан зардап шекті. 2010 жылы Хамфрис пен Мейкер 9-20 наурыз аралығында неміс әскерінен шамамен 10 000 адам қаза тапқандығын жазды; 2018 жылы Джонатан Бофф британдықтардың 12 592 адамнан зардап шеккенін және неміс ресми тарихындағы "шамамен 10 000 адам" деген бағалау 6-шы армияның тізімдері мен Бавария тажының сақшысы Рюппрехттің күнделігіне сәйкес, 8 500-ге жақын болғанын жазды. Баварияның 6-шы резервтік дивизиясы 11-13 наурыз аралығында 6017 адамнан, Баварияның 21-ші резервтік жаяу әскер полкі 1665 адамнан, 7-ші корпустың 14-ші жаяу әскер полкі 7-12 наурыз аралығында 666 адамнан, ал 13-ші жаяу әскер полкі 6-27 наурыз аралығында 1322 адамнан зардап шекті. Басты шабуылға көмектесу үшін жүргізілген аударма шабуыл кезінде 1-ші канадтық дивизия 300-ден астам адамнан зардап шекті, олардың шамамен 100-і қаза болды.

Еске алу және мұра

Неув-Шапель үнді ескерткіші Бірінші дүниежүзілік соғыста Батыс майданында қаза болған және қабірлері белгісіз 4700 үнді әскері мен жұмысшыларын еске алады; осы орналасқан жердің себебі – үнді корпусы алғашқы ірі шабуылдық әрекетін Неув-Шапель шайқасында жүргізгендігі. Айетте, Сушесте және Неув-Шапельде үнді корпусы мен үнді еңбек корпусының соғыс қабірлері табылады. Бұл шайқас үнді корпусымен қатар, Канадалық экспедициялық корпустың да алғашқы ірі шайқасы болды.

Викторияның айқасы

Капрал Уильям Андерсон, 2-ші батальон, «Жасыл Хауардтар». Әскери Эдвард Барбер, 1-ші батальон, Гренадерлер гвардиясы. Лестершир полкінің 2-ші батальонынан, әскери Уильям Бэкингем. 2-ші батальонның, мылтық бригадасының сержант-майоры Гарри Дэниелс. Капитан Чарльз Калвели Фосс, Бедфордшир полкінің 2-ші батальоны. Гренадерлер гвардиясының 1-ші батальонынан, капрал Уилфред Долби Фуллер. 56-шы далалық инженерлік ротасының 3-ші дивизиясының лейтенанты Сирил Гордон Мартин. Габбар Сингх Неги атқышы, 39-шы Гархвал атқышы 2-ші батальоны. Капрал Сесил Нобл, 2-ші батальон, мылтық бригадасы. Шервуд орманшыларының 1-ші батальонынан, әскери Джейкоб Риверс.