Кіріспе

Жапон суретшісі (1866–1924)

Виконт Курода Сеики (黒田 清輝) – Батыс өнерінің теориясы мен тәжірибесін кең жапондық аудиторияға жеткізгенімен танымал жапон суретшісі және педагог. Ол 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы жапондық суретшіліктің йога (немесе Батыс стилі) қозғалысының жетекшілерінің бірі болды және Жапонияда «Батыс стиліндегі сурет салудың әкесі» ретінде еске алынады. Оның туған кездегі есімі Шинтаро болған, 1877 жылы, 11 жасында Сеики деп өзгертілді. 1884 жылдың 18 наурызында Парижге келді және он жыл бойы сонда тұрды. Үшеуі де жас студентті сурет салуға көшуге ынталандырды, заңды оқығаннан гөрі Батыс суретшісі сияқты сурет салуды үйренсе, елге көбірек пайдасы тиерін айтты. 1886 жылы Курода Францияға жаңадан келген тағы бір жас жапон суретшісі Куме Кеичиромен танысты, ол да Колиннің студиясына қосылды. Екеуі дос болып, жақын арада бірге тұра бастады. Осы жылдары ол суретші ретінде қалыптаса бастады, алдымен академиялық студиядағы дәстүрлі оқу курсын орындады, содан кейін пленэр суретімен де танысты. 1890 жылы Курода Парижден Парижден оңтүстікке қарай 70 шақырым жерде орналасқан Грез-сюр-Луэн ауылына көшті, онда Америка Құрама Штаттары мен Солтүстік Еуропадан келген суретшілердің колониясы құрылған еді. Грез-сюр-Луэнда Курода алғаш рет пленэр техникасымен тәжірибе жасады, ауылдық пейзаждан, сондай-ақ өзінің сүйікті модельдерінің бірі болған Мария Било атты жас әйелден шабыт алды. 1893 жылы Курода Парижге оралып, өзінің ең маңызды картинасы – «Таңғы дайындық» жұмысын бастады, бұл кейін Жапонияда алғаш рет қоғамдық ортада көрсетілген жалаңаш сурет болады. Екінші дүниежүзілік соғыста жойылған бұл үлкен жұмысты Сәнді өнер академиясы жоғары бағалады; Курода оны Жапонияға алып келіп, жалаңаш бейнелеуге қатысты жапондықтардың көзқарасын өзгертуді жоспарлаған. Суретті алып, ол 1893 жылдың шілдесінде Америка Құрама Штаттары арқылы үйіне аттанды.

Жапонияға оралу

Францияда көп жыл оқып, батыс стилінде сурет салуды жетік меңгерген Курода, туған елінің пейзаждарында жаңа білімін сынап көргісі келді. Жапонияға оралған соң, Курода өмірінде алғаш рет Киотоға сапар шегіп, гейшалар мен ежелгі храмдар сияқты жергілікті танымал орындарды бейнелеу үшін пленэр техникасын қолданды. Осы сапардан туған суреттердің арасында «Майко» (1893, Токио ұлттық мұражайы) және «Ежелгі роман туралы әңгіме» (1898, жойылған) бар. Курода Жапонияға келген кезде, батыс стиліндегі сурет салудың ең танымал қоғамы – Мэйдзи көркемсурет қоғамы (Мэйдзи Биджуцукай [ja]) болатын. Ол еуропалық академизм мен 1876 жылдан бастап Италия суретшісі Антонио Фонтанесидің үкімет қаржыландырған Техникалық көркемсурет мектебінде (Kōbu Bijutsu Gakkō) таныстырған Барбизон мектебінің күшті ықпалында болды. Курода Мэйдзи көркемсурет қоғамының жылдық көрмесіне бірнеше суретін ұсынды, онда 1894 жылы оның тоғыз туындысы қойылды. Оның еуропалық пленэр және импрессионизм техникаларының ықпалымен жаңаша сурет салу стилі жапон жұртшылығын таң қалдырды. Мысалы, өнер сыншысы Такаяма Чогю осындай суретті әдемі деп тапқан адамның «көзі нашар» болуы керек деді. Дегенмен, көптеген жас суретшілер Куроданың жаңа стилінен шабыттанып, оның шәкірттері болуға асықты. Атап айтқанда, жарық пен атмосфераның өзгеруін баса көрсететін Куроданың жарқын түстердегі стилі революциялық деп есептелді. Осы кездегі Куроданың шәкірттерінің бірі Кобаяши Манго, Куроданың Жапонияға оралғанда, «жабайы қараңғы жолмен соққандар кенеттен бір сәуле нұрды сезінгендей болды» деп еске алды. 1894 жылы Куроданы Францияда өнер оқуға ынталандырған суретшілердің бірі Ямамото Хосуи, өзі құрған өнер мектебінің – Сейкоканның (生巧館) басқаруын Куродаға тапсырды, ол Ямамотоның барлық шәкірттерін мұра етті. Суреттің техникалық жағын ешкім сынға алмады, керісінше, Куроданы оның тақырыбы үшін айыптады. Куроданың Париж кезіндегі досы Куме газетке суреттегі жалаңаш бейнеленген тұлғаны қорғап жазды, бірақ бұл көмектеспеді. Курода бұл мәселеде үнсіздік сақтады, бірақ жеке өзінде моральдық жеңіске жеткенін сезінді. Сол жылдың қазан айында Курода Еуропада салған 21 туындысын Мэйдзи көркемсурет қоғамының 7-ші көрмесіне қойғанда, қайтадан дау туды. Куме де өз жұмыстарын көрмеге қойды, сондай-ақ Теншин Доджодан Куроданың бірнеше шәкірттері де қатысты. Көрмеге келгендер Куроданың пленэр стилі мен басқа суретшілердің формальды жұмыстары арасындағы үлкен айырмашылыққа таң қалды, сыншылар бұл айырмашылықты ескі мен жаңаның арасындағы қақтығыс ретінде қарастырды. Кейбіреулер тіпті екі «мектептің» арасындағы өршілдік туралы айтты: Мэйдзи көркемсурет қоғамы – «Ескі мектеп», ал Курода мен оның шәкірттері – «Жаңа мектеп». Мэйдзи көркемсурет қоғамының иерархиялық құрылымындағы бюрократиялық тәсілдерден көңілі толмаған Курода 1896 жылдың маусымында қоғамдан шығып, Кумемен және олардың бірнеше шәкірттерімен бірге өзінің бәсекелес өнер қоғамын құрды. Жаңа топ «Ақ Ат Қоғамы» (白馬会, Хакубакай) деп аталды, олардың сүйіп ішетін «Ақ Ат» (白馬, Ширума) тазартылмаған сакесінің атымен. Ақ Ат Қоғамының белгілі бір ережелері болған жоқ, ол – мүшелерінің шығармаларын көрсетудің жолын табуды мақсат тұтқан, ойлары бірдей суретшілердің еркін және тең жиналысы еді. Топ 1911 жылы тарағанға дейін жыл сайын көрмелер өткізді, барлығы он үш көрме ұйымдастырылды. Көптеген белгілі суретшілер осы көрмелерде алғаш рет көпшілік назарына ілікті, олардың арасында Фудзисима Такеджи мен Аоки Шигеру болды.

Академиялық мансап

1896 жылы Курода мансабының шыңына жетті. Сол мамыр айында Токио көркемсурет мектебінің (Токио бидзюцу гакко, қазіргі Токио ұлттық көркемсурет және музыка университеті) деканы Окакура Теншин Куроданы жаңадан құрылған Батыс стиліндегі сурет кафедрасының директоры етіп тағайындады. Бұл оған жалпы өнер студенттеріне арналған одан да кеңірек оқу бағдарламасын жасауға және үлкен аудиторияға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Құрылым мен сәйкестікке баса назар аударатын академиялық қызмет, суретшінің жекелігіне деген ұмтылысына қарама-қарсы болғанымен, Курода жаңа қызметіне ынтамен кірісті. Атап айтқанда, ол табиғатта, ашық ауада сурет салудың (пленэр) маңыздылығын атап өтті және анатомия және тірі модельдің эскизін салу курстарын оқу бағдарламасына енгізуді талап етті. Соңында, Курода тарих суреттерін оқытуды мақсат тұтты, себебі ол оқушылар үшін ең маңызды жанр деп есептеді. Оның пікірінше, мифтерді, тарихты немесе махаббат, батылдық сияқты тақырыптарды бейнелейтін суреттер, олардағы кейіпкерлердің позалары мен композициясы осы мәселелерді көрсететін болса, ең жоғары әлеуметтік құндылыққа ие. Осымен бірге, оның ең амбициозды туындыларының бірі – «Ежелгі романтика туралы әңгіме» картинасы жарық көрді. Бұл картина үлкен жоба болды; көріп тұрғаннан, Курода көміртегі суреттері мен майлы эскиздерді алғаш рет осы картинада қолданған. Ол бұл техниканы кейінгі көптеген жұмыстарында қолданып, студенттеріне де үйретті. «Ежелгі романтика туралы әңгіме» қабырғалық панель ретінде жоспарланған көрінеді; Куроданың көптеген туындылары сияқты, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жойылды, тек дайындық эскиздері оның болжамды ұлылығын көрсетеді.

Кейінгі мансап

Бұл уақытта Куроданы жапондықтар ғана емес, жалпы өнер әлемі де жоғары бағалады. Оның 1900 жылы аяқталған «Даналық, әсер, сезім» триптихі, 1897 жылғы «Көл жағасы» туындысымен бірге 1900 жылы Парижде өткен «Жержүзілік көрмеде» көрсетілді және күміс медаль жеңіп алды. Дегенмен, «Көл жағасы» – Куроданың Жапониядағы ең танымал және әйгілі туындысы болып саналады. Бұл картинада Куроданың әйелі Теруко, Хаконе курортты қаласындағы көл жағасында отырған күйі бейнеленген. «Көл жағасы» Куроданың жеке стилінің шыңына жеткен туындысы, онда ол еуропалық импрессионизмнің көбірек дау тудыратын аспектілерін азайтып, оны академизм және Барбизон мектебінің элементтерімен үйлестіріп, жапон пейзаждары мен киім-кешектері сияқты жапондық тақырыптарға баса назар аударды. Нәтижесінде, өнер тарихшысы Чинсин Ву «Академиялық импрессионизм» деп атаған гибридтік стиль пайда болды, Куроданың пікірінше, ол жапондықтардың талғамы мен сезімталдығына көбірек сай келеді. 1907 жылы Ақ ат қоғамының мүшелері, соның ішінде Курода, Білім министрлігінің демеушілігімен өткен алғашқы Бунтен көрмесіне қатысты; олардың үздіксіз қатысуы 1911 жылы қоғамтың тарауына әкелді. Осы уақытта Курода 1910 жылы Императорлық сарайда сарай суретшісі болып тағайындалды, бұл құрметке ие болған алғашқы *йога* суретшісі болды. Сол кезден бастап өмірінің соңына дейін оның көркемдік қызметі шектелді; ол көбірек саясаткер және әкімші болып, тек көрмеге арналған кішкентай туындылар жасады. 1917 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Курода виконт титулын, *казоку* ақсүйек атағын мұра етті, ал 1920 жылы Жапония Диетасының Жоғарғы палатасы – Лордтар палатасына сайланды. 1922 жылы Курода Императорлық Көркемсурет академиясының басшысы болып тағайындалды. 1923 жылы ол Францияның «Құрмет легионы» орденінің «Ұлы крестімен» марапатталды; бұл алдыңғы жылдары француз үкіметінен алған көптеген марапаттарының нәтижесі болды. Курода 1924 жылдың 15 шілдесінде Азабу Когайчодағы үйінде қайтыс болды; оның өлімінен кейін жапон үкіметі оған «Көктем күнінің орденімен» марапаттады.

Мұра

Жапон өнеріне Куродадай әсер еткен суретшілердің саны аз. Суретші ретінде ол батыс стиліндегі суреттерді жапон жұртшылығына кеңінен таныстырған алғашқылардың бірі болды. Мұғалім ретінде ол көптеген жас суретшілерге өзі Парижде үйренген білімдерін берді; оның шәкірттерінің ішінде Уада Эйсаку сияқты, өз буынының ең көрнекті жапон суретшілеріне айналғандар болды. Көптеген студенттер де Куроданың жолын жалғап, Парижге оқуға барып, ХХ ғасырда көптеген жапон суретшілерінің батыс өнеріндегі жаңа үрдістермен танысуына мүмкіндік берді. Олардың кейбіреуі, мысалы Асай Чу, тіпті шабыт алу үшін Грез-сюр-Луэнге дейін сапар шекті. Әсіресе, Курода ұсынған «Академиялық импрессионизм» стилі, «Көл жағасы» (1897) және «Лили» (1909) сияқты белгілі туындыларында көрініс тапқандай, жапон өнер қоғамында ұзақ жылдар бойы үстемдік құрды. Бұл Жапониядағы қазіргі заманғы, батыс стиліндегі өнерді оқыту мен практиканың негізін құрады. Дегенмен, Куроданың жапон мәдениетіне сіңірген ең бағалы үлесі – батыс стиліндегі суретті жапон халқының қабылдауына ықпал етуі болды. Бастапқыда олар күдікпен қарағанмен, ол оларды батыс өнер теориясы мен практикасының дұрыстығына көндіре алды. Бұл, оның өмірінің соңында алған құрметтерімен бірге, жапон халқының және үкіметінің йоганың мәдениетіндегі маңыздылығын түсіну деңгейінің артуын көрсетеді.