Кіріспе

Француз суретшісі Леонард Цугухару Фужита (藤田 嗣治) – жапон-француз суретшісі. Жапонияда батыс стилінде сурет салуды оқығаннан кейін Фужита Парижге сапар шекті, онда Монпарнас ауданындағы халықаралық қазіргі заманғы өнер ортасымен танысып, жапон және еуропалық көркемдік дәстүрлерден елес алған эклектикалық стильді дамытты. Ерекше киім үлгісімен және ерекше бейнелеу стилімен Фужита 1920-ші жылдардағы Парижде өзінің даңқының шыңына жетті. Оның акварель және майлы бояуларындағы бейнелер, натюрморттар мен автопортреттері коммерциялық сәттілікке ие болды және ол париждік өнер саласының белгілі бір тұлғасына айналды. Фужита 1933 жылы Жапонияға оралғанға дейін Оңтүстік және Солтүстік Америкада үш жыл саяхаттап, өзінің байқауларын эскиздер мен суреттер арқылы бейнеледі. Отанына оралғаннан кейін Фужита Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері мен азаматтарының рухын көтеру үшін шайқас көріністерін суреттейтін ресми соғыс суретшісі болды. Соғыс жылдарында оның майлы суреттері үлкен құрметке ие болды, бірақ жапондықтардың жеңілісінен кейін оның беделі төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жапон өнер саласында перспектива көрінбегендіктен Фужита 1950 жылы Францияға оралды және өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. 1955 жылы француз азаматтығын алды және 1959 жылы католицизмге ауысты. Өмірінің соңғы жылдарын Реймстегі шағын романдық шіркеу үшін салған фрескалармен айналысты. Ол 1968 жылы, шіркеу ресми түрде ашылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Фужита Францияда кеңінен танымал, бірақ Жапониядағы қоғамдық пікір оның соғысты монументалды бейнелеген суреттеріне байланысты әлі де қарама-қайшы. 2006 жылдан бері Жапонияда ұйымдастырылған ретроспективті көрмелер Фужитаның ХХ ғасыр жапон өнері тарихындағы орнын анықтауға бағытталған.

Жапониядағы ерте өмір және мансап басталуы: 1886-1913 жылдар

Фужита 1886 жылы Токионың бұрынғы Ушигоме ауданында дүниеге келді, қазір ол Шинжуку ауданының бір бөлігі. Ол әскери медицина директоры Фуджита Цугуакира Фуджитаның ұлы болды. Оның туылғаннан кейін екі жыл өткен соң, отбасы Кюсю аралындағы Кумамотоға көшіп кетті. 1892 жылы анасының ерте қайтысынан және әкесінің қайта үйленуінен кейін отбасы Токиоға оралды. Фужита бастауыш мектепте сурет салуға қызығушылық танытты және жасөспірім шағында суретші болуға шешім қабылдады. Он төрт жасында Фужитаның суреттерінің бірі Париждегі Универсалды көрмеде жапон орта мектептерінің өкілдік туындыларының бірі ретінде қойылды. Фужита орта мектепте француз тілін оқыды және бітірген соң Францияда оқуды армандады. Алайда, әкесі бұрын Германияда тұрған хирург және жазушы, дос Огай Моримен кеңескеннен кейін, оны Жапонияда көркем өнерді оқуын жалғастыруға ынталандырды. 1905 жылы қазіргі Токио ұлттық көркемөнер және музыка университетіне түсіп, батыс стиліндегі сурет салуды (йога) үйреткен Сейки Куродадан сабақ алды. Ол сонымен қатар Сейхо Такеучи мен Гёкушо Кавабата басқарған жапон стиліндегі сурет салуға арналған (нихонга) курстарға қатысты. Фужита өзінің алғашқы әйелі, мектеп мұғалімі Томико Токитамен Чиба префектурасына сапар барысында танысты. Сол сапарда ол дипломдық жұмыстарына арналған бірнеше суреттер салды, оның ішінде суретшінің бірінші автопортреті де болды. Екеуі 1911 жылы үйленді. Фужита 1910 жылы бітірді. Ол 1910 жылы Сейки Курода ұйымдастырған «Салон Хакуба Кай» (Ақ Ат Ассоциациясы) көрмесіне қатысты, ол жапон халқы арасында йоганы танымал етуді мақсат етті, сондай-ақ Токио Кангео ұйымдастырған алғашқы екі көрмеде өнер мен өнеркәсіпті насихаттады. Алайда, оның суреттері Білім министрлігі ұйымдастырған жылдық «Бунтен» салонында үш жыл қатарынан қабылданбады. Фужита Францияға көшуге дейін салған суреттері кейін қабылдаған «Фужита» французша нұсқасынан гөрі «Фуджита» деп қол қойылған. Жеке стиліне көзі жетпей және Парижге саяхаттау арманынан айырылғысы келмей, Фужита 1913 жылы, 27 жасында кетіп қалуға шешім қабылдады. Оның әкесінен үш жыл бойы жәрдемақы алатыны белгіленді, содан кейін суретші 30 жасында Жапониядағы үйіне және әйеліне оралуы керек болды.

Парижге келу: 1913 - 1917 жылдар

Фужита 1913 жылы Парижге көшіп келді, бұл кезде шетелдік суретшілер өркендеп, өздерінің көркемдік сезімталдықтарын дамытып, Еуропаның өнер астанасында танылуды үміттенеді. Ол Монпарнас қаласында қоныстанды және тез арада эклектикалық өнер ортасының бір бөлігіне айналды, ол нақты стиль немесе тәртіпсіздікпен ерекшеленгендіктен, кейінірек Париж мектебі деп аталды. Ол "Бато Лавуар" суретшілер үйіне көшті. Ол Париж өнер ортасында көптеген байланыстары бар жапон суретшісі Риичиро Кавасимамен тез дос болып, бір студияда жұмыс істеді. Фужита сондай-ақ фотограф Синдзо Фукухарамен достық қарым-қатынас орнатты, ол Фужитаны фотосуретке қызықтырды. Парижге келген көптеген жапон суретшілері өздерінің арасында өмір сүріп, париждік өмір салтына бейімделуге тырысқан болса, Фужита жаңа ортаға бейімделу үшін көп күш жұмсады. Ол суреттеріне "Фухита" деп, француз тілінде жазылған есімін қол қоя бастады, бұрынғы "Фуджита" есімін пайдаланбай, француз тілін жетілдірді. Ол сондай-ақ майлы бояуды меңгеруге тырысқан көптеген жапон әріптестерінен өзгешеленді, өйткені Фужита негізінен акварельмен жұмыс істеді. Оның байланыстары тез кеңейіп, көптеген ұлт өкілдерінен суретшілерді қамтыды. Студиясын Cité Falguière-ге көшіргеннен кейін, ол суретшілер Амедео Модильяни мен Хаим Сутинмен танысты, Рэймонд Дунканнан би сабақтарын алды және Пабло Пикассо мен Диего Ривера студияларын аралады. Фужита кубизмді ашқан бұл жемісті кездесу Гиллом Аполлинер, Жорж Брак, Фернан Леже, Эрик Сати, Кис ван Донген, Жан Метцингер, Андре Деран және Пьер Боннардпен танысуға әкелді. Пикассо студиясына барғанда ол Анри Руссоның "наив" стилімен танысты, өйткені Пикассо Руссоның бір туындысына ие болды және оны қабырғасына іліп қойды. 1914 жыл Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын және Фужита үшін қиын кезеңнің басталуын білдірді. Көптеген шетелдік суретшілер Парижден соғысқа аттанды. Жапон суретшілерінің көпшілігі де үйлеріне қайтуды шешті. Алайда, Париждің шетінде жер учаскесін сатып алып, қарапайым үй салғаннан кейін Фужита мен Кавасима қалуға бел буды. Келесі айларда екі суретші Қызыл Крест үшін мүсінші Осип Задкинмен бірге ерікті болып жұмыс істеді. Қыркүйекте үйлеріне оралғанда, оның қирағанын көрді. Сонымен қатар, Фужитаның қаржылық жағдайы нашарлады, өйткені соғыс салдарынан әкесі оған жұмалық төлемдер жіберуге мүмкіндігі болмады. 1915 жылы Кавасима Токиоға кеткеннен кейін Фужита 1916 жылдың қаңтар айында Лондонға көшті. Осы кезеңде Фужита әйелі Томикодан ажырасты. Ол сондай-ақ әкесіне енді қаржылық қолдауға мұқтаж емес екенін және Еуропада тұрақты тұратынын хабарлады. Фужита 1917 жылдың басында Парижге оралды. Наурыз айында ол Модильянидің моделі болған Фернанде Барреймен Café de la Rotonde-де кездесті. Он үш күннен кейін Фужита мен Фернанде үйленді.

Өнердің дамуы мен табысы: 1917-1930 жылдар

Фернанде суретшінің Парижде алғашқы кәсіби табысына зор үлес қосты. Фужитамен үйленгеннен кейін бірнеше апта өткен соң, ол өнер сатушы Жорж Шеронға Фужитаның бірнеше суретін көрсетті. Шерон Фужитаның шеберханасына барып, оған көрсетілген барлық туындыларды сатып алды. Ол сондай-ақ Фужита мен Galerie Chéron арасында келісімге келді, нәтижесінде оның алғашқы жеке көрмелері ұйымдастырылды. Оның алғашқы жеке көрмесінде 110 акварелі таныстырылып, үлкен сәттілікке ие болды. Суретші Парижде жиі көрмелер өткізе бастады және 1920 жылы Salon d'Automne мүшесі атанды. Бұл жетістік Парижге 1920-ші жылдардың шарықталуымен бірге келді, бұл салыстырмалы экономикалық өркендеудің кезеңі болды, ол өнер нарығын және жанды түнгі өмірді жандандырды. Фужита танымал клубтар мен шараларға қатысып, ерекше кескінімен – қолтаңбалы шашы және дөңгелек көзілдірігімен бірден танылды. Фужитаның 1920 жылдардың басындағы туындылары үш ерекше жанрға қарай бағытталды: автопортреттер, интерьерлер (оның ішінде көптеген натюрморттар) және бейнелер. Фужитаның стиліне үлкен қызығушылық танылды, оның туындылары көбінесе «шығыс» және «батыс» элементтерін бірегей үйлесімде біріктіргені үшін бағаланды. Парижде батыс стилінде сурет салатын жапон суретшілерін замандас сыншылар көбінесе қарапайым көшірмешілер деп сипаттады, тіпті Андре Варнодтың сөзімен айтқанда, «қай бағамен болса да еуропалық болуға тырысқан». Дегенмен Фужита осы ереженің ерекше жағдайы деп есептелді. Варнод Фужитаның «өзінің көзімен қарап, өз темпераментіне сәйкес сурет салуды білгенін, басқалар туралы тым көп уайымдамағанын» айтты. Басқа жапон суретшілерімен салыстырғанда Фужита «ерекше тұлғаға» ие болды. Фужитаның 1910-шы жылдардың соңындағы туындылары әртүрлі стильдердің үйлесімін қамтыды. Парижде тұрғаннан бастап Фужита Луврға жақын орналасқандықтан, Рафаэль, Рембрандт және Леонардо да Винчи сияқты суретшілерді зерттеуге мүмкіндік алды. Фужитаның өткен Жапонияға деген құштарлығы 1937 жылы ол дәстүрлі жапон үйін салғанда одан да күшейді. 1938 жылы Фужита Императорлық әскери-теңіз күштерінің ақпараттық бөлімінде соғыс суретшісі ретінде жұмыс істей бастады және өзінің алғашқы соғыс суретін – «Нанчан әуежайының өртін» жасады. 1939 жылдың сәуір айында армия Жапония императорлық соғыс суретшілерінің қауымдастығын Армиялық суретшілер қауымдастығы ретінде қайта ұйымдастырды, ол белсенді әскери шенеунік болған Мацуи Иване басшылығымен монументалды соғыс суреттерін тапсырды. Фужита мен оның әріптесі Сабуро Миямото бұл қауымдастықтың көрнекті мүшелері болды, ал 1943 жылы Фужита төрағаның орынбасары болды. Фужита 1945 жылы соғыс аяқталғанға дейін Аттудағы соңғы тұруға ұқсас суреттер жасады. Жапонияның жеңілісінен кейін Жапониядағы одақтас күштер Фужитаның көмегімен АҚШ-қа жіберілетін барлық соғыс суреттерін жинауға тырысты. Фужитаның есімі 1947 жылы Бас штаб жариялаған соғыс қылмыскерлерінің тізіміне енбесе де, оның беделіне нұқсан келді, себебі ол өнерін Жапон императорлық әскерінің пропагандасы ретінде пайдаланғаны және соғыс суретшісі ретіндегі рөліне қатысты айыптауларға жауап беруден бас тартқаны үшін сынға ілікті. Америкалық ақын Гарри Росколенко Нью-Йорктегі Кеннеди және Компания галереясында оның суреттерін көрмеге қою арқылы Фужитаны қолдауға тырысты, бірақ ешбір сурет сатылмады. Фужита мен Росколенко Фужитаны фашист, империалист және экспансионист деп сипаттаған Ясуо Куниёсиді кінәлады. Соңында Фужита Жапониядан мүлдем кетуге шешім қабылдады. Фужитаның беделі және оның жапон өнерінің ХХ ғасыры тарихындағы орны бүгінгі күні де Жапонияда даулы мәселе болып қала береді. 2006 жылы Токиодағы Ұлттық заманауи өнер мұражайында «Леонард Фужита: Парижді қызықтырған жапон еместер» атты сәтті ретроспективасы өтті, сондай-ақ оның туындыларына жапон мұражайларының қызығушылығын білдіретін басқа да көрмелер ұйымдастырылды. 2006 жылы Токиодағы Ұлттық заманауи өнер мұражайында өткен ретроспективада оның соғыс жауапкершілігін қарастыру мақсатында бес соғыс суреті көрсетілді. 2019 жылы Париждің Жапон мәдениеті мұражайында ұйымдастырылған «Фужита 1886-1968. Өмір бойының еңбектері» көрмесі, 2018 жылы Токиодағы Метрополитен өнер мұражайында көрсетілген «Фужита: Ретроспектива» көрмесіне негізделген, Францияда Фужитаның алпыс жылдық шығармашылық өнімін алғаш рет көрсетті. Онда суретшінің екі соғыс суреті Жапониядан тыс жерде алғаш рет көрсетілді, бұл француз жұртшылығына Фужитаның Монпарнастағы жылдарынан тыс мансабын түсінуге мүмкіндік берді.