Кіріспе
Ирактық имам Ясин Ареф – күрд тегіндес ақын, жазушы және дінтану ғалымы. Ол Федералдық түрме бюросында бірнеше жылға қамауға әкелген даулы жеңілдетілген операцияның орталық тұлғасы болды. Олбэни, Нью-Йорк қаласының тұрғыны Ареф 2004 жылдың тамызында федералдық билік органдарымен тұтқындалды. 2006 жылдың қазанында ол қылмыстық сөздерге қатысқандығы және ақша жылындандыру айыптары бойынша сотталды және 2007 жылдың наурыз айында 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Жеңілдетілген операция ФБР хабаршысы Шахед Хусейннің айналасында болды, ол кейін басқа да даулы жағдайларда айыптауға қатысқанымен және Шоари лимузинінің апатына қатысқанымен танылды. 2023 жылы федералдық судья Шахед Хусейннің жекелеген ісінде тұтқындалған тағы үш айыпталушыны босатуға бұйрық берді, ФБР «жаман» хабаршыны пайдаланғанын және «нағыз бас қылмыскер – АҚШ» екенін айтты. Арефтің ісі ACLU және NYCLU сияқты адам құқықтарын қорғайтын ұйымдардан сынға ұшырады. 2008 жылдың шілдесінде апелляциялық сот Арефтің үкімін күшінде қалдырып, қорғау тарапының барлық аргументтерін қабылдамады. Бұл шешім жергілікті қоғамдағы наразылықты тудырды, өйткені оның қолдаушылары оны қудалауға ұшырады деп мәлімдеді. Ареф 2018 жылдың қазанында 15 жылдық түрме жазасын аяқтады және 2019 жылдың маусымында Ирактың Күрдістан аймағына депортацияланды. Ареф «Тау ұлы: менің күрдтік өмірім және терроризмге күдікті ретінде» (2008) атты естеліктер кітабын жазды.
Yassin Aref is poet, writer, and religious scholar of Kurdish background who was the central figure of a controversial sting operation leading to years of incarceration in the Federal Bureau of Prisons. A resident of Albany, New York, Aref was arrested by Federal authorities in August 2004 as part of a sting operation, convicted in October 2006 of conspiracy and money laundering charges and sentenced to 15 years in prison in March 2007. The sting operation revolved around FBI informant Shahed Hussein, who later became notorious for his involvement in other controversial cases of entrapment as well as the Schoarie Limousine crash. In 2023, a federal judge ordered the release of 3 other defendants who were also entrapped in a separate sting by Shahed Hussein, saying that FBI had used a "villain” of an informant, and that "the real lead conspirator was the United States". Aref's case drew criticism from human rights groups such as the ACLU and the NYCLU In July 2008, an appellate court upheld the convictions, rejecting all of the defense's arguments. The decision caused outrage amongst the local community, as supporters maintained the position that he was being persecuted. Aref completed his 15 year prison sentence in October, 2018 and was deported to Iraqi Kurdistan in June, 2019. Aref wrote a memoir, Son of Mountains: My Life as a Kurd and a Terror Suspect (2008).
Өмірбаян
2003 жылы АҚШ әскерлері Арефтің аты-жөні, мекенжайы және телефон нөмірін бомбаланған ирактық лагерьде табылған бір дәптерден тапты. Ақпарат құпия деп белгіленді, ал қорғау тарапы, адвокаттары қауіпсіздік рұқсатына ие болғандарына қарамастан, дәптер туралы көбінесе ақпарат алмастырылмады. Алғашқыда үкімет дәптерде Арефтің атынан кейін «командир» деп жазылғанын мәлімдеді; бірақ судья үкіметтен дәптер бетін ұсынғанда, үкімет «қате аударма» болғанын мойындады және аталған сөз «қақ» дегенді білдіреді, яғни «бауыр», «командир» емес, және бұл күрд тілінде кең таралған құрметті атау. Ареф (Ирак Күрдістаны) тумасы, оның әкесі белгілі имам болған; Ареф бұл аймақта бұрыннан танымал және құрметті адам болған. АҚШ әскерлері лагерьде қай топты бомбалағанын анықтау мүмкін болмады; кейде Әли Бапир басқаратын «Күрдістан Әділеті» тобы сияқты ұйымдар, АҚШ күштеріне қарсы болмаса да, АҚШ-тың бомбалауына түсті. Федералдық Тергеу бюросы (ФБР) Арефтің «Ансар әл-Ислам» ұйымын құрған Мулла Крэкармен байланысы бар екенін мәлімдеді. 1994 жылы Ареф Ирактан босқын ретінде кеткеннен кейін Сирияда 5 жыл тұрды. Осы кезеңде ол үшінші елге жіберуге тиіс босқын ретінде БҰҰ-да мақұлданды, ол АҚШ болды. Сирияда болған кезде Ареф алдымен бай бизнесменнің бағбаны, содан кейін «Күрдістандағы Ислам қозғалысы» (ИМК) Дамаск кеңсесінде жұмыс істеді. ИМК – Саддам Хусейнге қарсы АҚШ-пен ынтымақтастық жасаған және Сириядағы күрд босқындарына көмектескен ислами күрд тобы. ИМК ешқашан террористік ұйым деп танылмаған. Мулла Крэкар 2001 жылдың соңында, Ареф Сириядан және ИМК жұмысынан кеткеннен кейін екі жыл өткен соң, ИМК-дан бөлініп, «Ансар әл-Ислам» ұйымын құрды, ол террористік ұйым ретінде танылды. Ареф ИМК жұмысында Крэкармен бірнеше рет қысқаша кездескен, бірақ оны жақсы білмеді және оның экстремистік саясатына қарсы болды. Ареф 1999 жылы әйелі мен үш кішкентай баласымен бірге БҰҰ босқыны ретінде АҚШ-қа келді. Бастапқыда ол жергілікті ауруханада санитар және жедел жәрдем машинасының жүргізушісі болып жұмыс істеді. Бір жылдан кейін ол «Мәсжид Ас-Салам» мешітінің имамы болып тағайындалды. ФБР-дің жоспары бойынша, куәгер Шахед Хусейн Хоссейінге 50 000 доллар несие беруді ұсынды, ал Хоссейн оның бизнесінен (пицца дүкені) 45 000 доллар көлемінде чектерді қайтаруға тиіс болды, бұл ақшаның Қытайдан алынған жер-әуе зымыранын сатып алудан түскенін айтуға тиіс еді, ол Нью-Йорктегі Пәкістан елшісіне шабуыл жасау үшін «Джейш-э Мохаммед» (JEM) тобына берілуге тиіс еді. Бірақ бұл ақиқат емес еді. Мұсылмандық дәстүр бойынша, несие беруге куәгер қажет болғандықтан, олар Арефті де куәгер ретінде шақырып, қарыз операциясына қатыстырды. Үкімет екі адамды да тұтқындады, Ареф несиеге куәлік ету арқылы ақшаны жылыстауға көмектескенін мәлімдеді. Қорғау тарапы Ареф сол кезде өте нашар ағылшын тілі білгендіктен, бұл қарыздан басқа ештеңе емес екенін түсінбегенін айтты. Қорғау адвокаттары Ареф пен Хоссейннің екеуі де әділетсіз сотталғанын, Хоссейннің тұтқындалғанын және Ареф заң бұзылғанын түсінбегенін мәлімдеді. Пәкістан БҰҰ-дағы елшісіне жасалған қасқаққа қатысты ойдан шығарылған жоспарға негізделген операцияға наразылық білдірді.
Шахед Хусейн
Шахед Хусейн деп аталатын хабаршы кем дегенде екі басқа да оқиғада адамдарды нысанаға алған (соның ішінде екі деректі фильмде де беймәлім пайда болған), оған ФБР 100 000 доллардан астам ақша төлеген, содан кейін лимузин бизнесін бастаған, ол қауіпсіздік ережелерін елемеген және 2018 жылы 20 адамның өмірін қиған жол апатына себеп болған. Хұсейн Джеймс Кромитиге Ньюбург 4 ісі бойынша, ол жоспарға қызығуын жойғанда 250 000 доллар төлейтінін уәде еткен. Бұл оқиға 2014 жылы HBO арнасында шыққан «Ньюбургтің жеңілі» деген деректі фильмнің тақырыбы болды. Прокуратура Хусейннің сотта өтірік айтқанын мойындады, ал судья кейін прокурорларға хат жазып (сілтемедегі 7-бетті қараңыз), тергеу жүргізуді ұсынды, бірақ бұл ешқашан орындалмады. 2012 жылы Хусейн Питсбургте ФБР-дің Халифа Әл-Акилиді нысанаға алған операциясына қатысты. «(T)terror» (Netflix-те қолжетімді) сыйлыққа ие болған деректі фильмде жазылғандай, Әл-Акили Хұсейннің ФБР хабаршысы екенін түсініп, оның әрекетін әшкереледі. Әл-Акили қару-жарақпен байланысы жоқ айып бойынша сегіз жылға сотталды және 2015 жылы түрмеде «Democracy Now» басылымына сұхбат берді, ал 2018 жылы босатылды. 2018 жылдың қазан айында Хусейннің лимузиндерінің бірінің тежегіштері толығымен істен шығып, 2009 жылдан бергі АҚШ-тағы ең ауыр көлік апатында 20 адам қаза тапты. Хусейн елден кетіп, ұлы Науманды оның орнына басқаруға қалдырған. 2019 жылдың қыркүйегіне қарай Науман Хұсейн 20 адамды өлтіргені үшін айыпталып отыр, ал оның әкесі Шахед Хұсейн АҚШ-қа оралған жоқ.
Мұсылмандық бірлік комитеті
Сотталғаннан кейін Ареф пен Хоссейн және олардың отбасыларын қолдау үшін Мұсылман ынтымақтастығы комитеті (МЫК) құрылды. Олар судьяға жарылқау сұрап 50-ден астам хат, петицияға 1000-ға жуық қол жинады, сондай-ақ екі отбасыға көмектесу үшін 30 000 доллардан астам қаражат жинады. Оның негізін қалаушылары 2007 жылдың қараша айында NYCLU сыйлығын жеңіп алды. 2008 жылы қолдаушылар тағы бір топ құрды, оны "Салам" жобасы деп атады. Бұл топ басқа мұсылман "терроризм" істерін зерттей бастады және олардың әділетсіздікке ұшырағандарын сезінгендер үшін жақтаушылық етті. 2010 жылы "Салам" жобасы басқа ұйымдармен бірігіп, Азаматтық еркіндіктерді қорғау жөніндегі ұлттық коалицияны (NCPCF) құрды (кейін Азаматтық еркіндіктер коалициясы (CCF) деп қысқартылды), ол іс жүзінде осы жұмысты, бірақ іріктеліп жасады. 2018 жылы "Салам" жобасының мүшелері Ареф/Хоссейн ісі және осыған байланысты мәселелерді талқылаған "Террор туралы әңгіме" атты подкаст жазды.
Шағым
2008 жылдың 2 шілдесінде Арефтің және Хоссейннің апелляциялық шағымдары екінші апелляциялық сот тарапынан қабылданбады. 2009 жылдың 9 наурызында АҚШ Жоғарғы Сотына кассациялық өтініш берілді, бірақ ол да қабылданбады. 2007 жылдың 26 тамызында "Нью-Йорк Таймс" газетінің бірінші бетінде жарияланғандай, Арефтің ісі NSA-ның санкциясыз тыңдау бағдарламасын сынап көруге мүмкіндік беретін маңызды сот ісі болуы мүмкін еді, себебі бұл бағдарламаның күдіктіні нысанаға алу үшін қолданылғанына күшті дәлелдер бар жалғыз қылмыстық іс еді. ACLU және NYCLU екеуі де бұл іске қатысты. Алайда, екінші апелляциялық сот шешімінде Арефтің бұл туралы білуге құқығы жоқ екенін, себебі ақпарат құпия деп танылды. Сонымен қатар, сот Ареф NSA бағдарламасы бойынша тыңдалғанына "негіздік дәлел" ұсынбағанын мәлімдеді. 2009 жылдың шілде айында Әділет министрлігінің Бас инспекторы есеп жариялады, онда қылмыстық істерді қайта қарау қажеттігі, себебі құпиялылық сақталғандықтан, қорғау тарапына айыпталудан босататын дәлелдер әділсіз түрде ұсталған болуы мүмкін екені айтылды. Бірақ бұл есеп бойынша ешқандай шара қабылданбады. 2010 жылдың 5 сәуірінде Нью-Йорк штатының Олбани қаласының қауымдық кеңесі Әділет министрлігінен Бас инспектордың есебі бойынша шара қабылдауды және Ареф ісін, сондай-ақ басқа да істерді қайта қарауды талап ететін қаулы қабылдады. Алайда, бұл да орындалмады.
Істің тыңдау мәселесі туралы деректері
2005 жылдың желтоқсан айында «Нью-Йорк Таймс» газеті президент Буштың NSA-ға АҚШ-тың ішінде бақылауын кеңейтуге құпия түрде рұқсат бергені туралы даулы қадам жасағанын жариялады. Бір айдан кейін NYT газетінің тағы бір мақаласында үкіметтік шенеуніктердің NSA бағдарламасы оларды Арефке жеткізгенін айтқандары келтірілді. 2006 жылдың 20 қаңтарында Арефтің адвокаттары Арефке қарсы қозғалған істің NSA бағдарламасының заңсыздығымен бүлінгенін мәлімдеп, сотқа шағым түсірді. Шағымда былай делінген: «Үкімет мыңдаған АҚШ азаматын, оның ішінде Ясин Арефті заңсыз электрондық бақылауға алып, содан кейін Ареф мырзаны болмаған террористік жоспарды қолдауға итермелеу үшін тұзаққа түсіру операциясын жүргізді, ал кейін Ареф мырзаны ұстаудың жалғыз жолы болғандықтан, заңсыз NSA операциясының дұрыс екенін айтуға батылдық танытты!». 2006 жылдың 10 наурызында үкімет қорғаныс тарапының өтінішіне жауап берді, ол толығымен құпияландырылды. Қорғаушы адвокаттар мен NYLCU-ның мәлімдемесінше, мұндай жағдай бұрын-соңды болған емес және бұл 6-шы түзетуге сәйкес, дәлелдерді қарау құқығын бұзу болып табылады. Шамамен екі сағаттан кейін судья Макэвой «Құпия бұйрық» арқылы қорғаныс өтінішін қабылдамады, мұндай нәрсе де бұрын естілмеген. Содан кейін 2006 жылдың 22 наурызында қорғаушылар Екінші апелляциялық сотқа мандамус талабымен жүгінді, судья Макэвойдың шешіміне қарсылық білдіріп, бұл процестің Арефтің конституциялық құқықтарын бұзғанын дәлелдеді. NYCLU де сот шешімдеріне қоғамның қол жеткізу құқығын қолдау үшін қысқаша мәлімдеме жасады. 2008 жылдың шілдесінде Екінші округ соты бұл талапты қабылдамады. Федералды апелляциялық сот үкімді күшінде қалдырды. «Дәлелдер сотқа Арефтің [және Хоссейннің] Америка жеріне зымыран шабуылына көмектесу ниетінде болғандығын анықтауға жеткілікті болды».
The government engaged in illegal electronic surveillance of thousands of US persons, including Yassin Aref, then instigated a sting operation to attempt to entrap Mr. Aref into supporting a non existent terrorist plot, then dared to claim that the illegal NSA operation was justified because it was the only way to catch Mr. Aref! On March 10, 2006, the government filed a response to the defense motion which was completely classified, something defense attorneys and the NYLCU said was virtually unheard of and a violation of the 6th Amendment right to confront evidence. Approximately two hours later Judge McAvoy denied the defense motion in a "Classified Order," something even more unheard of. Then on March 22, 2006, the defense filed a petition for mandamus with the Second Circuit Court of Appeals, challenging Judge McAvoy's decision and arguing that the process had violated Aref's constitutional rights–the NYCLU also filed a brief supporting the right of public access to court decisions. In July 2008, the Second Circuit turned down the petition. The federal appeals court upheld the conviction. "The evidence sufficed for a jury to conclude that Aref [and Hossain] intended to aid in preparing a missile attack on American soil."
PBS бағдарламасы
2007 жылдың 20 сәуірінде Ареф/Хоссейн ісі PBS телеарнасының "Қауіпсіздік пен бостандық: Басқа соғыс" деректі фильмінде көрсетілді, онда қорғаушы адвокаттар, мешіт төрағасы және ФБР мен АҚШ прокуратурасының өкілдерімен сұхбаттасулар орын алды.
Таудың ұлы
Ренсселер округінің түрмесінде жаза күтіп отырғанда Ареф өзінің естеліктерін жазды. Стивен Даунс оған осы әңгімені стандартты ағылшын тіліне түсіруге көмектесті, ал редактор Жанна Финли одан әрі өңдеді. Кітап 2008 жылдың наурыз айында жарық көрді. "Тау ұлы" – Саддам Хусейн билігінде өскен және кейін оған қарсы шығып өмірін қауіпке тіккен ирактық күрд Арефтің өмірі туралы құжаттамалық әңгіме. Ареф Саддам тұсындағы ирактық Курдистандағы балалық шағын, Курдистаннан Сирияға келу туралы шешімін, онда ол және оның әйелі мен балалары, кедей болғанымен, жаңа өмір бастағанын, содан кейін БҰҰ-ның босқындары ретінде АҚШ-қа келгенін, Америкадағы иммигрант және шағын мешіттің имамы ретіндегі қысқа уақытты, тұтқындалу, сотталу және "террорлық іс" бойынша айыпталуға дейінгі оқиғаларын, сондай-ақ Ренсселер округінің түрмесінде өткізген 18 айлық тәжірибесін баяндайды.
Курдистанға оралу
Ареф 2018 жылдың қазан айында 15 жылдық жазасын өтеп болған соң, 2019 жылдың 11 маусымында Ирак Күрдістанына оралды. Ясин түрмеден босатылғанда депортацияға қарсы күресуді қаламады. Оны Йорк округінің түрмесіне (ICE қамауда ұстау орталығы) солтүстік Иракқа қайтатын рейсті күтіп отыру үшін апарды, онда оның әйелі мен қыздары оны күтіп отырды. Оның адвокаты habeas petition өтінішін бергеннен кейін, 7 маусымда Скрантонда (Пенсильвания штаты) сот отырысы өтті. Ареф 9 маусымда ұлы Салахқа қоңырау шалып, оны әуежайға апарып жатқанын айтты. Ареф 2019 жылдың 11 маусымында аман-есен үйіне жетті. Бірнеше күннен кейін оның екі ұлы оның қасына ұшып келді, және отбасы 2005 жылдан бері, ең кіші қызы дүниеге келгенге дейін алғаш рет азаттықта қайта қосылды. 2019 жылдың 4 тамызында Арефтің Албанидегі, Нью-Йорк штатындағы қолдаушылары оның және Мохаммед Хосейннің 2004 жылдың 4 тамызында тұтқындалуына арналған жылдық еске алу шарасын өткізді, және Ареф Курдистаннан бейне байланыс арқылы жиналғандарға сөз сөйледі. Салах 2019 жылдың тамыз айының ортасында АҚШ-қа оралып, Гарвард құқық мектебінде оқуын бастады. 30 тамызда Арефпен жасалған ұзақ курд тіліндегі сұхбат көрсетілді.