Кувейт әуе кемесіндегі кешірімшілік оқиғасы

Кіріспе

Тәуелсіздікке алу жағдайы

British Airways 149 рейсі 1990 жылғы 2 тамызда Лондон Хитроу әуежайынан Субанг халықаралық әуежайына (қазіргі Сұлтан Абдул Азиз Шах әуежайы), содан кейін Куала-Лумпур, Малайзия халықаралық әуежайына, Кувейт және Мадрас халықаралық әуежайлары арқылы Boeing 747 136 ұшағымен British Airways компаниясымен орындалды, тіркеу нөмірі G-AWND. Ұшақ Кувейт қаласының сыртындағы Кувейт халықаралық әуежайына қонғаннан кейін, жердегі жағдайларға байланысты рейсі қайта басталмады. Кувейт халықаралық әуежайына қонуға дейін, көршілес Ирак сол таңғы сағаттарда Кувейтке толыққанды шабуыл жасады. Бірнеше сағат ішінде Ирак армиясының бөлімдері Кувейт қаласына дейін жылдам ілгерілеп, әуежайды бақылауға алды. Осыған байланысты, рейсті орындаған ұшақ, оның жолаушылары мен экипажы Ирактың оккупациялық әскерлерімен тұтқынға алынды. Тұтқынға алынғаннан кейін, жолаушылар мен экипаждың көпшілігі қарулы күзетпен бірге жақын маңдағы бірнеше қонақүйлерде басқа шетелдік азаматтармен бірге ұсталды. Кейіннен ұшақ жерде жойылды, оны жойғандардың кім екені әлі белгісіз. Тұтқындық кезінде бірнеше жолаушы Ирак күштерінің жасаған қатыгездіктеріне куә болғанын және өздері де зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеді. Әйелдер мен балаларға тамыз айының соңында үйлеріне оралуға мүмкіндік берілді, ал қалған тұтқындар Ирак пен Кувейттегі түрлі орындарға таратылды және Ирак тарапынан Шығанақ соғысы кезінде қарсы коалициялық күштердің шабуылдау операцияларын тоқтату үшін «адам қалқаны» ретінде пайдаланылды. Бір әйгілі оқиғада Ирак теледидары Ирак президенті Саддам Хусейнді тұтқындардың бірімен бірге көрсетті, бұл соғыс уақытындағы пропагандалық шаралардың бөлігі болды. Оларды босату үшін Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Эдвард Хит жеке Бағдатқа сапар шегіп, келіссөздер жүргізді, оның ішінде Хит пен Саддам Хусейннің тікелей әңгімелері өтті. Рейстегі жолаушылардың бірі (BA 149 ұшағы тұтқынға алынар алдында рейсін аяқтаған және ұшақтан түскен Кувейт азаматы) Ирак әскерлерінен өлтірілген деп хабарланды, ал қалған жолаушылар қақтығыс аяқталғаннан кейін босатылды. Көптеген аман қалған тұтқындар босатылғаннан кейін посттравматикалық стресс синдромына (ПТСС) шалдықты. BA 149 рейсіне қатысты жағдайды болдырмауға болатын ба, және ұшақ британдық әскери және барлау қызметкерлерін Кувейтке жасырын жеткізу үшін «Троян жылқысы» ретінде пайдаланылды деген айыптаулар мен теориялар әлі де дау тудырып, пікірталастарға себеп болып отыр. Осы оқиғаға қатысты бірнеше тергеу жүргізілді, нәтижесінде сол кездегі Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчер British Airways әрекеттеріне үкіметтің әсер ету әрекеттеріне қатысты ресми түрде жоққа шығарды. 2021 жылғы 23 қарашада Сыртқы істер министрі Лиз Трасс сол кездегі үкімет British Airways және қоғамды алдын ала ескерту туралы жаңылыстырғанын растады, бұл ескерту әуе компаниясына жеткізілмеген.

British Airways Flight 149 was a flight from London Heathrow Airport to Subang International Airport (now Sultan Abdul Aziz Shah Airport), then the international airport for Kuala Lumpur, Malaysia, via Kuwait and Madras International Airports, operated by British Airways using a Boeing 747 136, with registration G AWND, on 2 August 1990. Following the airliner's arrival at Kuwait International Airport, outside of Kuwait City, the flight was never resumed as a consequence of ongoing events on the ground. Prior to landing at Kuwait International, the neighbouring nation of Iraq had launched a full scale invasion of Kuwait during the early hours of that morning. Within hours, elements of the Iraqi Army had rapidly advanced as far as Kuwait City and had taken control of the airport. Accordingly, the aircraft used to operate the flight, its passengers and its crew were all captured by the occupying Iraqi forces on the ground. Following their capture, the majority of the passengers and crew were initially detained at several nearby hotels along with other foreigners under armed guard. The airliner was later destroyed on the ground; the identity of those responsible for its destruction remains unknown. During their detention, multiple passengers have alleged that they witnessed a number of atrocities performed by Iraqi forces and were subjected to abuse themselves. While women and children were offered the opportunity to return home during late August, the remaining detainees were dispersed to various sites in Iraq and Kuwait and were used by the Iraqis as human shields to deter offensive operations by opposing Coalition forces during the Gulf War. During one infamous incident, an Iraqi television broadcast showed Iraqi President Saddam Hussein alongside a number of the detainees as a part of wartime propaganda efforts. To secure their release, former British prime minister Edward Heath personally travelled to Baghdad to lead negotiations, which included direct talks between Heath and Saddam Hussein. One passenger from the manifest (a Kuwaiti citizen who had concluded his flight and disembarked the aircraft prior to BA 149's capture) was listed as having been killed by Iraqi troops while all remaining passengers were later released from their captivity following the conclusion of the conflict. Many of the surviving detainees developed post traumatic stress disorder after being released from captivity. BA 149 continues to be the subject of controversy and debate over whether the situation could have been averted, as well as accusations and conspiracy theories that the flight was used as a Trojan horse to transport undercover British military and intelligence personnel into Kuwait. Several investigations have since been conducted into the incident, leading to official denials from Margaret Thatcher, Britain's Prime Minister at the time, of any government efforts to influence British Airways' actions in regard to Flight 149. On 23 November 2021, Foreign Secretary Liz Truss confirmed that the government of that time had misled British Airways and the public about a prior warning that was not passed on to the airline.

Ұшақ пен экипаж

149-шы рейс Boeing 747 136 ұшағымен, өндірушінің сериялық нөмірі 19764 және тіркеу белгісі G AWND болып орындалды. Ұшақ "Лидс қаласы" деп аталды және бастапқыда 1974 жылы British Airways қызметіне кірмес бұрын, British Airways-дің алдағы BOAC компаниясына жеткізілді. Оқиға кезінде G AWND BA паркіндегі ең көне ұшақтардың бірі болды және оны жаңа буын 747 ұшағымен алмастыру жоспарланған еді. Хитроу – Кувейт бағытындағы бас ұшқыш капитан Ричард Бруниат болды, ал кабина экипажына кабиналық қызмет директоры Клайв Ерти жауапты болды. Питер Кларк Кувейт – Мадрас бағытында бас ұшқыш болып алмастыруға тиіс еді.

Өмірбаян

1990 жылдың 1 тамызында сағат 18:05 GMT-де рейс Кувейт қаласында тоқтау жасауға жоспарланған; алайда, аймақтағы саяси жағдайдың нашарлауына қарамастан, бұл тоқтатылмады немесе өзгертілмеді, дегенімен бұқаралық ақпарат құралдарында осы жайында хабарлар тарады. Кувейттің ірі көршісі Ирак, өз аумағын беруді талап етіп, екі елдің арасындағы шекарада апталар бойы әскери күштерін жинап келді. Хитроу әуежайындағы рейстің экипажы Кувейттегі жағдай туралы жаңа мәліметтерді сұрады және кернеудің күшеюі туралы жаңалықтарға қарамастан, ештеңе ерекше болмай жатқаны туралы хабарлады. Рейс ұшқаннан кейін экипаж Кувейт әуе қозғалысын басқару қызметіне (ATC) және Кувейттен бұрын ұшқан Lockheed Tristar ұшағы – British Airways 148 рейсіне хабарласып, жаңа мәліметтер сұрады. Екеуі де Кувейт халықаралық әуежайындағы жағдай қалыпты сияқты көрінетінін мәлімдеді. Ұшуға дайындық кезінде экипаж әуежайдың екі сағатқа жабылатыны туралы хабарланды. Сағат 02:20 GMT-де ирактық соғыс машиналары әуежайдың ұшу-қону жолағын бомбалап, пайдалану мүмкін емес етіп, сондай-ақ бақылау мұнарасын қиратты деген хабар келді. Экипаж ұшақты эвакуациялауға бұйрық берді, ал жолаушылар терминал ғимаратына көшірілді. Сағат 04:30 GMT-де 149-шы рейсте болған экипаж бен жолаушылар терминалдан ирак әскерімен сүйемелдеп әуежайдағы қонақ үйге автобуспен жеткізілді. Әуежайдың қирауы салдарынан British Airways ұшақтың сақтандыру төлемін алды. Көп ұзамай, британ үкіметі 149-шы рейстің ұсталмауына араласа ала ма екені және Кувейт басылып алынғаны туралы қашан білгені туралы көпшілік арасында қызу пікірталас туды. Кейінірек тұтқындар ұсталған кезде ирак күштерінің Кувейт азаматтарына шабуыл жасағаны сияқты түрлі қатыгездіктерге куә болғанын айтты. Тағы бір тұтқын, Дэвид Форт, ирак күзетшісі оны баспалдақтан итеріп жібергеннен кейін жарақат алды. Жолаушылар мен экипаждың бір бөлігі қашуға үлкеріп, Кувейт қарсылық күштердің көмегімен жасырынып қалды. 1990 жылдың желтоқсан айының ортасында Иракта қалған американдық және британдық тұтқындар босатылды. BA 149 рейсінің бір жолаушысы, Кувейт азаматы (кейін түрлі есептерде Кувейт патша отбасының мүшесі немесе қауіпсіздік директоры ретінде сипатталды) ирак сарбаздарының қолынан қаза тапты деп хабарланды, бірақ ол ұшақтан шығып, рейсін аяқтағаннан кейін қайтыс болғандықтан, оны жолаушылар қатарына қосуға бола ма деген пікірлер бар. Басқа тұтқындардың ешқайсысы ирак әскерлерінің қасақана өлтіргені жоқ. 1999 жылдың 15 шілдесінде француз жолаушыларының тобы British Airways компаниясынан 2,5 миллион фунт стерлингтік зиян өтеуін алды; сонымен қатар, әуе компаниясы АҚШ жолаушыларының атынан берілген өтемақы талаптары бойынша да келісім жасады. 2006 жылдың қазан айында бұрынғы тұтқындардың бірнешесі 149-шы рейстің британ үкіметімен мемлекеттік барлау операциясы кезінде бағыты өзгертілмегеніне қатысты тәуелсіз қоғамдық тергеу жүргізуді талап етті. Кейбір жолаушылар British Airways компаниясын 149 рейсін Кувейттен өз қызметкерлерін эвакуациялау үшін пайдаланды деп айыптады. Алайда, BA компаниясының Кувейттегі қызметкерлеріне 149 рейсіне отыру туралы нұсқау берілмеді және ұшақ қонғаннан кейін экипаж қонақ үйге кетті.

At 18:05 GMT on 1 August 1990, The flight had a scheduled stopover at Kuwait City; however, this was not cancelled or changed despite media reports of the worsening political situation in the region. Kuwait's larger neighbour, Iraq, had issued demands for territory to be surrendered to its control and had been staging a military buildup on the border between the two nations for weeks. During the delay at Heathrow, the flight crew requested up to date reports on the situation in Kuwait and were told nothing untoward was happening despite news of growing tension. Shortly after the flight departed, the crew radioed ahead for another report, speaking to both Kuwaiti air traffic control (ATC) and British Airways Flight 148, a Lockheed Tristar which had departed from Kuwait earlier. Both claimed that the situation at Kuwait International Airport appeared normal. During the preparations to takeoff, the flight crew were informed that the airport would be closed for two hours. At 02:20 GMT, Iraqi fighter bombers reportedly bombed the airport's runway, preventing its use, and knocked out the airport's control tower. The cabin crew ordered an evacuation of the aircraft and the passengers were initially moved into the terminal building. At 04:30 GMT, both the crew and passengers who had been on board Flight 149 were escorted from the terminal by the Iraqi army and transported by bus to the airport's onsite hotel. As a consequence of its destruction, British Airways was able to collect on the airliner's insurance. Very quickly, there was considerable public controversy over whether the British government would have been able to intervene to avoid Flight 149's detention, as well as when had it become aware of the invasion of Kuwait. Hostages later said they had witnessed various atrocities during their detention, such as attacks made upon Kuwaiti citizens by Iraqi forces; Another hostage, David Fort was injured after an Iraqi guard pushed him down a flight of stairs. A small number of passengers and crew managed to escape and were sheltered with help from Kuwaiti resistance fighters. During mid December 1990, the last of the remaining American and British hostages were released by Iraq. One passenger from BA 149, a Kuwaiti national (later described in various reports as a member of the Kuwaiti Royal Family or a security director) was listed as being murdered by Iraqi soldiers, although it is debated as to whether he is counted as a passenger fatality as he had already left the aircraft and finished his flight before his death. None of the other hostages were intentionally killed by Iraqi troops. On 15 July 1999, a group of French passengers were awarded damages from British Airways valued at £2.5 million; separately, the airline also chose to settle over compensation claims filed on behalf of US passengers. During October 2006, several of the former hostages called for an independent public inquiry into allegations that Flight 149 had not been diverted by the British government due to the flight playing a role in a state intelligence operation. Some passengers accused British Airways of using Flight 149 as an attempt to evacuate their staff from Kuwait. However, BA personnel in Kuwait were not instructed to board Flight 149 and the inbound crew left for their hotel once the flight had landed.