Босния және Герцеговинадағы «Тыйым салынған Ұшу» операциясы

Кіріспе

1993–95 жылдарғы Босния және Герцеговинадағы НАТО операциясы

«Ұшуды болдырмау» операциясы – Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) 1993 жылдың 12 сәуірінде Босния және Герцеговинадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) ұшуға тыйым салынған аймағын қамтамасыз ету мақсатында басталған операциясы. Кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымы мен НАТО операцияның міндеттерін кеңейтіп, Босниядағы БҰҰ әскерлеріне жақыннан әуе көмегін көрсету және Босниядағы нысаналарға қарсы мәжбүрлеу шабуылдарын жүргізуді қосты. Операцияға 12 НАТО мүшесі күш салды және 1995 жылдың 20 желтоқсанында аяқталған кезде НАТО ұшқыштары 100 420 рейс орындады. Операция босниялық соғыстың және НАТО-ның қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Операция НАТО тарихындағы алғашқы жауынгерлік қақтығысты – 1994 жылдың 28 ақпанында Баня-Лукадағы әуе шайқасын, ал 1994 жылдың сәуірінде НАТО ұшақтары алғаш рет Горажде маңындағы операция кезінде құрлықтағы нысаналарды бомбалады. Операция барысында БҰҰ мен НАТО арасындағы ынтымақтастық болашақтағы бірлескен операцияларға жол ашты. «Ұшуды болдырмау» операциясы БҰҰ-НАТО қарым-қатынасын нығайтуға көмектескенмен, екі ұйым арасында дау тудырды. Ең бастысы, НАТО бомбалауына жауап ретінде БҰҰ бейбітшілік сақшылары тұтқынға алынғаннан кейін екі тарап арасындағы шиеленіс күрт өсті. «Ұшуды болдырмау» операциясы босниялық соғыстың екі жылдан астам уақытын қамтыды және осы қақтығыстың барысына маңызды ықпал етті. «Ұшуды болдырмау» операциясының ұшуға тыйым салынған аймақтағы жұмысы соғыстағы тараптардың біреуінің де әуе күштерін пайдалануына жол бермеуде табысқа жетті. Сонымен қатар, «Ұшуды болдырмау» кезінде жасалған әуе шабуылдары Босниядағы НАТО-ның кең ауқымды бомбалау науқаны – соғысты аяқтауда маңызды рөл атқарған «Deliberate Force» операциясына әкелді.

Төменгі және Аспанды бақылау операциясы

1992 жылдың қазан айында Босния соғысы басталғанда, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 781-ші қаулыны қабылдады. Бұл қаулы Босния ауа кеңістігінде рұқсатсыз әскери ұшуларды тыйым салды. Қаулыдан кейін НАТО «Аспан мониторы» операциясын бастады, оның аясында НАТО күштері ұшуға тыйым салынған аймақтың бұзылуын қадағалады, бірақ бұзушыларға қарсы әскери шаралар қолданбады. 1993 жылдың сәуір айына қарай НАТО күштері ұшуға тыйым салынған аймақтың 500-ден астам бұзушылығын тіркеді. Босния ауа кеңістігін бұзудың осы «ашық» фактілеріне жауап ретінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 816-шы қаулыны қабылдады. Осы қаулыға жауап ретінде НАТО 1993 жылдың 12 сәуірінде «Ұшуды болдырмау» операциясын бастады. Бастапқыда «Ұшуды болдырмау» операциясының мақсаты ұшуға тыйым салынған аймақты күшпен сақтау ғана еді; алайда, НАТО-ның бірнеше мүшесі, соның ішінде АҚШ, соғысты аяқтаудың және азаматтардың жағдайын жақсартудың жолдарын табуға құштар болды және әскери шараларға жүгінуге үміттенді. АҚШ бұрыннан-ақ қақтығысқа қатысқан бейбіт тұрғындарға көмек көрсету үшін «Көмек көрсету үміті» операциясы аясында Боснияға гуманитарлық көмек жіберіп, біржақты шаралар қабылдаған еді, және көптеген АҚШ шенеуніктері әскери күш қолдануды жақтады. Бұл шенеуніктер «Ұшуды болдырмау» операциясы арқылы АҚШ-тың әуе операцияларын кеңейтуге құштар болды, агрессивті ұшуға тыйым салынған аймақ және мүмкін әуе шабуылдары қақтығысты тез аяқтайды деп үміттенді. НАТО күштері алғашқы рет операция басталған екінші күні шығынға ұшырады, француздық «Мираж-2000» ұшағы Адриатика теңізіне құлады, себебі механикалық бұзылу болды. Ұшқыш қауіпсіз жерге секірді. 1994 жылдың 28 ақпанында босниялық зауытты сербтердің J-21 «Ястреб» ұшақтары бомбалаған кезде ұшуға тыйым салынған аймақтың алғашқы ауыр бұзылуы орын алды. АҚШ Әуе күштерінің F-16 ұшақтары Баня-Лука үстінде сербтердің алты ұшағының төртеуін атып түсірді. Бұл «Ұшуды болдырмау» операциясының алғашқы және жалғыз маңызды әуе шайқасы болды. Бұдан да маңыздысы, Баня-Лука оқиғасы НАТО тарихындағы алғашқы ұрыс еді. Сербтер осы оқиғада бесінші ұшақтың жоғалғанын мойындады. «Ұшуды болдырмау» операциясы тұрақты қанатты ұшақтардың ұшуын тоқтатуда сәтті болғанымен, НАТО күштері тікұшақтардың ұшуын тоқтатуды өте қиын деп тапты, бұл күрделі проблема тудырды. Соғыстағы барлық тараптар тікұшақтарды әскери емес мақсаттарда кеңінен пайдаланды, ал кейбір ұшуларға БҰҰ рұқсат берген. Операция ережелеріне сәйкес, НАТО ұшақтарына тек қана қастандық жасаған тікұшақтарды атып түсіруге рұқсат берілді. Әйтпесе, НАТО ұшақтары «қону немесе шығу» бұйрығын берді, яғни ұшақты қонуға немесе ұшуға тыйым салынған аймақтан шығуға мәжбүрледі. Әдетте, Босния ауа кеңістігіндегі тікұшақтар осы бұйрықтарды орындап, жерге қонды, бірақ НАТО күштері кеткеннен кейін қайта ұшып кетті. Соғысқа қатысушы тараптардың ешқайсысы тікұшақтардың ұшуына тыйым салуды құрметтемеді, бұл туралы Ратко Младичтің BBC журналисінің тыйымды бұзу туралы сұрағына: «Босния сербтерінің қарулы күштерінің қолбасшысы есекке мініп жүрмейді» деген жауап бергенінде көрсетілді. Тікұшақтардағы жалған белгілер НАТО ұшқыштарының жұмысын одан әрі қиындатты. Көптеген соғысушылар өздерінің тікұшақтарын БҰҰ-ның Загребтегі ұшуды үйлестіру орталығы шектеулі кеңістікте ұшуға рұқсат берген ұйымдардың тікұшақтарына ұқсатып бояды. Мысалы, Серб Республикасы армиясы жиі тікұшақтарына Қызыл Крест логотипін салды, ал хорват тікұшақтарына БҰҰ-ның гуманитарлық көмек тікұшақтарына ұқсас белгілер берілді. Бұл тікұшақтардың күмәнді сәйкестігі Ирактағы «Black Hawk» оқиғасынан кейін әсіресе қиындық тудырды, өйткені НАТО ұшқыштары нақты идентификациясыз әлеуетті соғысушыларға шабуыл жасауға асықты. Ұшақтарды анықтаудағы қиындықтар мен ұрыс ережелерінің нәтижесінде НАТО күштері рұқсат етілмеген тікұшақтардың көпшілігін тоқтата алмады, нәтижесінде соғыс кезінде 5711 рұқсат етілмеген ұшу тіркелді.

In October 1992, at the beginning of the Bosnian War, the United Nations Security Council passed Resolution 781. This resolution prohibited unauthorized military flights in Bosnian airspace. Following the resolution, NATO began Operation Sky Monitor during which NATO forces monitored violations of the no fly zone, without taking any military action against violators. By April 1993, NATO forces had documented more than 500 violations of the no fly zone. In response to these "blatant" violations of Bosnian air space, and implicitly of resolution 781, the UN Security Council issued Resolution 816. In response to this resolution, NATO commenced Operation Deny Flight on 12 April 1993. Initially Deny Flight was intended only to enforce the no fly zone; however several NATO members, including the United States, were eager to find ways to end the war and improve the situation of civilians, and hoped that military action could do so. The US had already taken unilateral actions to aid civilians caught in the conflict by dropping humanitarian supplies into Bosnia under Operation Provide Promise, and many US officials argued for the use of military force. These officials were eager to expand US air operations through Deny Flight, hoping that an aggressive no fly zone and possible air strikes would end the conflict more quickly. NATO forces suffered its first loss on the second day of operations, when a French Mirage 2000 crashed in the Adriatic Sea due to mechanical failure. The pilot ejected safely. The first serious violation to the no fly zone came on 28 February 1994, when six Serb J 21 Jastreb jets bombed a Bosnian factory. US Air Force F 16s shot down four of the six Serb jets over Banja Luka. This engagement was the first combat engagement of Operation Deny Flight, and its only significant air to air combat engagement. Perhaps more importantly, the Banja Luka incident was also the first combat engagement in the history of NATO. The Serbs acknowledged the loss of a fifth aircraft in the incident. While Deny Flight was relatively successful in stopping flights of fixed wing aircraft, NATO forces found it very difficult to stop helicopter flights, which presented a more complicated challenge. All sides in the conflict used helicopters extensively for non military purposes, and some of these flights were authorized by the UN. Under the operation's rules of engagement, NATO fighters were only authorized to shoot down helicopters that committed a hostile act. Otherwise, NATO fighters issued orders to "land or exit", in other words, land the aircraft or leave the no fly zone. Typically, helicopters in Bosnian airspace complied with these orders by landing, but then took off again after NATO forces departed. None of the parties in the conflict respected the ban on helicopter flights, as evidenced when Ratko Mladić responded to a BBC journalist's question about his violation of the ban with the statement, "The commander of the Bosnian Serb armed forces does not ride on a donkey." Deceptive markings on helicopters further complicated matters for NATO pilots. Many of the combatants painted their helicopters to look like those of organizations that the UN's Zagreb Flight Coordination Center had authorized to fly in restricted space. For example, the army of the Republika Srpska often painted a Red Cross logo on their helicopters, and Croatian helicopters were given markings similar to those of UN humanitarian aid helicopters. The questionable identity of these helicopters became particularly problematic after the Black Hawk Incident in Iraq, because NATO pilots became more reluctant to engage potential belligerents without clear identification. As a result of the rules of engagement and difficulties in aircraft identification, NATO forces proved unable to stop most unauthorized helicopter flights, resulting in a documented total of 5711 unauthorized flights during the conflict.

Жақын әуе көмегі және әуе шабуылдары

Ұшуды болдырмау операциясы басталғанға дейін, АҚШ-тың бірқатар шенеуніктері Боснияда НАТО әуе күшінің кең ауқымды рөл атқаруы үшін лобби жасады. Атап айтқанда, 1992 жылғы АҚШ президентігіне үміткер Билл Клинтонның сайлауалды бағдарламасының бір бөлігі ретінде ол "көтеру және соққы беру" саясатын ұсынды, ол босниялық серб күштеріне қарсы әуе шабуылдарын қамтыды. Ұшуды болдырмау операциясы басталғаннан кейін, АҚШ шенеуніктері, оның ішінде президент Клинтон, миссияны кеңейтуді ұсынды. 1993 жылдың 6 мамырында босниялық сербтер Вэнс Оуэн жоспарын қабылдамағаннан кейін, Клинтон және басқа да АҚШ шенеуніктері бұл шақыруларын күшейтті және сербтерді келісімге мәжбүрлеу үшін кең ауқымды шабуылдар жасау мүмкіндігін талқылады. Ақырында, мұндай шабуылдар мақұлданған да, орындалған да жоқ, бірақ американдық шенеуніктер әуе күшін мәжбүрлеу құралы ретінде пайдалану идеясына көбірек бейімделді. Дегенмен, осылай жеңілдетілгеніне қарамастан, "екі кілт" мәселесі сақталды, себебі барлық өтініштер алдымен Кисельжактағы БҰҰ Әуе операциялары орталығы арқылы қарастырылып, содан кейін UNPROFOR командалық тізбегі бойынша Акашиге жіберілуі керек еді. Акаши өтінішті мақұлдағаннан кейін, ол НАТО командирлеріне өтінішпен жүгінетін, олар өздерінің командалық тізбектеріне бұйрықтарды беруі және жердегі күштермен координация жасауы тиіс еді. "Екі кілт" рұқсат ету механизмінің қиындығына байланысты, НАТО бірнеше ай бойы жақыннан әуеден қолдау миссиясын орындамады. Бірақ, көп ұзамай НАТО үшінші миссияны жоспарлауды бастады: АҚШ жақтаған мәжбүрлеу шабуылдары. НАТО 1993 жылдың тамызында Сараево қоршауын аяқтау жоспарының бөлігі ретінде Deny Flight арқылы әуе шабуылдарын жүргізуге дайындалды. Дипломатиялық араласудан кейін жоспар орындалмады, бірақ әуе шабуылдарын қолдануға қатысты прецедент жасалды. Осылайша, 1994 жылдың ақпанында Сараево базарындағы жарылыстан кейін, НАТО сербтерге Сараево маңындағы қауіпсіз аймақтан барлық ауыр қаруларын шығарып тастауды немесе бомбалауға ұшырауды талап етті. Босниялық сербтер НАТО талаптарын орындады және шабуылдар жасалмады.

Even before Operation Deny Flight began, a number of US officials lobbied for a large role for NATO air power in Bosnia. In particular, as part of Bill Clinton's platform during his 1992 campaign for President of the United States he promised a "lift and strike" policy, which included the use of air strikes against Bosnian Serb forces. After the commencement of Operation Deny Flight, US officials, including President Clinton, pushed for an expanded mission. After the Bosnian Serbs rejected the Vance Owen Plan on 6 May 1993, Clinton and other US officials intensified these calls and they discussed the possibility of using large scale strikes to coerce the Serbs into acceptance. Ultimately, no such strikes were approved or carried out, but American officials became more open to the idea of using air power for coercion. Even after this simplification, however, "dual key" remained a problem as all requests first had to be processed through the UN Air Operations Center in Kiseljak then pass up the entire UNPROFOR chain of command to Akashi. After Akashi approved the request, he would make a request to NATO commanders who then had to pass orders back down their chain of command and coordinate with forces on the ground. Due to the difficult "dual key" authorization measure, NATO did not fulfill its close air support mission for several months. Nonetheless, NATO soon began further planning for a third mission: coercive air strikes as advocated by the United States. NATO first prepared to use Deny Flight to carry out air strikes in August 1993 as part of a plan to end the Siege of Sarajevo. After diplomatic intervention, the plan was not executed, but a precedent was established for the possible use of air strikes. Thus, in February 1994, after the Sarajevo Marketplace Bombing, NATO issued an ultimatum to the Serbs to withdraw all heavy weapons from an exclusion zone around Sarajevo or face bombing. The Bosnian Serbs complied with NATO demands and no strikes were carried out.

Гораджаға шабуыл

1994 жылдың сәуір айында босниялық серб күштері БҰҰ-ның Горадждегі қауіпсіз аймағына шабуыл жасады. Бастапқыда АҚШ Қорғаныс министрі Уильям Перри журналистерге АҚШ-тың "сербтердің Гораджеге басып кіруін тоқтату үшін соғысқа кірмейтінін" мәлімдеді, ал басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер әуе шабуылдарын қолдану мүмкіндігін ашық түрде төмендетіп көрсетті. Бірақ шабуыл басталғаннан бірнеше күн өткен соң, UNPROFOR-дың бірнеше сарбазы жарақат алды, ал біреуі сербтердің оғынан қаза тапты. Осыған байланысты UNPROFOR қолбасшысы генерал Майкл Роуз БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 836-шы қаулысы негізінде НАТО-ның әуе соққыларын сұрады. 10 сәуірде сұранысқа жауап ретінде АҚШ-тың екі F-16 ұшағы серб нысаналарын, оның ішінде танк пен басқару пунктін нысанаға алып, 4 бомба тастады. Келесі күні АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі F/A-18C ұшағы аймақтағы қосымша нысаналарды атқылады. Сол күні босниялық серб армиясының қолбасшысы генерал Ратко Младич генерал Роузға телефон соғып, өз күштерінің қауіпсіздігіне қауіп төндірді, "тағы бір шабуыл жасасаңдар, мен ұшақты атып түсіремін, UNPROFOR қауіпсіздігіне кепілдік бере алмаймын және UNPROFOR мен сендердің штаб-пәтеріңе шабуыл жасаймын" деді. Өз уәдесін орындап, 12 сәуірден 14 сәуірге дейін Младич 150 UNPROFOR бейбітшілік сақтаушыларын қоршауға бұйрық берді, тиімді түрде оларды кепілге алды. Содан кейін Младич генерал Роузға телефон соғып, "НАТО өз әрекеттерін тоқтатпаса, бірде-бір БҰҰ сарбазы тірі қалмайды" деді. UNPROFOR-дың кейбір кепілдері НАТО мүше мемлекеттерінен, атап айтқанда Ұлыбритания мен Франциядан болды, олар өз қызметкерлерінің қауіпсіздігіне қатысты қорқыныштан шабуылдарды дереу тоқтатуға талап етті. Британдықтар мен француздықтардың алаңдаушылығына жауап ретінде НАТО күштерін уақытша қайтарып алды, бірақ 15 сәуірде серб шабуылдарының күшеюіне жауап ретінде әуе кемелері қайтадан аймаққа жіберілді. Младич уәде еткендей, Босния серб әскері Горадже маңында НАТО ұшақтарын атып түсіруге тырысты. 1994 жылдың 15 сәуірінде француздық Dassault Étendard IV ұшағы аймақта барлау миссиясын жүргізіп жатқанда жерден атылған оққа түсті. Ұшақ зақымдалды, бірақ француз әскери-теңіз күштерінің "Клемансо" авианосеціне аман-есен қайтып оралды. БҰҰ күштері танкты жою үшін шақырылған. Нысананы бірнеше рет сәттіліксіз нысанаға алғаннан кейін, Sea Harrier босниялық сербтердің иықтан атылатын жер-әуе зымырандарына түсті және кейіннен атып түсірілді. Ұшқыш катапульданып, сәтті елге қайтарылды. Харриерді атып түсіргеннен кейін НАТО Горадже маңында қосымша шабуылдар жасаған жоқ, ал 17 сәуірде Младич ол кепілге алған көптеген адамдарды босатты. Келесі бірнеше күн ішінде сербтер Горадже аймағында бірнеше рет атысты тоқтатуға келісті, бірақ одан кейін бұзып жіберді. Гораджені қамтамасыз ету және сербтерді келісімдерді орындауға мәжбүрлеу үшін НАТО мен БҰҰ 22 сәуірде босниялық серб күштеріне шабуылдарын тоқтатуға және күштерін қайтарып алуға немесе қосымша әуе шабуылдарына тап болуына қатысты ультиматум қойды. Сербтер ультиматумға мойынсұнып, ауыр қару-жарақтарды және күштерді белгілі аймақтан шығарып алды. Сербтердің мойынсұнуына байланысты НАТО Горадже маңындағы операцияларын тоқтатты. 22 қыркүйекте UNPROFOR тағы да Сараево аймағында НАТО-ның әуе көмегін сұрады, өйткені серб күштері француз бронетранспортеріне шабуыл жасады. Оған жауап ретінде екі британдық SEPECAT Jaguar ұшағы серб танкының жанында шабуыл жасап, оны жойды.

In April 1994, Bosnian Serbs forces launched an attack on the UN Safe Area of Goražde. Initially, US Secretary of Defense William Perry told reporters that the United States would "not enter the war to stop" the Serbs from overrunning Goražde, and other senior officials publicly downplayed the possibility of using air strikes. Several days into the attack, however, a number of UNPROFOR soldiers were injured, and one was killed by Serb fire. Thus, General Michael Rose, the UNPROFOR Commander, requested NATO strikes under the mandate of UNSCR 836. On 10 April, in response to the request, two US Air Force F 16s dropped 4 bombs on Serb targets, including a tank and a command post. The next day, two US Marine Corps F/A 18C aircraft strafed additional targets in the area. That same day, General Ratko Mladić, the commander of the Bosnian Serb army, called General Rose and threatened the safety of his forces, saying "one more attack and I will shoot down aircraft – cannot guarantee safety of UNPROFOR and will attack UNPROFOR and your headquarters". Making good on his threat, from 12 April to 14 April, Mladić ordered his forces to surround 150 UNPROFOR peacekeepers, effectively taking them hostage. Mladić then telephoned General Rose and told him "that if NATO did not stop its actions, not one UN soldier would leave alive". Some of the UNPROFOR hostages were from NATO member states, notably the United Kingdom and France, who pushed for an immediate end to the strikes out of fear for the safety of their personnel. In response to the British and French concerns, NATO temporarily recalled its forces, but on 15 April, in response to increased Serb attacks, aircraft were again deployed to the area. As Mladić had promised, the Bosnian Serb army around Goražde attempted to shoot down NATO aircraft. On 15 April 1994, a French Dassault Étendard IV jet was hit by ground fire while conducting a reconnaissance mission in the area. The jet was damaged, but returned safely to its carrier, the French aircraft carrier Clemenceau. was called in by UN forces to strike a tank. After making several unsuccessful passes at the target, the Sea Harrier was targeted by a Bosnian Serb shoulder launched surface to air missile and was subsequently shot down. The pilot ejected and was successfully repatriated. After the Harrier shootdown, NATO did not carry out any further strikes around Goražde, and on 17 April, Mladić released most of the hostages he had taken. Over the next several days, the Serbs agreed to, and then broke, several ceasefires in the Goražde area. In an effort to secure Goražde and to force the Serbs to honor agreements, NATO and the UN issued an ultimatum for Bosnian Serb forces to cease their attacks and withdraw their forces or face additional air strikes on 22 April. The Serbs complied with the ultimatum, requiring a withdrawal of heavy weapons from a zone and all forces from a zone. Because of the Serb compliance, NATO ceased its operations around Goražde. On 22 September, UNPROFOR again requested NATO air support in the Sarajevo area after Serb forces attacked a French armored personnel carrier. In response, two British SEPECAT Jaguar aircraft struck near a Serb tank, destroying it.

Бихачқа шабуыл, Удбинаны бомбалау және тұтқындар

1994 жылдың қазан және қараша айларында Бихачты қоршау кезінде Мұсылман-Хорват Федерациясы алыс солтүстік-батыс Босниядағы Бихач қаласының маңында кең ауқымды шабуылға көшті. Сербтер көп ұзамай қарсы шабуылды бастады және өздерінің әрекеттерін қолдау үшін Хорватиядағы Серб Крайнасында орналасқан Бихачтың оңтүстігіндегі Удбинадағы бұрынғы Югославия Халық Армиясы (ЮХА) әскери әуежайынан әуе шабуылын жүргізді. Серб әуе күштері напалм мен кассеталық бомбалар тастады. Оқ-дәрінің көп бөлігі ескі және сенімсіз қоймалардан алынғандықтан, жарылмай қалды, бірақ шабуылдар ұшуға тыйым салынған аймақтың айқын бұзуы болып табылды және НАТО-ға үлкен сын болды. НАТО дереу жауап беру жолдарын іздеді, бірақ оның күштеріне Хорватияның әуе кеңістігінде операциялар жүргізуге рұқсат берілмеді. Бихачтың шекараға жақын орналасуына байланысты серб әуе күштері Боснияға шабуыл жасап, кейін Хорватияға қайта оралуы мүмкін болды, сондықтан НАТО шабуылдарды тоқтатуға шамасы келмеді. Осы жағдайды ескере отырып, Қауіпсіздік Кеңесі 958-ші қаулыны қабылдады, ол НАТО әуе күштеріне Хорватияда жұмыс істеуге рұқсат берді. 21 қарашада НАТО жаңа өкілеттігімен Удбина әуежайына шабуыл жасады. 39 ұшақтың қатысқан шабуылы сол кезге дейін НАТО тарихындағы ең ірі әскери операция болды. Удбинаға жасалған шабуылдан кейін НАТО аймақта шабуылдарды жалғастырды. 23 қарашада НАТО барлау ұшағы жер-әуе қорғаныс (ЖАҚ) жүйесінің радарымен анықталғаннан кейін НАТО ұшақтары Отока мен Двордағы ЖАҚ нысандарына AGM 88 HARM радиолокациялық басқарылатын ракеталармен шабуыл жасады. Сербтер бұл шабуылдарға жауап ретінде дереу 250 UNPROFOR тұтқынына алды, ал желтоқсан айының басына қарай барлығы 500 адамды тұтқынға алды. Тұтқындарға жақсы қарағанмен, кейбіреулері адам қалқаны ретінде пайдаланылды, оның ішінде Баня-Лукадағы Босниялық Серб әуе базасындағы ұшу-қону жолағына жатқызылған үш адам болды. Отока мен Дворға жасалған шабуылдардан кейін Босниялық Серб күштері Бихач анклавына қарсы шабуыл жасау кезінде НАТО ұшақтарын жер-әуе қорғаныс ракеталарымен нысанаға алуын жалғастырды. 24 қарашада серб күштері екі британдық Tornado F3 ұшағына радарлық басқарылатын зымырандарды атты. Келесі күні серб күштері НАТО-ның екі F-16 ұшағына шабуыл жасады. Осы күшейіп келе жатқан ЖАҚ қауіпіне және UNPROFOR тұтқындарына жауап ретінде НАТО 2 желтоқсанда Боснияның әуе кеңістігіндегі ұшуларды тоқтатты. Картер келісімінен туындаған жағдайдың уақытша тоқтауы және НАТО әуе операцияларының тоқтатылуы келесі бірнеше аптада UNPROFOR тұтқындарының көпшілігін босатуға әкелді.

In October and November 1994, during the Siege of Bihać, the Muslim Croat Federation launched a large offensive around the town of Bihać, in far northwestern Bosnia. The Serbs soon launched a counterattack, and in support of their operations, launched air strikes with aircraft based at a former JNA military airport in Udbina, south of Bihać, located in the Serbian Krajina in Croatia. The Serb aircraft dropped napalm and cluster bombs. Although most of the ordnance came from old, unreliable stocks and failed to explode, the attacks were a clear violation of the no fly zone, and a challenge to NATO. NATO immediately looked for ways to respond, but its forces were not permitted to carry out operations in Croatian airspace, and due to Bihać's proximity to the border, Serb aircraft could attack into Bosnia, then cross back into Croatia before being intercepted. As such, NATO was powerless to stop the incursions. In recognition of the situation, the Security Council passed Resolution 958, which allowed NATO aircraft to operate in Croatia. On 21 November, NATO acted under its new authority with a strike on the Udbina airfield. The strike, which involved 39 aircraft, was the largest combat operation in NATO's history up to that time; Following the Udbina strike, NATO continued to launch strikes in the area, and on 23 November, after a NATO reconnaissance plane was illuminated by the radar of a surface to air missile (SAM) system, NATO planes attacked SAM sites at Otoka and Dvor with AGM 88 HARM anti radiation missiles. The Serbs reacted to these strikes by immediately seizing 250 UNPROFOR hostages, and a total of 500 by early December. While the hostages were treated fairly well, some were used as human shields, including three who were forced to lie on the tarmac at the Bosnian Serb airbase in Banja Luka. After the strikes at Otoka and Dvor, Bosnian Serb forces continued to target NATO aircraft with surface to air missiles, while advancing against the Bihać enclave. On 24 November, Serb forces fired radar guided missiles at two British Tornado F3 aircraft. The next day, Serb forces fired on two NATO F 16s. In response to this growing SAM threat, and the UNPROFOR hostages, NATO suspended flights in Bosnian airspace on 2 December. The reduced tensions resulting from the Carter ceasefire and the cessation of NATO air operations also led to the release of most of the UNPROFOR hostages over the next several weeks.

1995 жылы әуе кампаниясының кеңейтілуі

1994 жыл Картер келісімімен аяқталса да, НАТО жаңа операцияларды жоспарлауды жалғастырды. НАТО және БҰҰ шенеуніктері наурыз айындағы атысты тоқтату мерзімі біткен соң, қақтығыстар қайта басталады деп ойлады. Сондықтан, Балқандағы Біріккен Әуе Операциялары Орталығының (CAOC) жоспарлаушылары жаңа әуе операцияларының жоспарларын жасауға кірісті. Желтоқсанның соңына қарай жоспарлаушылар серб зениттік-ракеталық кешендерін (SAM) жоюға бағытталған "Өлі Көз" деп аталған жоспарды әзірледі, осылайша НАТО әуедегі басымдықты толыққанды қайтаруға мүмкіндік алатын еді. Келесі бірнеше айда "Өлі Көз" жоспары Серб нысандарына қарсы масштабты бомбалау операциясының жоспарына біртіндеп айналып, 1995 жылдың тамыз және қыркүйек айларында іске асырылды.

Паледегі бомбалау және тұтқындық дағдарысы

НАТО жаңа стратегия жоспарлап жатқанда, атысты тоқтату мерзімі бітіп, болжамды болғандай, ұрыстар қайта басталды. Ұрыс біртіндеп кеңейе түскенде, Босниялық мұсылман күштері Сараево аймағында ірі шабуылға шықты. Осы шабуылға жауап ретінде Босния сербтері БҰҰ күзетіндегі қоймадан ауыр қару-жарақтарды тартып алып, нысаналарды бомбалауды бастады. Бұл әрекеттерге қарсы ретінде БҰҰ қолбасшысы, генерал-лейтенант Руперт Смит НАТО-дан әуе шабуылын сұрады. НАТО 1995 жылғы 25 және 26 мамырда Паледегі сербтердің оқ-дәрі қоймасын бомбалау арқылы бұл сұранысты қанағаттандырды. Содан кейін сербтер 377 UNPROFOR кепілге алып, оларды Босниядағы түрлі нысаналардың алдында адам қалқаны ретінде пайдаланды, бұл НАТО-ны шабуылдарын тоқтатуға мәжбүр етті. Екінші кепілдік дағдарысқа тап болған генерал Смит және БҰҰ-ның басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер стратегияларын өзгертуге кірісті. БҰҰ күштерін шабуыл жасау немесе кепілге алу қиын болатын қорғанысқа ыңғайлы жерлерге қайта орналастыра бастады. Ең маңыздысы, генерал Роуз БҰҰ Жедел әрекет ететін күштерін құрды – қажет болған жағдайда кепілге алуды болдырмау және бейбіт келісімдерді сақтау үшін шабуылға дайын, жақсы қаруланған және күш қолдану ережелері қатаң белгіленген бөлім.

Скотт О'Грейдидің түсірілуі

377 адамды ұстағаннан кейін НАТО әрі қарай әуе шабуылын жүргізбеді, бірақ ұшуға тыйым салынған аймақты қолдау үшін әуе патрульдеуін жалғастырды. 1995 жылдың 2 маусымында АҚШ Әскери-әуе күштерінің капитаны Скотт О'Грейди F-16 ұшағымен ұшуға тыйым салынған аймақты қарауылдауға жіберілді. Патрульдеу кезінде О'Грейдидің F-16 ұшағы Мрконжич Град маңында сербтердің SA-6 жер-әуе ракеталық кешенімен атып түсірілді. О'Грейди қауіпсіз түрде катапульданып шықты, бірақ сербтер бақылауындағы аумақта қалды. АҚШ ресми тұлғаларының көптегенінің пікірінше, ол сербтердің американдық тұтқын алуы үшін әдейі нысанаға алынған болуы мүмкін. О'Грейди атып түсірілгеннен кейін НАТО мен Босния сербтері арасындағы шиеленіс күрт өсті. АҚШ командирлерінің бірқатары дереу жауап ретінде әуе шабуылы жасауға шақырды; алайда сербтер Пале бомбалаудан кейін ұсталған тұтқындардың көп бөлігін әлі де ұстап тұрды. Тұтқындардың қауіпсіздігіне қауіп төнуі НАТО-ның күшті әрекет етуіне кедергі келтірді, ал сербтер шиеленісті басу үшін оқиғадан кейін бірден 121 тұтқынды босатты. Дегенмен, жағдай келесі алты күн бойы шиеленісті қалды, 8 маусымда О'Грейдиді 3-ші батальонның 8-ші теңізшілер полкі, 2-ші теңізшілер дивизиясы құтқарып алып, шабуылға шақыру тоқтатылды. Содан кейін сербтер қалған тұтқындарды босатты. Оқиғаның нәтижесінде НАТО барлық келесі ұшуларды қарсыластың әуе қорғанысын басуға арналған ұшақтармен бірге жүргізуге бұйрық берді. 11 тамызда АҚШ Әскери-әуе күштерінің MQ-1 Predator БПЛА-сы сербтердің зениттік артиллериясымен атып түсірілді, ал тағы біреуі 14 тамызда техникалық бұзылудан жойылды.

Сребреницаға қарсы әрекет

О'Гради оқиғасынан бір ай өткен соң, 6 шілдеде ВРС Сребреница БҰҰ қауіпсіз аймағына қарсы шабуылға көшті. Аймақтағы голланд бейбітшілік сақшылары шабуылға жауап ретінде НАТО әуе шабуылын шақыруды қарастырды, бірақ сербтер ауыр қару қолданбағаны және тағы бір тұтқындық дағдарысының қаупі болғандықтан, одан бас тартты. 10 шілдеде, шайқас күшейген кезде, голланд әскерлері НАТО-дан жақыннан әуе қолдау сұрады, бірақ «екі кілт» жүйесіндегі байланыс мәселелеріне байланысты өтініш келесі күні ғана мақұлданды. 11 шілдеде НАТО Сребреницада 60 ұшақтан тұратын ірі миссияға дайындалды. Сағат 14:30-да шабуылдың бірінші толқыны – екі голланд F-16 истребителі қала шетіндегі екі серб танкін бомбалады. Артиллериялық нысананы жою үшін екі американдық F-16 ұшағы жіберілді, бірақ олар нысананы таба алмады. Одан кейін босниялық серб әскері бірнеше голланд бейбітшілік сақшыларын тұтқынға алып, НАТО шабуылдарын тоқтатпаса, оларды өлтіреміз деп қорқытты. Голланд командирі бұл туралы үкіметіне хабарлады, ал Голландия қорғаныс министрі Йорис Вурхове дереу НАТО операциялық орталығына телефон соғып, шабуылдарды тоқтатуға бұйырды. Күннің соңына қарай Сребреница босниялық серб күштерінің бақылауына өтті, олар этникалық тазалаудың қатыгез науқанын бастады, нәтижесінде шамамен 8000 адам қаза тапты. Осы трагедиядан кейін көптеген сарапшылар НАТО-ны әуе күшін тиімді пайдаланбағаны үшін айыптады. Кейін журналист Дэвид Род: «Егер НАТО жақыннан әуе қолдауын ертерек қолданған болса, бүгін 7079 жоғалған адам тірі болар еді» деп жазды. НАТО күштірек әрекет етсе, мыңдаған өлімнің алдын алуға болатындығы туралы сезім «Deliberate Force» операциясын жоспарлауды күшейтті.

Лондон конференциясы

Сребреницадағы оқиғалардан кейін, 1995 жылдың 21 шілдесінде басталған Лондон конференциясында Босния үшін жаңа мүмкіндіктерді қарастыру мақсатымен он алты ел жиналды. Конференция нәтижесінде БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали, БҰҰ әскери қолбасшысы генерал Бернард Янвьерге, БҰҰ азаматтық қызметкерлерімен кеңеспей-ақ НАТО әуе шабуылын сұрауға уәкілеттік берді. НАТО-ның ең жоғары саяси органы – Солтүстік Атлантика кеңесі және БҰҰ Босниядағы басқа да қауіпсіз аймақтарға жасалған шабуылға жауап ретінде НАТО әуе шабуылын қолдануға келісті. Конференцияға қатысушылар серб агрессиясының болашақ актілеріне жауап ретінде кең ауқымды НАТО әуе шабуылын қолдануға принцип бойынша келісті.

"Қасақана күш" операциясы

1995 жылғы 28 тамызда Сараево базарына миномет түсіп, 37 адам қаза болды. АҚШ кейіннен босниялық серб күштерін осы шабуылға кінәлады. НАТО қолбасшысы адмирал Лейтон Смит, “Құралай күш” операциясы аясында әзірленген жоспар бойынша сербтерге қарсы жауап шабуылы ретінде әуе соққысын беруді ұсынды. 1995 жылғы 30 тамызда НАТО серб нысандарына ірі ауқымды бомбалау арқылы “Делибрейт Форс” операциясын ресми түрде бастады. Бұл бомбалау “Ұшуға тыйым салу” операциясының әуе шабуылы мен жақыннан қолдау көрсету рөлін алмастырды, бірақ “Ұшуға тыйым салу” операциясы белсенді күйінде қалды және Босния үстіндегі ұшуға тыйым салынған аймақты сақтауды жалғастырды. “Делибрейт Форс” операциясы 1995 жылғы 20 қыркүйекте аяқталғанға дейін “Ұшуға тыйым салу” операциясының рөлі минималды болды. “Делибрейт Форс” операциясы тоқтатылғаннан кейін, “Ұшуға тыйым салу” аясында бірнеше қосымша операциялар жүргізілді. 1995 жылғы 4 қазанда “Ұшуға тыйым салу” ұшақтары жер-әуе зымырандарының шабуылына ұшырағаннан кейін HARM зымырандарын іске қосты. 1995 жылғы 8 қазанда БҰҰ Тузла маңында жақыннан әуе қолдауын сұрады. Қатты ауа райының салдарынан НАТО ұшақтары мақсаттарын анықтай алмады, бірақ 9 қазанда “Ұшуға тыйым салу” операциясының соңғы ұрысында НАТО ұшақтары серб басқару және бақылау бункерін жойды. AIRSOUTH күнделікті басқаруды жүзеге асырғанмен, “тапсырманы жүктеу және операциялық бақылау” НАТО-ның 5-ші одақтас тактикалық әуе күштерінің (5ATAF) командиріне, бастапқыда генерал-лейтенант Антонио Розеттиге, кейін генерал-лейтенант Андреа Форнасериоға, екеуі де Италия әуе күштерінен, жүктелді. Іс жүзінде, “Ұшуға тыйым салу” операциясы бойынша көптеген тактикалық шешімдер КОАК директоры тарапынан қабылданды және ол НАТО ұшқыштарына ұшуға тыйым салынған аймақты бұзушыларға қарсы әрекет етуге бұйрық беруге құқылы болды. Бұл операцияны НАТО-ның 12 елінен 4500 адам жүзеге асырды. Бұл символдық әсерден өзге, “Ұшуға тыйым салу” операциясы НАТО-ның әскери саясатына, халықаралық қатынастарға және Босниядағы соғысқа маңызды әсер етті.

Әскери саясатқа әсер ету

НАТО әуе күштері үшін алғашқы ірі ұрыс сынақтарының бірі ретінде Deny Flight бірнеше маңызды әскери сабақтарды сыйлады. Ең бастысы, Deny Flight бірнеше технологиялардың тиімділігін дәлелдеуге немесе олардың дамуына түрткіс берді. Мысалы, операция кезінде F/A 18D Hornet АҚШ Теңіз жаяу әскерлері үшін "өте пайдалы көп мақсатты платформа" екені дәлелденді. Deny Flight дәлдікпен басқарылатын қару-жараққа көшуде де маңызды рөл атқарды, себебі қақтығыс кезінде НАТО қолданған оқ-дәрілердің шамамен 70% -і дәлдікпен басқарылатын болды, ал Перс шығанағы соғысында бұл көрсеткіш тек 8% құрады. Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері үшін Deny Flight Sea Harrier ұшағын қайта қарастыруға және оны бірнеше жаңартпалармен жабдықтауға себеп болды. Атап айтқанда, Корольдік теңіз күштері Harrier ұшағына Paveway II лазерлік басқарылатын бомбасын қосып, оған дәлдік қабілетін сыйлады, сондай-ақ Босниядағы жағдайларға байланысты ұшақтағы электрониканы жаңартты. Босниядан алынған сабақтар Корольдік әуе күштеріне болашақ операциялар үшін Корольдік теңіз күштерінің авиатасымалдаушыларына Harrier GR7 ұшағын орналастыруға мүмкіндік берді, осылайша күш көрсету мүмкіндігін арттырды. Deny Flight операциясы кезінде құлатылған НАТО-ға қарасты төрт ұшақ альянс мүшелерін ұшақтары үшін жаңа қорғаныс шараларын қарастыруға, соның ішінде жасырындықты арттыруға мәжбүр етті.

Атлантикалық қатынастарға әсері

Ұшуды болдырмау операциясы және Босния соғысы кезіндегі басқа да НАТО операциялары НАТО мен Атлантикалық қарым-қатынастардағы айтарлықтай шиеленіске әкелді. Ұшуды болдырмау және басқа да ерте операциялар «одақтастарды НАТО-ның дәстүрлі қорғаныс шеңберінен тыс жерлерге қатысты әскери жауапкершілік мәселесін қарастыруға мәжбүр етті, және бұл олардың терең даулы мәселесі болды». АҚШ пен оның еуропалық одақтастарының әуе күшін қашан және қалай қолдану туралы келіспеушіліктері сол кезеңде «одақтастық дипломатиясын қиындатты». Бұл қарым-қатынастағы көптеген мәселелердің себебі Еуропа елдерінің алаңдаушылығы болды, олардың UNPROFOR-дағы күштері тұтқынға алынуы мүмкін еді. АҚШ Боснияда өз күштерін орналастырмай, әуе шабуылдарын қолдағандығы бұл мәселені одан да ушықтырды. Ұшуды болдырмау сонымен қатар БҰҰ-НАТО арасындағы болашақ қарым-қатынастардың жолын дайындады. Операция барысында НАТО «параллель БҰҰ билігінің қанаттарын кесудің көңілін қалдырды», ал Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілдері НАТО-ның әуе шабуылдарының БҰҰ бейтараптығына тигізетін әсеріне қатысты уайымдады. НАТО-ның «екі кілт» процедурасына деген наразылығы НАТО офицерлерін болашақта мұндай келісімге бармауға итерді. НАТО-ның «Ұшуды болдырмау» операциясының қолбасшысы адмирал Лейтон Смит бұл пікірін «Ешқашан екі кілтпен кіргізбеңдер» деп тікелей айтты. Ұшуды болдырмау кезінде БҰҰ-НАТО қарым-қатынасын келіссөздер арқылы реттеудегі қиындықтар Балқандағы НАТО күштерін НАТО-ның командалық тізбесінің толық бақылауына беру туралы шешімнің маңызды факторы болды. БҰҰ-НАТО қарым-қатынасына тигізген көптеген жағымсыз әсерлеріне қарамастан, Ұшуды болдырмаудың оң нәтижелері де болды. Операция барысында НАТО мен БҰҰ тарихтарында алғаш рет байланыс офицерлерін алмастырып, екі ұйым арасындағы әскери ынтымақтастыққа үлгі орнатты. Ұшуды болдырмау кезіндегі байланыс және үйлестірудің сәтсіздіктері екі ұйым арасында «өзара түсіністік пен ортақ шешімдерді табуға» деген ниетті күшейтті. Бұл ынтымақтастыққа деген ниет IFOR құрылуына және кейіннен Боснияда және басқа жерлерде БҰҰ-НАТО ынтымақтастығына үлкен үлес қосты. Ұшуды болдырмаудың қақтығыс барысына тигізген нақты әсері одан да аз болды. Ұшуды болдырмау операциясының әуе шабуылдарының ешқайсысы «Қаушатыр күш» операциясындағыдай ауқымды болған жоқ және олар күш тепе-теңдігін айтарлықтай өзгерткен жоқ. Алайда, Ұшуды болдырмау операциясы сербтердің қанатты әуе күшіндегі артықшылығын жоюға сәттілікпен қол жеткізді. Ұшуды болдырмау операциясы «Қаушатыр күш» операциясына жол ашты. Сол кездегі АҚШ-тың НАТО-дағы елшісі Роберт Э. Хантердің айтуынша, Ұшуды болдырмау «Босниядағы әуе күшін күшейтіп пайдалану бойынша консенсусқа қол жеткізу» процесінде маңызды рөл атқарды, бұл ақырында «Қаушатыр күш» операциясында аяқталды. Ұшуды болдырмаудың материалдық әсері шамалы болғанымен, оның саяси әсері зор болды. Майкл Билдің сөзіне сәйкес, операцияның басынан-ақ «мақсаты БҰҰ мен НАТО-ның Босниядағы жағдайды тұрақтандыруға деген бейілділігін көрсету, соның арқасында бейбіт келісімге қол жеткізуге мүмкіндік туады». Ұшуды болдырмау ережелерін тікұшақтардың көптеген бұзулары мен НАТО мен БҰҰ арасындағы үйлестірудің жиі сәтсіздігін ескере отырып, Ұшуды болдырмау осы мақсатына жеткені күмәнді. Дегенмен, НАТО-ның Ұшуды болдырмау аясындағы шектеулі әуе шабуылдары «БҰҰ қызметкерлерін» және босниялық азаматтарды қорғауға деген бейілділігін көрсетті, деп мәлімдеді The New York Times газетінің бас әскери тілшісі Майкл Р. Гордон. Осы бейілділік ақырында бейбітшілікке апарып соқты.

Operation Deny Flight, and other NATO operations during the Bosnian War, resulted in significant tension within NATO and the Atlantic relationship. Deny Flight and other early operations "forced the Allies to consider the question of NATO's military responsibility for territory outside of its traditional defense perimeter, and it was one over which they were deeply divided". Disagreements between the United States and its European allies over when and how to use air power "made intra alliance diplomacy more problematic" during the period. Many of these problems in the relationship were the result of concerns from European nations who had forces on the ground in UNPROFOR that might be taken hostage. The fact that the United States pushed for air strikes without placing its own forces on the ground in Bosnia greatly exacerbated this problem. Deny Flight also helped set the path for future UN NATO relations. Throughout the operation, NATO "felt the frustration of having its wings clipped by a parallel UN authority", while United Nations officials worried about the effect that NATO air strikes would have on the perceived neutrality of the United Nations. Frustration with the "dual key" procedure of authorization for NATO action also led NATO officers to reject such an arrangement in the future. Admiral Leighton Smith, the commander of NATO's forces during Deny Flight, expressed this sentiment quite bluntly, saying "Don't ever have another dual key." These difficulties in negotiating the UN NATO relationship during Deny Flight were a major factor in the decision to place later NATO forces in the Balkans under the sole control of the NATO chain of command. While many of these effects on UN NATO relations were negative, Deny Flight also had positive implications. During the operation, NATO and the UN exchanged liaison officers for the first time in their respective histories, establishing a precedent for military cooperation between the two. The communication and coordination failures during Deny Flight also instilled "a desire for mutual understanding and common solutions" between the two organizations. This desire for cooperation was crucial to the establishment of IFOR, and later UN NATO cooperation in Bosnia and elsewhere. the actual impact of Deny Flight on the course of the conflict was more muted. None of the air strikes in Deny Flight were on the scale of those in Deliberate Force, and they did not significantly change the balance of power. Notably, however, Deny Flight was successful in that it "neutralised the Serbs' advantage in fixed wing air power". Deny Flight also paved the way for Operation Deliberate Force. According to Robert E. Hunter, then the US Ambassador to NATO, Deny Flight was crucial to the process of building "consensus support for increasingly robust use of airpower over Bosnia", which eventually culminated in Operation Deliberate Force. While the material impact of Deny Flight was minimal, it did have a significant political impact. From the very beginning, according to Michael Beale, "the operation's implied objective was to demonstrate UN and NATO determination to stabilize the situation in Bosnia so that a peaceful settlement could be achieved". Given the many violations of Deny Flight by helicopters, and the frequent failure of coordination between NATO and the UN, it is uncertain whether Deny Flight accomplished this mission. Nonetheless, NATO's limited air strikes under Deny Flight "demonstrated its determination to protect United Nations personnel" and Bosnian civilians, according to Michael R. Gordon, chief military correspondent for The New York Times. This determination eventually held the key to peace.