Кіріспе
Мексикадағы ұлттық парк Сумидеро каньоны (lang es) – Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас штатындағы Чиапа-де-Корзо қаласының солтүстігінде орналасқан терең табиғи каньон. Каньонның пайда болуы АҚШ-тың Аризона штатындағы Үлкен каньонмен шамалас уақытта, аймақтың қыртысындағы жарықтардың пайда болуымен және одан кейін Грихальва өзенінің эрозиялық әсерінен басталды, ол өзен қазір де осы каньон арқылы ағып өтеді. Сумидеро каньонының тік қабырғалары биіктігіне жетеді, ал өзен тар жолдың бойында 90 градусқа дейін бұрылады. Каньонды Мексиканың федералды түрде қорғалатын табиғи аймағы – Сумидеро каньоны ұлттық паркі қоршап тұр, ол Чиапас штатының төрттен астам муниципалитетіне таралады. Бұл паркті Ұлттық қорғалатын табиғи аумақтар комиссиясы (CONANP) басқарады. Парктегі өсімдіктердің көп бөлігі төмен және орташа биіктіктегі жапырақты орман, сондай-ақ аралас қарағай-тоғайлы орман мен шабындықтардың шағын аумақтары бар. Каньонның солтүстік жағында Чикоасен тоғаны мен оның жасанды су қоймасы орналасқан, бұл Грихальва өзеніндегі бірнеше тоғанның бірі, ол аймақта су сақтау және гидроэлектр энергиясын өндіру үшін маңызды. Каньон мен ұлттық парк Чиапас штатындағы екінші ең маңызды туристік орын болып табылады, оған көбінесе мексикалық туристер келеді, олар Чиапа-де-Корзодан өзенге шығатын қайықтардан каньонды тамашалайды. Парк штаттың ең ірі қаласы Тукстла-Гутьерреспен шектеседі, бұл парк жеріне адамдардың енуі мен қоныстануына байланысты мәселелер тудырады. Көбірек маңыздысы, каньонның жоғары жағындағы қалалық аймақтар мен орман шаруашылығы ластану мәселелерін тудырды, нәтижесінде Грихальва өзенінен әр жылы 5000 тоннаға дейін қатты қалдықтар шығарылады. Бұл қалдықтар каньонның тарлығы, су ағындарының жиналуы және Чикоасен тоғанының болуына байланысты каньонда жинақтала түседі.
Sumidero Canyon (lang es) is a deep natural canyon located just north of the city of Chiapa de Corzo in the state of Chiapas, in southern Mexico. The canyon's creation began around the same time as the Grand Canyon in the U. S. state of Arizona, by a crack in the area's crust and subsequent erosion by the Grijalva River, which still runs through it. Sumidero Canyon has vertical walls which reach as high as , with the river turning up to 90 degrees during the length of the narrow passage. The canyon is surrounded by the Sumidero Canyon National Park, a federally protected natural area of Mexico which extends for over four municipalities of the state of Chiapas. This park is administered by the National Commission of Protected Natural Areas (CONANP). Most of the vegetation in the park is low to medium height deciduous rainforest, with small areas of mixed pine oak forest and grassland. At the north end of the canyon is the Chicoasén Dam and its artificial reservoir, one of several on the Grijalva River, which is important for water storage and the generation of hydroelectric power in the region. The canyon and national park is the second most important tourist site in Chiapas, drawing mostly Mexican visitors who see the canyon from boats which embark on the river from Chiapa de Corzo. The park borders Tuxtla Gutiérrez, the state's largest city, which has caused problems with human encroachment and settlement on park land. More importantly, the urban areas and logging industries upstream from the canyon have caused serious pollution problems, with up to 5000 tons of solid waste extracted from the Grijalva River each year. This waste tends to build up in the canyon because of its narrowness, the convergence of water flows and the presence of the Chicoasén Dam.
Геология
Сумидерро каньоны жер қыртысындағы жарықтар мен Грихалва өзенінің эрозиясы нәтижесінде қалыптасқан, ол өзен қазірге дейін осы каньон арқылы ағып өтеді. Оның пайда болу процесі шамамен 35 миллион жыл бұрын басталды, бұл Сумидерроны Колорадо өзеніндегі Ұлы каньонмен бір дәуірдес етеді. Грихалвадан басқа, каньонның ішінде және төңірегінде көптеген су ағындары бар, олардың көпшілігі маусымдық. Оларға кішкентай өзендер кіреді, олардың кейбіреулері каньон қабырғаларында сарқырамалар құрайды, ал жер асты қозғалыстары үңгірлер мен карст құрылымдарын жасады. Бұл қабырғалар Жер қыртысының ұзаққа созылған қозғалыс процесін, жоғарғы мезозой дәуірінен қалған әктас қабаттарын көрсетеді, оларда теңіз жануарларының қазба қалдықтары сақталған. Мезокрет кезеңінде мұхит түбінің көтерілуі осы аймақтың көптеген тауларын құрады, сондай-ақ өзен жағалауларында кездесетін американдық крокодил де бар. Тағы бір кішкентай үңгірде пішініне байланысты "Теңіз жылқысы" (Caballito de Mar) деп аталатын сталактит бар.
Климат
Парк аймағында биологиялық, экологиялық және мәдени әртүрлілігіне қарамастан, аз зерттеулер жүргізілген. Осы себепті түрлер, тіршілік ету орындары және су ағыны туралы ақпарат жетіспейді. Сонымен қатар, адам қызметінің парке қалай әсер ететіні туралы да ақпарат аз. Парктің орталығы – Сумидеро каньоны және оңтүстіктен солтүстікке қарай ағатын Грихальва өзені. Парктің оңтүстік шекарасы Панамерикан тас жолымен өтетін Белисарио Домингес көпірімен, ал солтүстік шекарасы Чикоасен тоғанымен белгіленген. Парк төрт бөлікке бөлінген: солтүстік-батыс бөлігінде Осумасинта және Сан-Фернандо муниципалитеттерінде кездесетін орташа биіктіктегі, жартылай жапырақты жаңбырлы ормандар мен жазық жаңбырлы ормандар және шабындықтар бар; батыс бөлігінде ұқсас өсімдіктер өседі және толығымен Сан-Фернандода орналасқан; шығыс бөлігінде қарағай ормандары, орташа биіктіктегі жартылай жапырақты жаңбырлы ормандар мен шабындықтар бар және Чиапа-де-Корсода кездеседі; ал оңтүстік-шығыс бөлігінде каньонның көп бөлігі мен Грихальва өзенінің кеме жүзе алатын бөлігі орналасқан, бірақ орташа биіктіктегі жаңбырлы ормандар мен пахикаульді өсімдіктердің қалдықтары ғана сақталған. Паркке негізгі құрлықтан қатынау Тюхтла Гутьеррестен солтүстікке қарай Осумасинта арқылы, содан кейін Чикоасен тоғанынан өтеді. Басқа қатынау нүктесі – Чиапа-де-Корсодан Кахуаре доктерінен қайықпен. Бұл заңсыз салынған құрылыстардың көпшілігі басқа жерден көшіп келген кедей адамдарға тиесілі. Тұрғын үйге деген сұраныс заңсыз бөліністер индустриясын құрды, олар кейін тиісті құқықтары жоқ адамдарға сатылады. Осылай дамытылған негізгі үш аудан – Патрия Нуэва Альта, Арройо Бланко, Ла Эсперанса және Лас Гранхас. Бұл жағдай Тюхтла Гутьеррес пен Чиапа-де-Корсоның халық санының тез өсуінің салдарынан туындады. Бұл аумақтардың өсуі жер иелігі дауларына, жабайы табиғат ортасының жоғалуына және орманды жоюға әкелді. 2002 жылы федералды және штаттық үкіметтер заңсыз қоныстарды жою және одан әрі жауапсыздыққа жол бермеу туралы келісімге келді. Көптеген сарқынды сулар Сабинал өзені арқылы Грихальваға құйылады, ол Тухтла Гутьеррес қаласының көп бөлігін тасымалдайды. Сонымен қатар, әртүрлі салалар арқылы өзенге қоқыс пен тазаланбаған сарқынды сулар ағып жатыр. Ең айқын ластану – қоқыс, әсіресе пластикалық ыдыстар, олар көбінесе жергілікті үйлер мен кәсіпорындардан жерге немесе өзендерге тасталады, әсіресе Чиапа-де-Корсо мен Тухтла Гутьеррес қалаларында, себебі олар қоршаған ортаны қорғау туралы жеткілікті білімге ие емес, деді CONANP. Бұл қоқыстың мөлшері жаңбырлы маусымда ең жоғары деңгейге жетеді, себебі ағып жатқан су мен судың көтерілуі оның көп бөлігін Грихальваға әкелуі мүмкін. Өзенде табылған қатты қалдықтардың 80-90% – бұтақтар, ағаштар, тастар, шөгінділер және заңды және заңсыз кеспеден қалған басқа да қалдықтар, бұл орманды жоюға себеп болады. Олар көбінесе жаңбырлы маусымда өзенге түседі, әсіресе Вилла Флорес және Вилла Корзо муниципалитеттерінен. Грихальва бойымен қатты заттар ағып жатқанда, олар каньонның тар арнасымен және кейін Чикоасен тоғанының болуымен шектеледі. Жыл бойы және маусымдық түрде каньон ішінде және одан жоғары ағыстағы аймақты тазалау жұмыстары жүргізіледі. Күнделікті жұмыстың көп бөлігін Comisión Nacional de Áreas Naturales Protegidas (CONANP) және Чиапас Туризм департаментінің қызметкерлері атқарады, олар Грихальва өзенінен күн сайын он екі тонна қоқыс шығарады. Бір уақытта 600-ға дейін адам қатыса алады, олар туристік кооперативтердің төртеуінен 32 қайықты пайдаланады. Олар келушілерді Чиапа-де-Корсодан немесе Тухтла Гутьеррестен каньон арқылы тоғанға дейін алып бара отырып, экологиялық, тарихи және мәдени ақпарат береді. Бұл парктегі ең ұйымдасқан туристік іс-шаралардың бірі. Көрермендер үшін үстіңгі бақылау тұрақтарында асханалар және басқа да тамақ орындары, сондай-ақ кемпинг пен пикникке арналған жайлар бар. Экстремалды спорт түрлеріне тау велосипедтері, раппелинг, үңгірлерді зерттеу және басқа да спорт түрлері жатады. Раппелинг каньонның көптеген кішкентай үңгірлеріне кіруге мүмкіндік береді, оларға басқа жолмен қол жеткізу мүмкін емес.
Чикоасен бөгеті
Сумидерро каньонының солтүстік жағында Чикоасен бөгеті орналасқан, ресми түрде Мануэль М. Торрес бөгеті деп аталады. Бұл Grijalva өзені бойында су сақтау және гидроэлектр энергиясын өндіру мақсатында салынған көптеген бөгеттердің бірі. Бұл бөгет және оның су қоймасы Сумидерро каньоны жүйесінің бір бөлігі деп есептеледі. Сумидерро каньоны ұлттық паркінің солтүстік шекарасын осы бөгет, ал оңтүстік шекарасын Белисарио Домингес көпірі белгілейді. Бөгет 1974-1980 жылдар аралығында салынды. Су қоймасының орташа ауданы 2193 гектарды құрайды, ал кешенде шамамен 600 жұмысшы жұмыс істейді. Чикоасен бөгеті электр энергиясын өндіреді және Grijalva өзенінің ағынын, сондай-ақ Hondo өзені мен Осумасинта өзенін құрайтын Muñiz, El Jardín және El Cacao арналарының ағынын басқарады. Бұл су қоймасы елдегі ең маңызды су қоймаларының бірі. Гидроэлектр стансасы да елдегі маңызды стансалардың бірі болып табылады, онда 3928,48 мегаватт қуаттылығы бар 30 генератор орнатылған. Бұл Мексикада өндірілетін барлық гидроэлектр энергиясының отыздан астам пайызын құрайды.
Аймақтың тарихы мен археологиясы
Бұл аймақтың тарихы испандықтар келгенге дейін Орталық аңғарды мекендеген Чиапа халқымен байланысты. Бұл халықтың тегі белгісіз, бірақ теориялар бойынша олар Никарагуа немесе тіпті Парагвайдан солтүстікке қарай көшіп келген. Олардың негізгі қонысы каньонның жанындағы Чиапа-де-Корзо болды, ал каньонның жоғарырақ бөліктерінде басып кірушілерден қорғану үшін бекініс орналасқан. Чиапа халқы испандықтардың жаулап алуына қарсы күресті және 1528 жылы Диего де Мазаригос келгенге дейін бағындырылмады. Олардың соңғы панасы қазір Берлин қираған жері деп аталатын бекініс болды. Испандықтар 1528-1535 жылдары басты қаланы басып алғаннан кейін, соңғы чиапалықтар осы жерде бекініп тұрды. Аңыз бойынша, соңғы бекініс құлағанда, қалған чиапалықтар каньонға секіріп, жаппай өзін-өзі өлтірді. Осыдан бері каньон зоке және тцотциль халықтарының арасындағы шекара белгісі болып табылады. 20-ғасырға дейін каньон аймағы көбінесе зерттелмеген. 1895 жылы үш француз каньонды зерттеуге тырысты, бірақ өзенде суға батып қайтыс болды. 1932 жылы бір американдық келді, бірақ ол да қаза тапты. Осы оқиғалар аймақтағы колдовство және крокодилдердің қатыгездігі туралы әңгімелерге әкелді. 1960 жылы "қызыл маталар" деп аталған мексикалық армия сарбаздарының экспедициясы каньонды қайықпен 20 шақырымнан астам кесіп өтті. Бұл каньонды жергілікті зерттеулер мен пайдалану үшін ашты, соның ішінде қарапайым туризм және крокодилдер мен басқа да жергілікті фаунаны аулау мүмкіндігі туды. Аймақта археологиялық жұмыстар аз ғана жасалды. Басты орны Берлин қираған жері деп аталады, ол 1946 жылы аймаққа келген неміс саяхатшысы Генрих Берлиннің құрметіне аталған. Ол Тустла қаласындағы Белисарио Домингуес көпірінен жеті шақырым қашықтықта, өзен жағасында орналасқан. Оның ауданы 467 x 60 метрді құрайды және аулаларды қоршап тұрған кішкентай үйінділермен шектелген. Бұл орынды 1923 және 1932 жылдары Бесерра алғаш сипаттап, оны Чиапа-Вьехо деп атады және ол Чиапа халқының астанасы болғанын айтты. Алайда, 1966 жылы Ремесал оның екінші деңгейлі орын екенін анықтады. Соңғы ірі зерттеуді 1976 жылы Алехандро Мартинес жүргізді, ол 24 жеке орын бар екенін анықтады, оның тоғызы үйінділер, ал он бес үңгірлер. Олардың бірінде үңгір суреттері табылды, бұл аймақ кем дегенде ерте классикалық кезеңнен бері мекенделгенін көрсетеді.