Кіріспе
Жапониядағы аймақтық кооперативтер Жапония Ауыл шаруашылығы Кооперативтері (農業協同組合), сондай-ақ 2=農協 (3=Nōkyō) немесе JA тобы деп те аталады. Бұл Жапониядағы 694 аймақтық кооперативтің ұлттық тобы, ол мүшелерін өндіріс үшін қажетті ресурстармен қамтамасыз етеді, ауыл шаруашылығы өнімдерін қаптау, тасымалдау және сатумен айналысады, сондай-ақ қаржылық қызметтер көрсетеді. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, JA-ның 4,6 миллион ресми және 5,4 миллион серіктес мүшесі бар. "JA" термині тиісті муниципалитеттерде жұмыс істейтін кооперативтерді білдірсе, "JA тобы" бірнеше префектурадағы аймақтық кооперативтерді қадағалайтын әкімшілік органдарды, азық-түлік өнімдерін және өндіріс факторларын муниципалитеттер мен префектуралар арасында көтерме саудамен айналысатын (Zen Noh), несиелік кооперативтерді (Norinchukin Bank) басқаратын, сақтандыру ұсынатын (JA Kyosai) және бүкіл топты бақылайтын және үкіметпен байланыстарды жүзеге асыратын ұлттық бас кеңседен (JA Zenchu) тұрады. "JA" және "JA тобы" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады (әрі қарай осылай қолданылатын болады).
Japan Agricultural Cooperatives (農業協同組合), also known as 2=農協 (3=Nōkyō) or JA Group, refers to the national group of 694 regional co ops in Japan that supply members with input for production, undertake packaging, transportation, and marketing of agricultural products, and provide financial services. As of 2012, there are 4.6 million official members and 5.4 million associate members in JA. While "JA" refers to co ops that operate in respective municipalities, the "JA Group" includes administrative bodies that supervise regional co ops across several prefectures, run wholesale business in food products and production inputs across municipal and prefectural borders (Zen Noh), manage credit unions (Norinchukin Bank), offer insurance (JA Kyosai), and a national headquarters that controls the entire group and manages government relations (JA Zenchu). "JA" and "JA Group" are often used interchangeably (as will be hereafter).
Регуляторлық ұйым ретінде пайда болуы
Жапонияның ауыл шаруашылығы кооперативтері жүйесінің бастауы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкіметтік бақылаудағы фермерлер мен жер иелерінің бірлестігі – Ногиокайға дейін жетеді. Ногиокай тиісті аймақтарда ауыл шаруашылығы өнімдерін жинау, сақтау және қайта бөлу жөніндегі үкіметтік тапсырмалар орындады. Жапонияның капитуляциясынан кейін және қатты азық-түлік тапшылығы кезінде күріштің қара нарықта жоғары бағамен сатылуын болдырмау мақсатында Ногиокай JA-ға трансформацияланды (сол кезде күрішті еркін сатып алуға және сатуға мүмкіндік болмады). JA ерікті, халықтан бастау алатын фермерлік ұйым болып табылады, бірақ ол әлемдегі басқа кооперативтерден өзгешелігі – JA үкімет тарапынан реттеуші құрал ретінде құрылған, елдегі барлық фермерлерді қамтиды және жапондық ауыл шаруашылығының экономикалық саласының барлық аспектілерін жүзеге асырады.
Қуатты фермерлік лоббиге айналу
JA үкімет тарапынан құрылғанмен, ұйымның өсіп, күшті шаруашылық лоббисіне айналуы оны бақылауды тез арада қиын етіп берді. 1995 жылға дейін күріш бағасын негізгі азық-түлік бақылау жүйесі арқылы үкімет анықтаған. Күріш сияқты негізгі азық-түліктерге деген сұраныс серпімсіз, яғни, кем дегенде қысқа мерзімде, бағаның өсуі таза сатудың артуына және, демек, ауыл шаруашылығы өнімдеріндегі жалғыз көтерме саудагер ретінде JA үшін комиссияның жоғарылауына алып келді. Күріш бағасы фермерлердің өндіріс шығындарына сәйкес белгіленгендіктен, JA тыңайтқыш, пестицидтер және техника сияқты өндіріс факторларын жалғыз көтерме саудагер ретінде ұсынып, олардың бағасын көтеріп, нәтижесінде күріштің бөлшек сауда бағасы да өсті. JA-ның бизнес-моделі шаруашылық тізбегінің екі басындағы монополиясына немесе жартылай монополиясына (тыңайтқыш, пестицидтер, техника сияқты өндіріс факторлары және күріш, бидай, арпа сияқты дайын өнімдер) және Жапония парламентінің (Diet) мүшелеріне ықпал ету арқылы азық-түлік бағаларын өзгерту мүмкіндігіне негізделген.
Қауіпті жерлер мен қарсы шаралар
JA бизнес-моделіне бірнеше кемшіліктер бар. Біріншіден, ауыл шаруашылығы кооперативінің өзі Ауыл шаруашылығы кооперативтерінің қауымдастығы туралы заңға негізделген, оны Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігі (МАФФ) қайта жаза немесе жоя алады. Бұл заң JA-ға түрлі артықшылықтар береді, соның ішінде Жапонияның монополияға қарсы заңдарынан босату құқығын, бірақ ол JA-ның тікелей бақылауынан тыс қалады. Екіншіден, жапондық фермерлер өндірген қымбат күріш, шетелден арзан күріш әкелінетін болса, оңай нарықтық үлесінен айырылады. JA бизнесі үкімет бақылайтын шетелдік күрішке арналған жоғары импорттық тарифтерге тәуелді. Шетелдік күрішке қазіргі импорттық тариф 778% құрайды. Үшінші осалдық – Жапониядағы фермерлер санының азаюы. Ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі 1984 жылы 11,7 триллион иеннен 2011 жылы 8,2 триллион иенге дейін төмендеді, ал фермерлік шаруашылықтардың саны 1960 жылы 6 миллионнан астам адамды (14,5 миллион адамды құрайтын) 2010 жылы 2,5 миллионға дейін азайды, бұл 50 жыл бұрынғы жұмыс күшінің шамамен алтыдан бір бөлігін құрайды. Негізгі актіні және сауда кедергілерін сақтап қалу үшін JA Диета мүшелеріне, әсіресе ірі фермерлік халықпен сайлау округтерінен шыққан Либералды демократиялық партияның (LDP) мүшелеріне қатысты саяси ықпалын толық пайдаланады. JA-ның мемлекеттік істер бөлімі (JA Zenchu) және саяси комитеті (Noseiren) бар, соңғысы LDP кандидаттарын қолдау үшін фермерлердің дауыстарын ұйымдастыруға тарихи түрде үлкен үлес қосты. 1955 жылы құрылғаннан бері Төменгі палатада көпшілігін сақтап келе жатқан саяси партия ретінде LDP MAFF және басқа да мемлекеттік органдарды бақылауда ұстап, JA-ны ұзақ жылдар бойы қорғады. Жапониядағы фермерлер санының азаюы JA-ның ауыл шаруашылығы нарығындағы үстемдігіне және оның өмір сүруіне ең үлкен қауіп төндіреді. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұраныс төмендегендіктен, JA-ның көтерме сауда бизнесі сатуға қарағанда операциялық шығындардан артық шығынға ұшырайды. Шындығында, JA-ның көтерме сауда бизнесі соңғы жылдары теріс таза пайда көрсетті. Бұл залал JA-ның қаржылық қызметтері мен активтерді басқарудан түскен артық табысымен, сондай-ақ жаңадан құрылған «серіктес» мүшеліктен түскен қаржының өсуімен өтелді, бұл фермер емес адамдарға несие және сақтандыру қызметтерін алуға мүмкіндік береді. JA ауыл шаруашылығы саласындағы жаңа буынды тәрбиелеуге, өнімділікті арттыруға күш салды, бірақ сәттілікке жете алмады. Себебі ұйым бір мезгілде кішкентай жерлерде жартылай жұмыс істейтін өнімсіз фермерлерді қолдады, корпоративтік шаруашылықты және шығындарды азайту және өнімділікті арттыру үшін жерді біріктіруді ынталандырмады. Бүгінде (2005 жылдың мәліметі бойынша) жапондық «фермерлердің» 62%-ы жартылай жұмыс істейді және негізінен ауыл шаруашылығынан тыс жұмыс орындарына сүйенеді. Олардың 16%-ы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады, бірақ жартылай жұмыс істейді, ал тек 23%-ы толық жұмыс істейді. Бұл толық жұмыс істейтін фермерлердің басым көпшілігі екінші жұмысынан зейнеткерлікке шығып, өздерінің жерлеріне оралған адамдар. Жалпы алғанда, 65 жасқа дейінгі еркек фермерлер жалпы фермерлік халықтың 9,5%-ын құрайды. Бұл құрылымды сақтаудың себебі саяси. 100 өнімсіз фермердің тобы парламенттік сайлауда көбірек дауыс береді, сондықтан JA мүддесі үшін 10 өнімді фермерден гөрі жақсы қызмет етеді.
Реформа
Соңғы кезде өзгерістердің белгілері көрініп тұр. Премьер-министр Синдзо Абэнің реттеуші реформалар комитеті 2014 жылдың қараша айында бірнеше реформаны жүзеге асыру жөнінде ресми ұсыныс жасады, оның ішінде JA Zenchu-дан жергілікті JA кооперативтерін тексеру және бақылау құқығын алып тастау, сондай-ақ Zen Noh-ды акционерлік қоғамға түрлендіру. 2015 жылдың шілдесінде Zenchu-ның бұрынғы президенті Акира Банзай, көптеген жоғары лауазымды JA шенеуніктерінің қолдауына ие консерватор Тору Накаяға ұсыныс жасалғаннан кейін, реформаны жақтаған Чое Окуномен ауыстырылды. 2015 жылдың қазан айында Жапония 11 басқа мүше елмен ТТП келіссөздерін аяқтады және шетелдік ауыл шаруашылығы өнімдеріне сауда кедергілерін азайтуға қатысты маңызды қадам жасады.