Кіріспе
Ислам сәулет элементі
Машрабия немесе машрабия (مشربية) – ислам әлеміндегі және одан тыс жерлердегі дәстүрлі сәулетке тән архитектуралық элемент. Бұл ғимараттың жоғарғы қабаттарында орналасқан, әдетте боялған шынымен безендірілген, оюлы ағаш торлармен қоршалған, сыртқа шығыңқы терезе түрі. Дәстүрлі түрде, машрабия желді ұстап, пассивті салқындату үшін қолданылған. Оның ішіне су толтырылған құмыралар мен табақтар қойылып, булану арқылы салқындату эффектісіне қол жеткізілген. Көбінесе ғимараттың көше жағында қолданылса да, сахан (аула) жағында ішкі кеңістікте де пайдаланылуы мүмкін. «Машрабия» термині басқа жерлерде де ұқсас торлы конструкцияларды сипаттау үшін қолданылады, мысалы, тактабуштарда. Машрабия орта ғасырлардан бері қолданылып келеді, Османдық кезеңде кең таралды, бірақ 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың бірінші жартысында маңыздылығы төмендеді. Дегенмен, экологиялық тұрақты сәулетке деген қызығушылық машрабияның және жергілікті сәулеттің басқа да элементтерінің қайта жаңғыруына септігін тигізді.
Атаулары мен этимологиясы
Машрабия термині Š R B үш әріпті түбірінен туындаған, ол көбінесе ішуді немесе сіңіруді білдіреді. Оның атына қатысты екі теория бар:
Көбірек таралған теория бойынша, бұл термин араб сөзі шарабодан (ішу деген мағынада) алынған, себебі бұл кеңістік ішімдік су ыдыстарын сақтауға арналған кішкентай ағаш сөре ретінде пайдаланылған. Сөре суды салқындату үшін ағашпен қоршалып, терезеге орналастырылған. Кейіннен бұл сөре толық жабылатын бөлменің бір бөлігіне айналып, пайдалану мақсаты түбегейлі өзгергеніне қарамастан, атын сақтап қалды. Аз таралған теория бойынша, атау бастапқыда шрафа етістігінен шыққан, ол бақылау жасау немесе қарау дегенді білдіреді. Ғасырлар бойы дыбыстық өзгерістер мен басқа тілдердің ықпалынан атау біртіндеп өзгерген. Оны shanshūl (شنشول) немесе rōshān (روشان) деп те атайды. Араб әлемінен тыс осы архитектуралық элементтің түрлерін сипаттау үшін тағы да басқа терминдер бар. Түрік тілінде ол шахнишин деп аталады, бұл сөз парсы тілінен алынған және грек тілінде сачниси ретінде қабылданып жүр. Мальтада оны muxrabija деген туыс сөзбен біледі.
Тарих
Машрабияның шығу тегі белгісіз, бірақ қазіргі түріндегі машрабияға ең ерте дәлел 12 ғасырдағы Бағдадқа, Аббасидтер кезеңіне жатады. 1920-1930 жылдары Иракта торлы конструкциялардың дизайны сол кездегі модерн және арт-деко үрдістерінің ықпалымен жасалған. Машрабиялар, тарихи ислам архитектурасының басқа да ерекше белгілерімен бірге, 20 ғасырдың басындағы араб әлеміндегі жаңарту бағдарламасының аясында бұзыла бастады. Бағдадтағы өнер қауымдастығының өкілдері жергілікті архитектураның мәңгілікке жоғалып қалуынан қаушады және оны сақтау үшін шаралар қолданды. Архитектор Рифат Чадиржи және оның әкесі Камил Ирак пен Сауд Арабиясы айманындағы ғимараттар мен ескерткіштерді фотоға түсіріп, фотоальбом жариялады. Осындай бастамалар қатал климат жағдайында тұрақты тұрғын үйлер салу үшін дәстүрлі тәсілдерге деген жаңа қызығушылықты жандандырды.
Әлеуметтік
Машрабияның басты мақсаттарының бірі – араб және мұсылман мәдениетінің маңызды аспектісі – жеке өмірге қатысты құпиялылықты сақтау. Машрабия терезесінен адамдар көшені жақсы көре алады, бірақ өздері көрінбейді. Машрабия араб өмірінің ажырамас бөлігі болған. Көбінесе адамдар белгілі бір бөлмеде ұйықтамай, төсеніштерін алып, маусымға қарай ең ыңғайлы жерге көшеді: қыста машрабияға (немесе шанашильге), көктемде аулаға, ал жазда – күмбезделген жертөлелерге.
Қоршаған орта
Ашылатын терезелері бар ағаштан жасалған қоршау ыстық жазғы күннен қорғайды және көшеден салқын ауаның кіруіне мүмкіндік береді. Машрабияның сыртын шығару бірнеше мақсатты қамтамасыз етеді: сыртқы жел үйдің қасбетіне параллель бағытталған жағдайда да, үш жағынан ауа кіруіне жағдай жасайды; ол көшеге, ал одан әрі ауданға қызмет етеді, себебі машрабиялардың қатары көшеде жүргендерге жаңбырдан не күннен қоршау болып табылады. Әдетте тар көшелердегі көлеңке көшедегі ауаны салқындатып, сахандағы ауаға қарағанда қысымды арттырады, ол күнге ашық болғандықтан, ауа үйдің бөлмелері арқылы саханға қарай жылжуы мүмкін; машрабия сондай-ақ, әдетте қорғалмаған, тегіс жер қабаттарындағы терезелерге қорғаныс және көлеңке береді.
Сәулет
Архитектураның маңызды артықшылықтарының бірі – жердің пішінін дұрыстау. Жылдам және ретсіз көшелердің салдарынан жер учаскелері де көбінесе дұрыс емес пішінде болады, ал үйлердің дизайны – тұрақты шаршылар мен тіктөртбұрыштар. Бұл кейбір бөлмелердің қалыптан тыс пішіндеріне және пайдасыз бұрыштарға әкелуі мүмкін. Құрылым жоғарғы қабаттардағы бөлмелердің пішінін түзетуге мүмкіндік береді, соның арқасында бүкіл жер учаскесі тиімді пайдаланылады. Бұл жер учаскесінің ауданын арттырмай, пайдалы кеңістікті ұлғайтады. Көше жағынан, әсемдік сыпатынан өзге, машрабиялар көшені қоршауға және адамдарға жақын масштаб құруға көмектеседі. Мальтада машрабиялар (мухрабия деп те аталады) кең таралған, әсіресе тығыз қалалық аймақтарда. Олар көбінесе ағаштан жасалады және шыны терезелері бар, бірақ тас немесе алюминийден жасалған түрлері де кездеседі. Олардың пайда болуы шамамен 10 ғасырда арабтардың аралдарды жаулап алу кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Мальта тіліндегі қазіргі атауы – "gallarija", ол итальян тілінен келген сөз. 2016 жылы Мальта билігі 36 көне машрабияны 2-санаттағы қорғалатын мүліктер тізіміне енгізді. Париждегі Әраб Әлемі институтының фасады Architecture Studio және Жан Нувельдің жұмысы, машрабиядан шабыттанды.
Әдебиет пен өнерде
Машрабия – халықтық сәулеттің ерекше элементі ретінде көптеген ақындар, суретшілер мен жазушыларды шабыттандырды. 16-19 ғасырларда батыс саяхатшылары мен авантюристтері Алепподан Басраға дейін, «Ұлы шөл кербуен жолы» деп аталатын жер жолымен саяхаттап, өз саяхаттарының күнделіктерін қалдырды. Олардың жазбаларында көбінесе жергілікті сәулет, соның ішінде терезелердің безендірілуі және машрабия туралы баяндамалар кездеседі. Осы жазушылардың арасында португалдық саяхатшы Педру Тейшейра (1580 жылдары саяхаттаған), даниялық саяхатшы және картограф Карстен Нибухр (1733–1815), ағылшын саяхатшысы Джон Джексон (1807 жылы қайтыс болған), неміс сәулет тарихшысы Оскар Ройтер (1880–1954) және ағылшын суретшісі Тристрам Эллис (1844–1922) бар. Көптеген саяхатшылардың есептерінде көше деңгейіндегі едендегі терезелердің жоқтығы тақырыбы жиі кездеседі. 1745 жылы осы жолмен саяхаттаған Уильям Боуз көшеге қараған терезелердің болмауын «еуропалықтар үшін өте жағымсыз» деп санады, ал отыз жылдан кейін сол аймақты зерттеген Джон Джексон үйлерді «түрмелерге» теңеді. 1760 жылдары осы маршрутты бақылаған даниялық картограф Карстен Нибухр ыстық елдерде шыны терезелердің сирек кездесетінін, олардың орнына терезе ашылымдары желдету және жарық беруге арналғанын атап өтті. Тристам Эллис 1881 жылы Бағдадтағы шаншил туралы егжей-тегжейлі сипаттама берді: «Әрқашан харемде ең көп әшекейлеуге ұмтылыс жасалады. Еденнен төбеге дейінгі қабырғалар, тіпті төбесі де, әр түрлі түстермен, күрделі арабтармен безендірілген, ал олардың үстінде ауа мен жарық кіргізу үшін терезелер орналасқан. Барлық терезелер ашық болғанда, бұл жүйе ыстық ауа райында ауаның еркін айналымын қамтамасыз етеді, бірақ бір бөлмедегі сырды басқа бөлмелерде естуге мүмкіндік береді. Көшеге қараған терезелер шығыңқы болып, тіректермен бекітілген және айналасымен диванмен жабдықталған. Терезелердің жоғарғы бөлігі түрлі түсті шынымен әсемделген, ол қара немесе қою түсті боялған тесіктелген ағаш үлгісіне орнатылған. Бағдад тұрғындары осы әшекейлеу түрімен қатты мақтанады, оны тек өздеріне тән деп санайды, бірақ оның шығу тегі парсылық екені сөзсіз. Машрабияның сәнділігі байлық пен мәртебенің белгісі болуы мүмкін. Ирак ақыны Бадр Шәкер Әлсиябтың (1926–1964) «Шанасил» поэмасында, ол өзінің сүйіктісі, әл-Шалабидің қызын, шаншил немесе машрабияның артынан көрініп тұрғанын суреттейді. Поэмада сүйіктісінің отбасының әлеуметтік жағдайына сілтеме жасалады, олар қаланың ең үлкен үйінде, әсем машрабиялармен жабдықталған күйінде тұрады. Машрабия, әйелдерді жұрт көзінен жасыру тұжырымымен, еуропалық ерлердің қиялдарын оятуға септігін тигізді. Джон Фредерик Льюис «Каирдегі копт патриархы үйінің ауласы» (1864), «Қабылдау» (1873), «Түскі ас» (1875) және «Сиеста» (1876) сияқты туындыларында машрабияның интерьерлерін және экстерьерлерін бейнеледі. Машрабия бейнеленген басқа суреттерге Уолтер Чарльз Хорслидің «Харемдегі әйелдер мен қарт адам» (1883), Артур фон Ферраристің «Кофейня» (1888) және Жан Леон Жеромнің «Ат базары» (1867) кіреді. 20 ғасырдың суретшілері мен фотографтары, Лорна Селим мен Рифат Чадиржи сияқты, машрабияны зерттеуге мүлдем басқа себептермен ұмтылды. Олар дәстүрлі сәулет элементтерінің «заманауилыққа» құрбан болу қаупі бар деп қорқып, оларды тарихқа түсіруге тырысты. Ирак мүсіншісіне үйленген британдық суретші Лорна Селим, Тигр бойындағы жергілікті сәулетке қызығушылық танытты. Бағдадқа келгеннен кейін қалада «жаңару» кезеңі басталды, оның барысында көптеген дәстүрлі үйлер бұзылды. Сәулетші Рифат Чадиржи және оның әкесі Камил Чадиржи 1950 жылдардың ортасында Ирак пен Сирияның дәстүрлі сәулетін суретке түсіру үшін камераны пайдаланды.
It is always on the hareem that the greatest efforts of ornamentation are expended. The walls from the floor to the ceiling, as well as the ceiling itself, are covered with every colour of the rainbow in elaborate arabesque patterns windows appearing above this for the purpose of introducing air and light When all the windows are open this system allows the free circulation of air during the hot weather, but enables secrets whispered in one room to be heard in all the rest. The windows overlooking the street are overhanging, supported on brackets, and carrying a settee all round. The upper part of the windows is ornamented with coloured glass, introduced in small pieces in a pierced wood pattern, which is painted black or a dark colour. The inhabitants of Baghdad are extremely proud of this form of ornamentation, which they consider belongs entirely to themselves, though its origin is no doubt Persian. An elaborate mashrabiya could signal wealth and status. In the poem, The Shanasil of al Chalabi’s Daughter, the Iraqi poet, Badr Shaker Alsyyab (1926–1964), describes his lover, al Chalabi's daughter, coming into view from behind the shanashil or mashrabiya. The poem includes references to the social status of the lover's family who reside in the town's largest house complete with sophisticated mashrabiyas. The mashrabiya, with its concept of secluding women from public view, played into the erotic fantasies of European male audiences. John Frederick Lewis painted both interiors and exterior views of the mashrabiya in works such as: The Courtyard of the Coptic Patriarch's House in Cairo (1864); The Reception (1873), The Midday Meal (1875), and The Siesta, (1876). Other paintings that feature mashrabiya include Walter Charles Horsley's Women and an Old Man in the Harem (1883), Arthur von Ferraris’ The Coffee House (1888) and Jean Léon Gérôme's The Horse Market, (1867). Certain 20th century artists and photographers, such as Lorna Selim and Rifat Chadirji were prompted to document mashrabiyas for very different reasons. They feared that traditional architectural elements were in danger of being lost to "modernity" and sought to document them for posterity. The British artist, Lorna Selim, who married an Iraqi sculptor, was fascinated by vernacular architecture, especially that along the Tigris. Not long after her arrival in Baghdad, the city underwent a period of "modernisation," during which many traditional houses were being demolished. The architect, Rifat Chadirji and his father, Kamil Chadirji, used the camera to document traditional architecture across Iraq and Syria in the mid 1950s.
Ағымдағы жағдай
Машрабияны қолдану Осман империясы кезеңінде (1517–1805) кеңінен таралды. Бірақ 19 ғасырдың соңына қарай оның қолданылуы төмендеді. Оның құлдырауының себептері күрделі, оның ішінде мәдени және практикалық мәселелер бар, мысалы, модернизмнің пайда болуы, жаңа технологиялар мен материалдардың қолжетімділігі, торы жасаудың еңбекті қажет ететін жұмысының жоғары құны және өрт қаупіне қатысты алаңдаушылықтар. 20 ғасырдың екінші жартысында машрабия мен бадгир (желқұйма) сияқты жергілікті сәулет өнері қайта жанданды. Заманауи сәулетшілер дәстүрлі жобалардың экологиялық құндылығын, ыстық климатта салқындату мәселелерін шешудің табиғи және тиімді жолы ретінде мойындады. Таяу Шығыста жергілікті сәулет өнерінің қайта жаңғыруының басты себебі – египеттік сәулетші Хасан Фати (1900–1989) мен ирактық сәулетші Рифат Чадыржидің (1926–2020) еңбектері, олар екеуі де дәстүрлі материалдар мен жобаларды қолдаушылар болып, дәстүрді қазіргі заманғы қажеттіліктермен үйлестіруге тырысты.