Кіріспе

Зимбабве банкирі Гидеон Гоно (29 қараша 1959 жылы туған) – Зимбабве резервтік банкінің бұрынғы губернаторы, 2003 жылдан 2013 жылға дейін қызмет еткен және CBZ Bank Limited компаниясының бұрынғы бас директоры. Гоно Зимбабведегі жоғары инфляциямен байланысы арқасында халықаралық деңгейде танымал болды.

Алдыңғы мансап және білім

Гидеон Гоно Чивудағы Дармамбе орта мектебінде оқыды, ол Англикандық миссия мектебі еді. Ол өзінің еңбек жолын 1977 жылы Кю-Кюдегі Ұлттық сыра зауыдында шай құюшы болып бастады. Ол О деңгейінен А деңгейіне дейін хат арқылы білім алып, кейін Зимбабве тыңайтқыш компаниясына бухгалтер болып жұмысқа орналасты. Van Leer Packaging компаниясында есепші болып жұмыс істегеннен кейін, 1987 жылы Зимбабве даму банкінің (ZDB) қаржы менеджері болып тағайындалды, содан кейін бас менеджер лауазымына көтерілді. 1995 жылы Гоно Зимбабве Кредит және Сауда Банкінің (BCCZ) бас директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен BCCZ Зимбабведегі ең ірі және ең табысты банкке айналды, ол Зимбабве коммерциялық банкі деп аталды, немесе ол оны "Jewel Bank" деп атады. Кейіннен ол Зимбабве резервтік банкінің губернаторы болып тағайындалды. Зимбабве университетінде бизнес-әкімшілік саласында магистр дәрежесін алып, содан кейін онда лекция оқыды және университет кеңесіне жетекшілік етті. Ол сол мекемеде құрметті дипломмен марапатталды. 2007 жылы Атлантик халықаралық университетінен стратегиялық басқару бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Атлантик халықаралық университеті диплом фабрикасы ретінде танылды және оның дипломдары "жалған" деп кеңінен мойындалды.

Резервтік банк басқарушысы

Гоно алғаш рет 2003 жылдың қараша айында Резервтік банк басшысы болып тағайындалды, себебі ол жағдайды жақсарту бойынша маманы ретінде танымал болған, әсіресе Зимбабве коммерциялық банкіндегі жұмысы үшін. 2008 жылдың қараша айында Гоно 2008 жылдың 1 желтоқсанынан бастап бес жылдық жаңа мерзімге қайта тағайындалды. Гоно 2013 жылдың 30 қарашасында Резервтік банк басшысы қызметінде өткен 10 жылдан кейін отставкаға шықты.

Зимбабве доллары және инфляция

RBZ 2000 жылдан бері Зимбабвеге салынған экономикалық санкциялардың фонында экономиканы қолдау үшін үлкен мөлшерде ақша басып шығарды. Бұл әлемдік экономистердің кеңесіне қайшы болды, бірақ президент Роберт Мугабе толық қолдау көрсетті. Ақша мөлшерінің теориялық моделі болжағандай, осы практика Зимбабве долларын құнсыздандырып, гиперінфляцияға алып келді. 2006 жылдың 1 тамызында RBZ ескі банкноттарды қолданудан алып тастады және жаңа валюта енгізді. Жаңа Зимбабве долларының құны 1000 ескі Зимбабве долларына тең болды. Жаңа валютаның ең ірі номиналы 1, 10 және 100 мың қайта бағаланған доллар болды. Бір жыл өткен соң, 2007 жылдың 1 тамызында 200 мың долларлық номиналдағы банкноттар шығарылды. Бұл жаңа номиналдарды үдемелі түрде шығарудың бастауы болды, олардың ішінде 250, 500 және 750 мың доллар (2007 жылғы 20 желтоқсан); 1, 5 және 10 миллион доллар (2008 жылғы 16 қаңтар); 25 және 50 миллион доллар (2008 жылғы 4 сәуір); 100 және 250 миллион доллар (2008 жылғы 5 мамыр); 500 миллион және 5, 25 және 50 миллиард доллар (2008 жылғы 20 мамыр); және 100 миллиард доллар (2008 жылғы 21 шілде) кірді. Валюта қайта бағаланған сәттен бастап 2008 жылдың маусым айының басына дейін елдегі ақша массасы миллиардтан квадриллионға дейін, яғни 20 миллион есеге өсті. Гоно инфляцияны тежеу үшін үкімет белгілеген бағаны төмендету шараларына қарсы болғанын жоққа шығарды. Бірақ уақыт өте келе, RBZ бағаны төмендетуге қадам басқанын, нәтижесінде дүкендерде тауар жетіспейтінін және көптеген кәсіпорындардың жабылуын көрсеткені анық болды. Ол бағасын төмендетпегені үшін кәсіпкерлерді қамауға полиция жіберді. Бір рет Хараредегі дүкен иелеріне жеке барарып, бағаны төмендетуді талап етті. Осы күш-жігерге қарамастан, Зимбабведегі инфляция әлемдегі ең жоғары деңгейде қалып отыр. (Ескерту: 2009 жылы долларға ауысқаннан кейін Зимбабведегі инфляция 2014 жылдан бастап дефляцияға айналды.) Сыншылар Гононың ақша-кредит саясаты туралы көптеген мәлімдемелерінде діни сілтемелер жиі кездесетінін атап өтті. Ол әдетте Зимбабве Парламентіне бағытталған саясатты былай аяқтайды: "Бұл ақша-кредит саясатын экономикалық өркендеуіміз үшін Құдайдың қолына тапсырамын".

Банктер және валюта айырбастау

Банктік заңдарды айналып өткен бірқатар банктердің жұмыс лицензиялары алынып тасталды және/немесе олар қамқорлыққа берілді. Сыншылар Гононы 16 ақша жөнелткіш мекемені жапқаны үшін кінәлайды.

Ауыл шаруашылығы секторы

Ауыл шаруашылығындағы өнімдердің жетіспеушілігіне байланысты RBZ тыңайтқыштар мен техника сатып алуға көмектесу арқылы секторды құтқаруға белсенді түрде кірісті. Вице-президент Джойс Мужурудың қолдауымен Гоно ZANU PF партиясы санкциялаған фермаларды басып алуды тоқтатуға бірнеше рет шақырды, өйткені бұл Зимбабве экономикасын қиратады. Гононың фермаларды иеленуді сынауы, басқа министрлердің, соның ішінде Жер министрі Дидимус Мутасаның мәлімдемелерінен күрт өзгеше. Мемлекеттік бақылаудағы "The Herald" газетіне берген сұхбатында ол: "Мен ескірген, керітартпа әрекеттерді, мысалы, бау-бақша жылыжайларын қирату, темекі қоймаларын жою, жаңа фермаларды басып алу сияқтыларды ашық айыптадым", - деді. "Біздің арамызда тым көп бөлініс, көптеген қайшылықтар, өзара жанжалдар, бір-бірімізге деген күдік пен сенімсіздік бар", - деді Гоно. Гоно Зимбабве экономикасын құтқару және жақсарту жөніндегі күш-жігерінің сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін мойындады. Гононың айтуынша, инфляцияны бақылауды қиындататын бірнеше факторлар бар, олар орталық банктың бақылауында емес. "Осы факторлардың кейбіреулері губернатордың бақылауында және ықпалында, ал саясат, санкциялар, құрғақшылық, фермаларды тиімсіз пайдалану, фермалардағы бұзылулар, кең таралған жемқорлық, тәртіпсіздік, заң мен тәртіп сияқты факторлар губернатордың бақылауынан тыс", - деді ол "The Herald" газетіне берген сұхбатында. Ол сондай-ақ экономиканың күйреуіне елге салынған санкцияларды кінәлады, бірақ бұл айыптаманы сыншылар жоққа шығарады. Сыншылар Гононың губернаторлық қызметін негізінен Мугабенің қолдауы арқасында сақтап отырғанын алға тартады, Мугабе Гононы сыншылардан қорғап қана қоймай, Зимбабве экономикасының нашарлауына қарамастан, губернатор ретіндегі қызметін мақтап отыр. Гоно губернатор болардан бұрын ұзақ жылдар бойы Мугабенің банкірі болған.

Жеке өмір

Мугабедің көптеген жақын шеңберіндегідей, Гононың да бірнеше фермасы бар (олардың бірі Нортон қаласында орналасқан). Бірақ, басқалардан өзгеше, ол оларды 1990 жылдардың соңында сатып алып, төлеген деген сөз бар, бұл жерді қайта бөлу бағдарламасына дейін болған, онда басқа фермалар жергілікті ақ фермерлерден тартып алынған. 2008 жылдың қараша айында Гоно «Зимбабвенің казино экономикасы: ерекше сын-қатерлерге ерекше шаралар» атты кітап жариялады, онда Зимбабвенің постколониалдық экономикасын, әсіресе Зимбабве резервтік банкінің (RBZ) губернаторы қызметін атқарган алғашқы бес жылды (2003–2008) сипаттады. 2010 жылдың 24 қазанында Оңтүстік Африканың Sunday Times газеті, марқұм президент Роберт Мугабедің әйелі Амай Грейс Мугабемен арасында қарым-қатынас болды деген жалған ақпарат таратты. Кейіннен бұл оқиғаның биліктегі партияның немесе RBZ-ның ішкі тартыстарының нәтижесі болуы мүмкін екені хабарланды.

Жеке жазалар

Гоно Зимбабведегі мемлекеттік мекемелердегі, атап айтқанда, ол бас директор болған Зимбабве коммерциялық банкіде және кейіннен Зимбабве резервтік банкінің губернаторы болған Орталық банктегі ықпалды лауазымына байланысты АҚШ-қа баруға тыйым салынған. Ол бұрын Еуроодақтың жеке санкцияларға жататын тұлғалар тізіміне енгізілді, бірақ кейіннен тізімнен алынды және 2013 жылы мемлекеттік қызметтен зейнетке шыққаннан кейін Еуроодаққа баруға қойылған тыйым алынды. Дегенмен, ол әлі де АҚШ санкциялар тізімінде тұр. Еуроодақтың санкциялары оның ешқандай активін тоқтатқан жоқ.

Марапаттар

2009 жылы Гоно математика саласындағы Иг Нобель сыйлығымен марапатталды, "адамдарға кең ауқымды сандармен жұмыс істеудің оңай жолын ұсынғаны үшін" – оның банкі бір центтен жүз триллион долларға дейінгі номиналмен банкноталар басып шығарды.