Зимбабве саяхаты: Джошуа Нкомо өмірі мен күресі

Кіріспе

Зимбабве саясаткері

Джошуа Мкабуко Ньонголо Нкомо (19 маусым 1917 жыл – 1 шілде 1999 жыл) – зимбабвелік революционер және саясаткер, 1990 жылдан 1999 жылы қайтыс болғанға дейін Зимбабве вице-президенті қызметін атқарды. Ол 1961 жылдан бастап Зимбабве Африка Халықтық Одағын (ZAPU) құрып, басқарды. 1987 жылы Роберт Мугабенің Зимбабве Африка Ұлттық Одағымен (ZANU) бірігіп, Гукурахунди деп аталатын батыс Зимбабведегі ішкі әскери қысымнан кейін ZANU–PF құрылды, бұл қысым көбінесе этникалық ндебеле ZAPU жақтастарына бағытталған. Ол жетекші кәсіподақ төрағасы болды, кейін тыйым салынған Ұлттық демократиялық партияның президенті болды және Родезияның ақ нәсілді үстемдік етуші үкіметі тарапынан он жылға түрмеге жабылды. 1974 жылы босатылғаннан кейін ZAPU, 1963 жылы құрылған қарсыласы ZANU-мен бірге сол үкіметтің құлауына септігін тигізді. 1983 жылы Гукурахундидің бастапқы кезеңдерінде өміріне қауіп сезіп, Нкомо елден қашып кетті. Кейін 1987 жылы ол даулы Бірлік келісіміне қол қойды, бұл келісім ZAPU-ның геноцидті тоқтату үшін ZANU-мен бірігуіне мүмкіндік берді. Нкомо ндебеле тілінде "Умафукуку", ағылшын тілінде "Зимбабве әкесі" және шона тілінде "Чибвечитедза" ("сырғанақ жартас") сияқты көптеген лақап аттарға ие болды.

Ерте өмір

Нкомо 1917 жылы 19 маусымда Матопоста, Матабелеленд, Оңтүстік Родезияда (қазіргі Матобо, Зимбабве) кедей ндебеле отбасында дүниеге келді. Ол сегіз баланың бірі еді. Оның әкесі (Томас Ньонголо Летсвансто Нкомо) уағыздаушы және мал шаруашылығымен айналысты, сондай-ақ Лондондық миссионерлік қоғамда жұмыс істеді. Оның анасы Млинго Хадебе еді. Оңтүстік Родезияда бастауыш білімін аяқтағаннан кейін Нкомо Tsholotsho мемлекеттік өндірістік мектебінде ағаш өңдеу курсын бітірді және бір жыл оқыған соң жүргізуші болды. Кейін ол мал шаруашылығымен айналысып, содан кейін Кейзидегі Маняме мектебінде ағаш шеберлігіне маманданған оқытушы болды. 1942 жылы, 25 жасында, мұғалімдік қызметінде жүргенде, ол Оңтүстік Африкаға білімін жетілдіру үшін, ағаш өңдеуді үйрену үшін және жоғары деңгейде жұмыс істеуге мүмкіндік алу үшін баруға шешім қабылдады. Ол Адамс колледжінде және Оңтүстік Африкадағы Ян Х. Хофмейр әлеуметтік жұмыс мектебінде оқыды. Оңтүстік Родезиядағы АНК филиалы Оңтүстік Родезияның Африка Ұлттық Конгресіне (SRANC) айналды, ал 1957 жылы Нкомо төраға болып сайланды. 1960 жылы 1 қаңтарда Нкомо және SRANC басшылығынан шыққан басқалар тыйым салынған SRANC-тің орнына Ұлттық демократиялық партияны (NDP) құрды, олардың мақсаттары мен ұйымдық құрылымын қабылдады және олардың мүшелерін қабылдады. Сол жылы ол Роберт Мугабенің қолдауымен NDP президенті болды. 1961 жылы желтоқсанда Родезия үкіметі NDP-ны тыйым салды. Нкомо дереу Сэмюэл Париренятва, Ндабанинги Ситхоле, Роберт Мугабе және басқалармен бірге Зимбабве Африка халықтарының одағын (ZAPU) құрды. Бұл партия да Родезияның ақ нәсілді үкіметі тарапынан тоғыз айдан кейін, 1962 жылдың қыркүйегінде тыйым салынды. 1963 жылы ZAPU-дан Ситхоле мен Мугабе өз жақтастарын алып, Зимбабве Африка Ұлттық Одағын (ZANU) құрды. Нақтырақ айтқанда, бұл бөлініс Ситхоле, Мугабе, Такавира және Малианганың Нкомодан ZAPU-ны бақылауға алуға тырысқандарының сәтсіздігінен туындады. ZAPU тәуелсіздікке дейін көпұлтты партия болып қала берді.

Қарулы күрес

Нкомо 1964 жылы Иан Смит үкіметімен бірге 1974 жылға дейін Гонакудзинва шектеу лагерінде ұсталды, оның ішінде заңсыз көтерілісшілер Ндабанинги Ситхоле, Эдгар Текере, Енос Нкала, Морис Ньягумбо және Мугабе болды. Олармен бірге студенттік жастардың жетекшісі Пол Танги Мхова Мкондо да ұсталды. Олардың көпшілігі Оңтүстік Африканың премьер-министрі Джон Ворстердің қысымымен босатылды. Нкомо босатылғаннан кейін Замбияға барып, қарулы қарсылық және келіссөздер арқылы Родезия үкіметіне қарсы күресін жалғастырды. ZANU-дың қарулы қанаты – Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясынан айырмашылығы, ZAPU-дың қарулы қанаты – Зимбабве Халықтық Революциялық Армиясы – партизандық және дәстүрлі соғыс жүргізуге дайын еді. Тәуелсіздік алған кезде ЗИПРА-ның Замбия мен Анголада орналасқан заманауи әскері болды, ол советтік Микоян истребительдерінен, танктер мен бронетранспортерлерден, сондай-ақ жақсы оқытылған артиллерия бөлімшелерінен тұрды. Нкомоға екі рет өмірге қастан жасауға тырысты. Біріншісі Замбияда Селус скауттары жасады, бұл жалған операция болды. Миссия ақырында тоқтатылды және кейіннен Родезияның арнайы әуе күштері (SAS) сәтсіз әрекет етті. 2011 жылдың тамызында BBC британ үкіметі Нкомоға ескерту жасағанын хабарлады. ZAPU күштері Буш соғысы кезінде Родезия үкіметін стратегиялық тұрғыдан әлсіретті. Бұл шабуылдардың ең көп таралған және мүмкін ең тиімдісі – екі Air Rhodesia Vickers Viscount азаматтық жолаушылар ұшағын жер-әуе ракеталарымен түсіру, нәтижесінде барлығы 107 адам қаза тапты. Біріншісі 1978 жылдың 3 қыркүйегінде болған апатта 56 адамның 38-і қаза тапты, ал қалған он аман қалған (оның ішінде әйелдер мен балалар) ZIPRA кадрлары тарапынан атып тасталды, олар өртенген қирандыларды тексеруге жіберілген. Нкомо кейіннен бұл қырғынды Родезияның бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан жасалған жалған айыптау деп мәлімдеді және азаматтық ұшақтың түсірілуіне өкініш білдірді, бірақ Родезия үкіметі әскери қызметкерлерді азаматтық лайнерлермен тасымалдағанын айтып, бұл әрекетті қорғады. Сегіз аман қалған адам түнде бұтада жасырынып, партизандардан қашып құтылды. Кейбіреулері көмек іздеп Каройға қарай жүрді. Жолаушылардың кейбіреулері ауыр жарақат алды және оларды жергілікті полиция алып, Родезия әскері тергеді. Екінші ұшақ 1979 жылдың 12 ақпанында атып түсірілді, нәтижесінде барлығы 59 адам қаза тапты. Екінші шабуылдың нысанасы – арнайы күштерге, оның ішінде SAS және Selous скауттарына жауапты COMOPS (Комбинирленген операциялар қолбасшысы) генерал Питер Уоллз болды. Солсбериге оралатын туристердің көптігіне байланысты екінші рейс жіберілді. Генерал Уоллз екінші рейске билет алды, ол Карибадан апатқа ұшыраған ұшақтан 15 минут кейін ұшып кетті. Смит пен Мугабе қабылдаған рақымшылық заңдарына сәйкес, ешкімге ұшақты түсіргені үшін сотталмайды немесе айып тағылмайды. Бірінші ұшаққа шабуыл жасалғаннан кейін теледидардағы сұхбатында Нкомо оқиға туралы әзілдеді, сонымен бірге ZAPU жауапты екенін мойындады. 1984 жылы жарық көрген "Менің өмірімнің тарихы" атты мемуарларында Нкомо кейінірек былай деді: "Осы сұхбат кезінде сұхбаттасушы біз ұшақтарды немен түсірдік деп сұрады, мен әзілдеп, әскери барлау қызметіне байланысты сұраққа жауап беруден аулақ болу үшін, біз Кеңес Одағынан қандай қару алғанымызды жасыру үшін, тастар деп жауап бердім. Олар екі ұшақтың да түсірілуіне өкініш білдірместен, күлкіні есінде қалдырды".

Nkomo was detained at Gonakudzingwa Restriction Camp by Ian Smith's government in 1964, with fellow outlaw rebels Ndabaningi Sithole, Edgar Tekere, Enos Nkala, Maurice Nyagumbo, and Mugabe, until 1974. Paul Tangi Mhova Mkondo a student youth leader was also detained with them for some time. A large number of them were released due to pressure from South African Prime Minister John Vorster. Following Nkomo's release, he went to Zambia to continue opposing the Rhodesian government through the dual processes of armed resistance and negotiation. Unlike ZANU's armed wing – the Zimbabwe African National Liberation Army, ZAPU's armed wing – the Zimbabwe People's Revolutionary Army – was dedicated to both guerrilla warfare and conventional warfare. At the time of independence ZIPRA had a modern military, stationed in Zambia and Angola, consisting of Soviet made Mikoyan fighters, tanks and armoured personnel carriers, as well as well trained artillery units. Nkomo was the target of two attempted assassinations. The first one, in Zambia, by the Selous Scouts, was a false flag operation. The mission was ultimately aborted and attempted later, unsuccessfully, by the Rhodesian Special Air Service (SAS). In August 2011 it was reported by the BBC that Nkomo had been tipped off by the British government. ZAPU forces strategically weakened the Rhodesian government during the Bush War. The most widely reported and possibly the most effective of these attacks were the downing of two Air Rhodesia Vickers Viscount civilian passenger planes with surface to air missiles, resulting in the deaths of 107 people in total. The first, on 3 September 1978, killed 38 out of 56 in the crash with a further ten survivors (including women and children) shot dead by ZIPRA cadres sent to inspect the burnt wreckage. Nkomo later dismissed the massacre as false allegations perpetrated by the Rhodesian media and expressed his regret at the downing of a civilian plane, but defended the act by stating the Rhodesian government was known to transport military personnel aboard civilian liners. The eight remaining survivors eluded the guerrillas by hiding overnight in the bush; some walked towards Karoi to seek help. Some of the passengers had serious injuries and they were picked up by local police and debriefed by the Rhodesian army. The second shooting down, on 12 February 1979, killed all 59 on board. The target of the second attack was reportedly General Peter Walls, head of the COMOPS (Commander, Combined Operations), in charge of the Special Forces, including the SAS and the Selous Scouts. Due to the large number of tourists returning to Salisbury a second flight had been dispatched. General Walls received a boarding card for the second flight, which departed Kariba 15 minutes after the doomed aircraft. No one was ever brought to trial or charged with shooting down the aircraft due to amnesty laws passed by both Smith and Mugabe. In a television interview not long after the attack on the first aircraft, Nkomo joked about the incident while admitting ZAPU had indeed been responsible. In his memoir, Story of My Life, published in 1984, Nkomo later said, "during that interview, the interviewee had asked about what we used to down the planes and I said stones, jokingly in an attempt to avoid answering the question due to military intelligence which demanded secrecy regarding what type of weapons we had acquired from the Soviet Union. They remembered the laugh and not the regret for the shooting down of both aircraft."

Саясат 1980-1999 жылдар

Зимбабве Родезиясындағы көпшілік дауыс беру қағидасы бойынша өткен алғашқы сайлауда халықтың шамамен 60 пайызы қатысып, 1979 жылы Абель Музорева басқаратын үкімет құрылды. Бұл үкімет Ян Смит пен Ндабанинги Ситхоленің ZANU Mwenje тобы арасында жасалды, бұл топ қазірдің өзінде Роберт Мугабенің одан да радикалды ZANU фракциясынан бөлініп кеткен еді. Нкомо мен Мугабе бастаған азамат соғысы тоқтамай жалғасты, ал Ұлыбритания мен АҚШ елге қатысты санкцияларды күшінде қалдырды. Ұлыбритания барлық тараптарды 1979 жылдың қыркүйегінде Ланкастер-хаусқа шақырып, ел үшін жаңа конституция мен жаңа сайлаулардың негізін әзірлеуге көмектесті. Мугабе мен Нкомо Лорд Каррингтон төрағалық еткен келіссөздерде «Патриоттық фронт» (ПФ) деп аталған бірлескен делегация құрды. Нкомо Зимбабве Родезиясының жер мәселесін Георгистік принциптер бойынша шешуді ұсынды, яғни жерге салынатын салықты жинап алуды, ал жерді жақсартуды оны салғандарға қалдыруды көздеді. 1980 жылы сайлау өтті. Нкомоның өзі таңқалғанымен, көптеген сарапшылар болжағандай, дауыстар тайпалық байланыстар бойынша бөлінді. Матабелеленд аймағындағы 20 мандат ZAPU партиясына («PF–ZAPU» деп тіркелді), ал Шона халқы басым тұратын аймақтардағы 60 мандаттың үштен басқасы Мугабенің ZANU–PF партиясына бұйырды. Нкомоға Президенттің рәсімдік лауазымы ұсынылды, бірақ ол бас тартты, оның орнына Ішкі істер министрі болып тағайындалды.

Мугабемен қақтығыс

Өздерінің түпкі мақсатына қол жеткізгеніне қарамастан, Смиттің азшылық режимін құлату, Нкомо Мугабемен келіспеушіліктерін татуластыра алмады. Идеологиялық айырмашылықтар екі адамды бөліп тұрды, себебі Мугабенің марксизмі Нкомоның георгистік реформашылдығымен қайшы келді. Нкомоның этникалық тегі де Мугабеге сенімсіздік туғызды, ол тарихи тұрғыдан белсенді ндебеле халқының көтерілісінен үнемі қорқып жүрді. Нкомо келісімге келуге және қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, бірақ нәтижелер әртүрлі болды, ең сәттісі Салли Хейфронның араласуы болды, өйткені ол Мугабе партиясының ішінде Нкомоны қолдаған жалғыз адам еді. Бастапқыда Мугабе Нкомоның қорғаныс министрі лауазымын беруден бас тартты. Салли Хейфронның араласуынан кейін Нкомо кабинетке (портфелі жоқ министр ретінде) тағайындалды, бірақ 1982 жылы Зимбабве Орталық барлау ұйымында Оңтүстік Африканың қос агенттері болғаннан кейін, ЗАПУ мен ЗАНУ арасында сенімсіздік туғызуға тырысып, ЗАПУ-ға қарасты фермаларға қару жасырғаннан кейін, Мугабеге олар туралы хабарлағаннан кейін, оны төңкеріс жасауға тырысқан деп айыптады. Мугабе: "ЗАПУ және оның жетекшісі доктор Джошуа Нкомо үй ішіндегі кобра сияқты. Жыланмен тиімді күресудің жалғыз жолы – оның басын ұрып, жою", – деді. Ол Нкомоның Матабелеленд отанына "Гукурахунди" операциясы аясында Бесінші бригаданы жіберіп, ЗАПУ-ны жою және бір партиялық мемлекет құру мақсатымен 20 000-ға жуық ндебеле азаматын өлтірді. Нкомо елден қашып кетті. Мугабе үкіметі оның әйел киімін киіп "заңсыз" кеткенін мәлімдеді. Нкомо әйел киімін киіп қашқан деген ұсынысты әжуалады. "Менің қашуым туралы ақымақ әңгімелер ойлап табуын күткен едім. Адамдар осыған сенсе, кез келген нәрсеге сенеді", – деді ол. 1990 жылдың 6 тамызында вице-президент болып сайланды. Бірақ шындығында, бұл лауазымның құқығы болмады. Денсаулығы нашарлаған сайын оның ықпалы да азайды. Өмірінің соңында неге осының орын алуына рұқсат бергені туралы сұраққа ол тарихшы Элиаким Сибандаға, бұл Ндебелелердің (оның партиясын қолдаған) және 1982 жылдан бері Зимбабве қауіпсіздік күштерінің нысанасына алынған ЗАПУ саясаткерлері мен ұйымдастырушыларының өлтірілуін тоқтату үшін жасағанын айтты. "Мугабе және оның шоналық қолдары әрқашан Ндебелелерді жоюға тырысты", – деді ол. Ол зейнетке шыққаннан кейін уағыздау ісіне қайта оралды. Ол Африканың дәстүрлі діндеріне құрмет көрсетіп, олардың рәсімдері мен символикасын саяси науқанында пайдаланды. Өмірінің соңғы жылдары ол Рим-католик дініне көшті.

Despite reaching their ultimate goal, ousting Smith's minority regime, Nkomo could not reconcile his differences with Mugabe. Ideological differences kept the two men apart as Mugabe's Marxism clashed with Nkomo's Georgist reformism. Nkomo's ethnic background was also grounds for distrust by Mugabe who constantly feared an uprising by the historically turbulent Ndebele population. Nkomo would make concessions and attempts to improve relationships but met with varying results, the most successful being the ones where Sally Hayfron would intervene, as she was the only person within Mugabe's party who was supportive of Nkomo. Initially, Mugabe refused to give Nkomo the position of Minister of Defence which Nkomo had been hoping for. After the intervention of Sally Hayfron, Nkomo was appointed to the cabinet (as minister without portfolio), but in 1982 was accused of plotting a coup d'état after South African double agents in Zimbabwe's Central Intelligence Organization, attempting to cause distrust between ZAPU and ZANU, planted arms on ZAPU owned farms and then tipped Mugabe off to their existence. In a public statement Mugabe said, "ZAPU and its leader, Dr. Joshua Nkomo, are like a cobra in a house. The only way to deal effectively with a snake is to strike and destroy its head." He unleashed the Fifth Brigade upon Nkomo's Matabeleland homeland in Operation Gukurahundi, killing up to 20,000 Ndebele civilians in an attempt to destroy ZAPU and create a one party state. Nkomo fled the country. Mugabe's government claimed that he had "illegally" left dressed as a woman:

Nkomo ridiculed the suggestion that he escaped dressed as a woman. "I expected they would invent stupid stories about my flight People will believe anything if they believe that". He was sworn in as vice president on 6 August 1990. In practice, the post was almost powerless. With his health failing, his influence declined. When asked late in his life why he allowed this to happen, he told historian Eliakim Sibanda that he did it to stop the murder of the Ndebele (who supported his party) and of the ZAPU politicians and organizers who had been targeted by Zimbabwe's security forces since 1982. "Mugabe and his Shona henchmen have always sought the extermination of the Ndebele," he said. he returned to preaching in retirement. He proclaimed respect for traditional African religions and made use of their ceremonies and symbolism in his political campaigning. In his last years he converted to Roman Catholicism.

Өлім

Нкомо 1999 жылдың 1 шілдесінде Хараредегі Париренятва ауруханасында 82 жасында простата рагынан қайтыс болды.

Мұрасы мен құрметтері

Нкомоның Ұлыбританияда сүргінде жүрген кезінде премьер-министр Роберт Мугабеге жазған деген хаттары, 1999 жылы Нкомоның қайтысынан кейін қайта жарияланымға түсті. Аталған хаттарда ол өзіне жасалған қуғын-сүргінге қарсы пікір білдіріп, үкіметті оппозицияға қарсы қысым көрсетуде айыптады. 1999 жылы Нкомо Ұлттық Батыр атанды және Хараредегі Ұлттық Батырлар қабіріне қойылды. 2000 жылдың 27 маусымында Зимбабве пошта және телекоммуникация корпорациясы Джошуа Нкомоның суреті салынған төрт түрлі пошта маркасын шығарды. Маркалардың номиналы 2,00, 9,10, 12,00 және 16,00 Зимбабве долларын құрады.