Зимбабве: Оңтүстік Африка мемлекетінің тарихы мен географиясы

Кіріспе

Зимбабве (/z//ɪ//m/'/b//ɑː//b//w//eɪ//, // //w//i/; ), ресми атауы – Зимбабве Республикасы, Оңтүстік Африкадағы Замбези және Лимпопо өзендері арасында орналасқан құрлықтағы ел. Оңтүстігінде Оңтүстік Африка, оңтүстік-батысында Ботсвана, солтүстігінде Замбия және шығысында Мозамбикпен шектеседі. Елордасы және ең ірі қаласы – Хараре, ал екінші ірі қаласы – Булавайо. 2022 жылғы халық санауы бойынша шамамен 15 миллион халқы бар Зимбабведегі ең ірі этникалық топ – халықтың 80% құрайтын шона тайпасы, одан кейін солтүстік ндебеле тайпасы және басқа да шағын азшылықтар өкілдігі бар. Зимбабведе 16 ресми тіл қолданылады. Бұдан бұрын Зимбабве Корольдігі құрылып, одан кейін Розви және Мутапа империялары пайда болды. Сесил Родстың Британдық Оңтүстік Африка компаниясы 1890 жылы Машоналендті, ал 1893 жылы Бірінші Матабеле соғысынан кейін Матабелелендті жаулап алғанда Родезия аймағын белгіледі. Компанияның үстемдігі 1923 жылы Оңтүстік Родезияның өзін-өзі басқаратын британдық колониясы ретінде құрылуымен аяқталды. 1965 жылы ақ нәсілді азшылық үкіметі Родезия ретінде тәуелсіздік жариялады. Мемлекет халықаралық оқшаулануға және қара ұлтшыл күштермен 15 жылдық партизандық соғысқа ұшырады, бұл 1980 жылдың сәуір айында Зимбабвенің заңды тәуелсіздігін орнатуға әкелген бейбіт келісімге ұласты. Роберт Мугабе 1980 жылы Зимбабве премьер-министрі болды, оның ZANU–PF партиясы ақ нәсілді азшылық үстемдігінің аяқталуынан кейін өткен жалпы сайлауда жеңіске жетті және содан бері елдің басым партиясы болып қалып келді. Ол 1987 жылдан бастап, елдің бастапқы парламенттік жүйесін президенттік жүйеге айналдырғаннан кейін 2017 жылы отставкаға дейін Зимбабве президенті қызметін атқарды. Мугабенің авторитарлық режимі кезінде мемлекеттік қауіпсіздік органдары елге үстемдік етіп, кең ауқымды адам құқықтарын бұзуға жауапты болды. 1997 жылдан 2008 жылға дейін экономика тұрақты түрде төмендеді (соңғы жылдары гипер инфляция орын алды), бірақ Зимбабве долларынан басқа валюталарды пайдалануға рұқсат берілгеннен кейін қарқынды өсімді қамтамасыз етті. 2017 жылы, оның үкіметіне қарсы бір жылдан астам уақыт бойы наразылық акциялары мен Зимбабве экономикасының күрт құлдырауынан кейін мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Мугабе отставкаға кетті. Содан бері Эмерсон Мнангагва Зимбабве президенті болып табылады.

Country in Southern Africa

Zimbabwe (/z//ɪ//m/'/b//ɑː//b//w//eɪ//, // //w//i/; ), officially the Republic of Zimbabwe, is a landlocked country in Southern Africa, between the Zambezi and Limpopo Rivers, bordered by South Africa to the south, Botswana to the southwest, Zambia to the north, and Mozambique to the east. The capital and largest city is Harare, and the second largest is Bulawayo. A country of roughly 15 million people as per 2022 census, Zimbabwe's largest ethnic group are the Shona, who make up 80% of the population, followed by the Northern Ndebele and other smaller minorities. Zimbabwe has 16 official languages, From there, the Kingdom of Zimbabwe was established, followed by the Rozvi and Mutapa empires. The British South Africa Company of Cecil Rhodes demarcated the Rhodesia region in 1890 when they conquered Mashonaland and later in 1893 Matabeleland after the First Matabele War. Company rule ended in 1923 with the establishment of Southern Rhodesia as a self governing British colony. In 1965, the white minority government unilaterally declared independence as Rhodesia. The state endured international isolation and a 15 year guerrilla war with black nationalist forces; this culminated in a peace agreement that established de jure sovereignty as Zimbabwe in April 1980. Robert Mugabe became Prime Minister of Zimbabwe in 1980, when his ZANU–PF party won the general election following the end of white minority rule and has remained the country's dominant party since. He was the President of Zimbabwe from 1987, after converting the country's initial parliamentary system into a presidential one, until his resignation in 2017. Under Mugabe's authoritarian regime, the state security apparatus dominated the country and was responsible for widespread human rights violations. From 1997 to 2008 the economy experienced consistent decline (and in the latter years, hyperinflation), though it has since seen rapid growth after the use of currencies other than the Zimbabwean dollar was permitted. In 2017, in the wake of over a year of protests against his government as well as Zimbabwe's rapidly declining economy, a coup d'état resulted in Mugabe's resignation. Emmerson Mnangagwa has since served as Zimbabwe's president.

Этимология

"Зимбабве" атауы елдің оңтүстік-шығысында орналасқан ортағасырлық қала – Ұлы Зимбабвеге (Масвинг) арналған шона тіліндегі терминден шыққан. Сөздің пайда болуына қатысты екі түрлі теория бар. Көптеген дереккөздер "Зимбабве" сөзінің "дзимба дза мабе" деген сөзден туындағандығын көрсетеді, ол шона тілінің каранга диалектісінде "тас үйлер" деп аударылады (дзимба – imba, "үйдің көпше түрі"; mabwe – ibwe, "тастың көпше түрі"). Қазіргі Масвинг провинциясында, Ұлы Зимбабве маңында каранга диалектісінде сөйлейтін шона халқы тұрады. Археолог Питер Гарлейк "Зимбабве" сөзінің шона тілінің зезуру диалектісінде "қастерлі үйлер" деген мағына беретін "дзимба хве" сөзінің қысқартылған түрі екенін айтады, бұл көбінесе басшылардың үйлеріне немесе қабірлеріне сілтеме жасайды. Зимбабве бұрын Оңтүстік Родезия (1898), Родезия (1965) және Зимбабве Родезия (1979) деп аталған. "Зимбабве" термині ұлттық атау ретінде алғаш рет 1960 жылы қара нәсілшіл Майкл Мауэманың ойлап табуымен пайда болды. "Родезия" термині – британдық колонизацияның бастамашысы Сесил Родстың тегінен алынған. Африкалық ұлтшылдар оны колониалдық тарихы мен мағынасынан туындағандықтан сәйкессіз деп есептеді. Мауэманың сөзіне сүйенсек, 1960 жылы қара нәсілшілдер елге жаңа атау таңдау үшін жиналған. Олар "Матшобана" және "Мономотапа" сияқты атауларды ұсынған, бірақ соңында оның ұсынысы – "Зимбабве" басымдық алды. Бастапқыда таңдалған термин қалай қолданылатыны белгісіз болды. 1961 жылы Мауэма жазған хатта "Зимбабве елі" деп көрсетілген. Конституция 16 тілді мойындайды, бірақ олардың ішінде тек екеуі – шона және ағылшын тілдері ұлттық мәртебеге ие. Шона тілі Ндебеле тілінен айырмашылығы, мектептерде кеңінен оқытылады. Зимбабведе шона емес мемлекет басшысы болған емес.

Колонияға дейінгі кезең

Археологиялық мәліметтер бойынша, қазіргі Зимбабве аумағындағы ежелгі адамдардың қоныстануы кем дегенде 500 000 жыл бұрын болған. Зимбабведегі ең ерте белгілі тұрғындары – сандар халқы болған, олар жебе ұштары мен үңгір суреттерін мұра етіп қалдырды. Шамамен 2000 жыл бұрын банту тілдерінде сөйлейтін алғашқы егіншілер банту кеңеюі кезінде келді. Прото-шона тілдерінде сөйлейтін қоғамдар алғаш рет 9 ғасырда Лимпопо өзенінің орталық ағысында пайда болып, кейін Зимбабве жоталарына көшті. Зимбабве үстірті 10 ғасырдан бастап келесі шона мемлекеттерінің орталығына айналды. 10 ғасырдың басында Үнді мұхитының жағалауындағы араб саудагерлерімен сауда қатынастары дамыды, бұл 11 ғасырда Мапунгубве патшалығының құрылуына көмектесті. Бұл 13-15 ғасырларда аймаққа үстемдік еткен шона өркениетінің алғы күші болды, бұл туралы дәлелдер Ұлы Зимбабведегі Масвинго маңындағы қираған орындарда және басқа да кішігірім қоныстарда кездеседі. Басты археологиялық орында бірегей құрғақ тас сәулеті қолданылған. Мапунгубве патшалығы Португалиядан келген алғашқы еуропалық саяхатшылар келген кезде Зимбабведе қалыптасқан саудалық мемлекеттердің біріншісі болды. Бұл мемлекеттер алтын, азу тісі және мыс металлын мата мен шыны бұйымдарына айырбастады. 1220 жылға қарай Зимбабве патшалығы Мапунгубведен басымдық алды. Бұл шона мемлекеті Мапунгубве тас сәулетінің технологиясын одан әрі жетілдіріп, кеңейтті. 1450-1760 жылдар аралығында Мутапа патшалығы қазіргі Зимбабве аумағының көп бөлігін, сондай-ақ Мозамбиктің орталық бөлігін биледі. Ол Мутапа империясы, Mwene Mutapa немесе Monomotapa, сондай-ақ "Munhumutapa" сияқты көптеген аттармен белгілі болды және арабтармен және португалдықтармен стратегиялық сауда жолдарымен танымал болды. Португалдықтар бұл ықпалды монополиялауға тырысып, империяны 17 ғасырдың басында құлдырауға жақын жеткізген бірқатар соғыстарды бастады. 1840 жылы Оңтүстік Африкадағы қалған жерлерін жоғалтқаннан кейін Мзиликази және оның тайпасы қазіргі Зимбабведің оңтүстік-батысында Матабелеленд деп аталған жерге орнықты. Мзиликази өзінің қоғамын Шакаға ұқсас, полктерге бөлінген әскери жүйеге ұйымдастырды, бұл жүйе буралардың келесі шабуылдарын тойтаруға жеткілікті тұрақты болды. Мзиликази 1868 жылы қайтыс болды, ал билік үшін болған қырқыс күрес нәтижесінде оның ұлы Лобенгула таққа отырды.

Archaeological records date archaic human settlement of present day Zimbabwe to at least 500,000 years ago. Zimbabwe's earliest known inhabitants were most likely the San people, who left behind a legacy of arrowheads and cave paintings. Approximately 2,000 years ago, the first Bantu speaking farmers arrived during the Bantu expansion. Societies speaking proto Shona languages first emerged in the middle Limpopo River valley in the 9th century before moving on to the Zimbabwean highlands. The Zimbabwean plateau became the centre of subsequent Shona states, beginning around the 10th century. Around the early 10th century, trade developed with Arab merchants on the Indian Ocean coast, helping to develop the Kingdom of Mapungubwe in the 11th century. This was the precursor to the Shona civilisations that dominated the region during the 13th to 15th centuries, evidenced by ruins at Great Zimbabwe, near Masvingo, and by other smaller sites. The main archaeological site used a unique dry stone architecture. The Kingdom of Mapungubwe was the first in a series of trading states which had developed in Zimbabwe by the time the first European explorers arrived from Portugal. These states traded gold, ivory, and copper for cloth and glass. By 1220, the Kingdom of Zimbabwe eclipsed Mapungubwe. This Shona state further refined and expanded upon Mapungubwe's stone architecture. From 1450 to 1760, the Kingdom of Mutapa ruled much of the area of present day Zimbabwe, plus parts of central Mozambique. It is known by many names including the Mutapa Empire, also known as Mwene Mutapa or Monomotapa as well as "Munhumutapa", and was renowned for its strategic trade routes with the Arabs and Portugal. The Portuguese sought to monopolise this influence and began a series of wars which left the empire in near collapse in the early 17th century. After losing their remaining South African lands in 1840, Mzilikazi and his tribe permanently settled in the southwest of present day Zimbabwe in what became known as Matabeleland, establishing Bulawayo as their capital. Mzilikazi then organised his society into a military system with regimental kraals, similar to those of Shaka, which was stable enough to repel further Boer incursions. Mzilikazi died in 1868; following a violent power struggle, his son Lobengula succeeded him.

Колониялық дәуір және Родезия (1888-1964 жж.)

1880 жылдары еуропалық отарлаушылар Сесил Родстың Британдық Оңтүстік Африка компаниясымен (1889 жылы жарғыланған) келді. 1888 жылы Родс Ндебеле халқының патшасы Лобенгуладан кен өндіру құқығын алды. Ол бұл жеңілдікті Ұлыбритания үкіметін компанияға Матабелеленд және оның Машоналенд сияқты қарастырылатын аймақтарына патшалық жарғы беруге көндіру үшін ұсынды. Родс бұл құжатты 1890 жылы Матабелеленд арқылы және Шона аумағына, қазіргі Хараредегі Форт-Солсберині құру және осылайша аймақта компанияның билігін орнату үшін, жақсы қаруланған Британдық Оңтүстік Африка полициясының (БСАП) күзетімен келген еуропалықтардың «Пионерлік колоннасын» жіберуді негіздеді. 1893 және 1894 жылдары жаңа Maxim мылтықтарының көмегімен БСАП Бірінші Матабеле соғысында Ндебелелерді жеңді. Родс сондай-ақ, сол кезде «Замбезия» деп аталған, Лимпопо өзені мен Танганьика көлі арасындағы барлық аумақты қамтитын ұқсас жеңілдіктерді келіссөздерге салуға рұқсат сұрады. 1895 жылы БСАК Родстың құрметіне аумаққа «Родезия» деген ат берді. 1898 жылы «Оңтүстік Родезия» Замбезидің оңтүстігіндегі аймақтың ресми атауы болды, кейін «Зимбабве» деп аталды. Солтүстікке орналасқан, бөлек басқарылатын аймақ кейінірек Солтүстік Родезия (қазіргі Замбия) деп аталды. Родстың Оңтүстік Африка Республикасына қарсы Джеймсон шабуылынан кейін Ндебелелер олардың харизматикалық діни көшбасшысы Млимо басшылығымен ақтардың үстемдігіне қарсы көтерілді. 1896–1897 жылдардағы Екінші Матабеле соғысы Матабелелендте 1896 жылға дейін жалғасты, осы жылы Млимо американдық барлаушы Фредерик Рассел Бернхэмге қастандық құрбаны болды. 1896 және 1897 жылдары Шона агитаторлары компанияның билігіне қарсы сәтсіз көтерілістер (Чимуренга деп белгілі) ұйымдастырды. Осы сәтсіз көтерілістерден кейін Родс әкімшілігі Ндебеле және Шона топтарын бағындырып, жерді еуропалықтарға басымдық беретіндей етіп ұйымдастырды, осылайша көптеген жергілікті халықтарды қоныстандырды. Ұлыбритания 1923 жылдың 12 қыркүйегінде Оңтүстік Родезияны аннексиялады. Аннексиядан кейін көп ұзамай, 1923 жылдың 1 қазанында Оңтүстік Родезияның жаңа колониясының алғашқы конституциясы күшіне енді. Жаңа конституция бойынша, 1922 жылғы референдумға сәйкес, Оңтүстік Родезия өзін-өзі басқаратын британдық колонияға айналды. 20 ғасырдың басында Оңтүстік Родезияның барлық нәсілдегі халқы екі дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания атынан қызмет етті. Ақ халықтың санына пропорционалды түрде, Оңтүстік Родезия бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарға, тіпті Ұлыбританиядан да, жан басына шаққанда көбірек үлес қосты. 1953 жылы, африкалықтардың қарсылығына қарамастан, Ұлыбритания екі Родезияны Ньясалендпен (Малави) біріктіріп, Оңтүстік Родезия басымдық танытқан сәтсіз Central African Federation құрды. Ньясалендтегі африкалық ұлтшылдықтың және жалпы наразылықтың күшеюі Ұлыбританияны 1963 жылы одақты таратып, үш жекеленген бөлім құруға итерді. Көпұлтты демократия Солтүстік Родезия мен Ньясалендке енгізілгенімен, еуропалық текті Оңтүстік Родезия халқы азшылық үстемдігін сақтап қалды.

In the 1880s, European colonists arrived with Cecil Rhodes's British South Africa Company (chartered in 1889). In 1888, Rhodes obtained a concession for mining rights from King Lobengula of the Ndebele peoples. He presented this concession to persuade the government of the United Kingdom to grant a royal charter to the company over Matabeleland, and its subject states such as Mashonaland as well. Rhodes used this document in 1890 to justify sending the Pioneer Column, a group of Europeans protected by well armed British South Africa Police (BSAP) through Matabeleland and into Shona territory to establish Fort Salisbury (present day Harare), and thereby establish company rule over the area. In 1893 and 1894, with the help of their new Maxim guns, the BSAP would go on to defeat the Ndebele in the First Matabele War. Rhodes additionally sought permission to negotiate similar concessions covering all territory between the Limpopo River and Lake Tanganyika, then known as "Zambesia". In 1895, the BSAC adopted the name "Rhodesia" for the territory, in honour of Rhodes. In 1898 "Southern Rhodesia" became the official name for the region south of the Zambezi, which later adopted the name "Zimbabwe". The region to the north, administered separately, was later termed Northern Rhodesia (present day Zambia). Shortly after the disastrous Rhodes sponsored Jameson Raid on the South African Republic, the Ndebele rebelled against white rule, led by their charismatic religious leader, Mlimo. The Second Matabele War of 1896–1897 lasted in Matabeleland until 1896, when Mlimo was assassinated by American scout Frederick Russell Burnham. Shona agitators staged unsuccessful revolts (known as Chimurenga) against company rule during 1896 and 1897. Following these failed insurrections, the Rhodes administration subdued the Ndebele and Shona groups and organised the land with a disproportionate bias favouring Europeans, thus displacing many indigenous peoples. The United Kingdom annexed Southern Rhodesia on 12 September 1923. Shortly after annexation, on 1 October 1923, the first constitution for the new Colony of Southern Rhodesia came into force. Under the new constitution, Southern Rhodesia became a self governing British colony, subsequent to a 1922 referendum. Rhodesians of all races served on behalf of the United Kingdom during the two World Wars in the early 20th century. Proportional to the white population, Southern Rhodesia contributed more per capita to both the First and Second World Wars than any other part of the empire, including Britain. In 1953, in the face of African opposition, Britain consolidated the two Rhodesias with Nyasaland (Malawi) in the ill fated Central African Federation, which Southern Rhodesia essentially dominated. Growing African nationalism and general dissent, particularly in Nyasaland, persuaded Britain to dissolve the union in 1963, forming three separate divisions. While multiracial democracy was finally introduced to Northern Rhodesia and Nyasaland, Southern Rhodesians of European ancestry continued to enjoy minority rule.

Тәуелсіздік жариялау және азаматтық соғыс (1965-1980 жж.)

Ұлыбритания Родезияның жарияланымын бүлік актісі деп есептеді, бірақ күш қолданып бақылауды қайта орнатуға тырыспады. Британ үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымына 1966 және 1968 жылдары Смит әкімшілігімен жүргізілген сәтсіз келіссөздерден кейін Родезияға қарсы санкциялар салу туралы өтініш жасады. 1966 жылдың желтоқсанында ұйым қолдау көрсетіп, автономиялы мемлекетке алғашқы міндетті сауда эмбаргосын енгізді. Бұл санкциялар 1968 жылы тағы кеңейтілді. 12 маусымда АҚШ Сенаты бұрынғы Родезияға экономикалық қысымды күштен тартуға дауыс берді. 1979 жылы 1-7 тамыз аралығында Замбияның Люсака қаласында өткен Достастық басшыларының бесінші отырысынан кейін британ үкіметі Музорева, Мугабе және Нкомоны Ланкастер Хауста конституциялық конференцияға қатысуға шақырды. Конференцияның мақсаты – тәуелсіздік конституциясының шарттарын талқылау және келісімге келу, сондай-ақ Зимбабве Родезияның заңды тәуелсіздікке қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, британдық билік астында бақыланатын сайлауларды ұйымдастыру болды. Ұлыбританияның Сыртқы істер және Достастық істері жөніндегі мемлекеттік хатшысы лорд Каррингтон төрағалық еткен бұл талқылаулар 1979 жылдың 10 қыркүйегінен 15 желтоқсанына дейін жалғасты, нәтижесінде барлығы 47 пленарлық сессия өтті. 1979 жылдың 11 желтоқсанында Родезияның Ассамблеясы 90 дауыспен британдық отаршылдық статусына қайта оралуды мақұлдады. 1979 жылдың 12 желтоқсанында жаңа губернатор Кристофер Сомс келгеннен кейін Ұлыбритания Зимбабве Родезиясын Оңтүстік Родезияның колониясы ретінде ресми түрде өз бақылауына алды. Ұлыбритания 12 желтоқсанда, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы 16 желтоқсанда санкцияларды жойды. 1980 жылдың ақпан айында өткен сайлауда Мугабе мен ZANU партиясы үлкен жеңіске жетті. Ұлыбританияның өкілі ретінде Чарльз ханзада 1980 жылдың сәуір айында Харареде өткен салтанатты шарада жаңа Зимбабве мемлекетіне ресми түрде тәуелсіздік берді.

География

Зимбабве – Африканың оңтүстігінде, 15° және 23° оңтүстік ендіктер мен 25° және 34° шығыс бойлықтары арасында орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ ел. Оңтүстіктен Оңтүстік Африкамен, батыстан және оңтүстік-батыстан Ботсванамен, солтүстік-батыстан Замбиямен, ал шығыстан және солтүстік-шығыстан Мозамбикпен шектеседі. Оның солтүстік-батыс бұрышы Намибиядан шамамен 150 метр қашықтықта орналасқан, дерлік төрт елдің қиылыс нүктесін құрайды. Елдің көп бөлігі биік жатқанда, оңтүстік-батыстан солтүстікке қарай созылатын орталық үстірт (жоғары дала) 1000 мен 1600 метр биіктікте жатыр. Елдің шығыс бөлігі таулы, бұл аймақ Шығыс жотасы деп белгілі, және Ньягани тауы 2592 метр биіктіктегі ең жоғары нүктесі болып табылады.

Жоталар өздерінің табиғи ортасымен танымал, онда Ньянга, Траутбек, Чимамани, Вумба және Селинда тауындағы Чиринда орман сияқты туристік орындар бар. Елдің шамамен 20 пайызы 900 метрден төмен жатқан аласа жазықтардан (төмен дала) тұрады. Елдің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Виктория сарқымасы – әлемдегі ең ірі және әсем сарқымалардың бірі және Замбези өзенінің бір бөлігі болып табылады.

Геология

Геологиялық уақыт ішінде Зимбабве Гондванадан кейінгі екі маңызды эрозиялық циклға (африкалық және африкадан кейінгі деп аталады) және аса маңызды емес плио-плейстоцендік циклға ұшырады.

Климат

Зимбабведе көптеген жергілікті айырмашылықтары бар субтропиктік климат орналасқан. Оңтүстік аймақтары ыстығымен және құрғақтығымен белгілі, ал орталық платоның кейбір бөліктері қыс айларында аязды болады. Замбези аңғарының қатты ыстыққа толы екені мәлім, ал Шығыс жоталарында көбінесе салқын температура мен еліздегі ең көп жауын-шашын жауады. Елдегі жаңбырлы маусым әдетте қазан айының соңынан наурыз айына дейін жалғасады, ал ыстық климаттың ықпалы биіктік артумен азайады. Зимбабве үнемі қайталап тұратын құрғақшылықтармен бетпе-бет келеді. 2019 жылы құрғақшылық салдарынан кем дегенде 55 піл өлді. Күшті дауылдар сирек болады.

Биологиялық әртүрлілік

Зимбабведе жеті құрлықтық экоаймақ бар: Калахари акация-байкиа орманды алқаптары, Оңтүстік Африканың бұталы жерлері, Оңтүстік миомбо орманды алқаптары, Замбезия байкиа орманды алқаптары, Замбезия және мопан орманды алқаптары, Замбезия галофиттері және Шығыс Зимбабве таулы орманды-шөптесін мозаикасы (Шығыс Жоталарында). Елдің көп бөлігі саванна, бірақ ылғалды және таулы Шығыс Жоталары тропикалық мәңгі жасыл және қатты ағаш ормандарының өсуіне жағдай жасайды. Шығыс Жоталарында терек, махагони, құрғақ өрік (strangler fig), ормандық Ньютония, ірі жапырақты, ақ иісті, ширинда иісті, шөптесін және тағы да көптеген ағаштар кездеседі. Елдің төмен жатқан бөліктерінде қызба ағаштары, мопан, комбретум және баобабтар көптеп өседі. Елдің үлкен бөлігін брахистегия және басқа да түрлер басымдығымен миомбо орманды алқаптары жапқан. Сан алуан гүлдер мен бұталардың ішінде гибискус, жалын гүлі, жылан гүлі, жәндік гүлі, леонотис, кассия, ағаш глициниясы және домбея бар. Зимбабведе шамамен 350 түрлі сүтқоректілер кездеседі. Сонымен қатар, көптеген жыландар мен кесірткелер, 500-нан астам құс түрі және 131 балық түрі бар. Зимбабве аумағының үлкен бөлігі бұрын орманмен жабылған және оның ішінде көптеген жабайы жануарлар мекендеген. Орманды кесу және браконьерлік жануарлардың санын азайтты. Халық санының өсуі, қалалардың кеңеюі және отынға пайдалану салдарынан орманның деградациясы және орманды кесу маңызды мәселелер болып табылады және құнарлы топырақтың азаюына әкелетін эрозияға соқтырады. Жергілікті шаруалар темекі кептіру үшін өсімдіктерді өртегені үшін экологиялық белсенділер тарапынан сынға ұшырады. Елдің 2019 жылғы Орман Ландшафты Тұтастығы Индексі бойынша орташа көрсеткіші 6,31/10, бұл оны 172 елдің ішінде 81-орынға қойды.

Үкімет

Зимбабве – президенттік үкімет жүйесі бар республика. 2013 жылы өткен референдумнан кейін жаңа конституция қабылдануымен жартылай президенттік жүйе таратылды. 2005 жылғы конституциялық өзгерістерге сәйкес, жоғары палата – Сенат қайта құрылды. Парламенттің төменгі палатасы – Ұлттық жиналыс. 1987 жылы Мугабе конституцияны қайта қарап, президенттік рәсімдік лауазымдар мен премьер-министрлік қызметін жойып, атқарушы президенттік жүйеге көшті. Оның ZANU PF партиясы тәуелсіздік алғаннан бері барлық сайлауда жеңіске жетті. 1990 жылғы сайлауда екінші орын алған Эдгар Текеренің Зимбабве бірлігі қозғалысы (ZUM) 20% дауыс жинады.

Саясат

1995 жылғы парламент сайлауы кезінде оппозициялық партиялардың көпшілігі, соның ішінде ZUM, дауыс беруді бойкоттап, нәтижесінде биліктегі партияның жеңіске жетуіне жақын мүмкіндік туды. 2000 жылы оппозиция сайлауға оралғанда, олар 57 орынға ие болды, бұл ZANU PF-тен бес орынға кем. 2005 жылғы 31 наурызда Зимбабведе парламент сайлауы өтті. Демократиялық өзгерістер қозғалысы партиясы мен Джонатан Мойо сайлауда бұрмалаушылық, сайлау алаяқтығы және қорқытулар туралы көптеген мәлімдемелер жасады, сондай-ақ 120 сайлау округінің 32-сін тергеуге шақырды. Мойо бұл айыптауларға қарамастан сайлауға қатысып, Парламентке тәуелсіз депутат ретінде сайланды. 2005 жылы MDC екі фракцияға бөлінді: Артур Мутамбара басқарған Демократиялық өзгерістер қозғалысы – Мутамбара (MDC M), Сенатқа сайлауға қатысты, ал Морган Цвангираи басқарған Демократиялық өзгерістер қозғалысы – Цвангираи (MDC T) сайлауға қарсы болды, себебі сайлауға қатысу Мугабенің өткен сайлаулар еркін және әділ болды деген мәлімдемесін қолдауға тең болар еді. 2006 жылы MDC-нің екі лагері өздерінің съездерін өткізді, нәтижесінде Цвангираи MDC T-ны басқаруға сайланды, ол екінші топтан гөрі көбірек танымал болды. 2008 жылғы жалпы сайлауда ресми нәтижелер Мугабе мен Цвангирай арасында қайта сайлау талап етті. MDC T бұл нәтижелерге наразылық білдіріп, Мугабе үкіметінің сайлауды бұрмалағанын мәлімдеді. Қайта сайлау 2008 жылдың 27 маусымына жоспарланған. 22 маусымда Цвангираи процестің жалғасып келе жатқан әділетсіздігіне және "зорлық-зомбылық пен заңсыздыққа толы сайлау процесіне" қатысудан бас тартуын айтып, президенттік қайта сайлаудан бас тартты. Сайлау комиссиясы қайта сайлауды өткізді, нәтижесінде президент Мугабе үлкен көпшілік дауысқа ие болды. MDC T Сенат сайлауына қатыспады, ал MDC M Сенатта бес орын жеңіп алды. MDC M парламент мүшелері мен манифестіне көңілі толмаған адамдардың бас тартуынан әлсіреген еді. Цвангираи Мугабе парламентте көпшілік дауыссыз президент бола алмайтынын мәлімдеді. 2008 жылдың қараша айында Зимбабве үкіметі ЖИТС, туберкулез және безгекпен күресуге арналған жаһандық қордан 7,3 миллион АҚШ долларын жұмсады. Ұйымның өкілі ақшаның қалай жұмсалғаны туралы болжаудан бас тартты, бірақ ол мақсаттағыдай пайдаланылмағанын айтты, ал үкімет ақшаны қайтару туралы өтініштерді қабылдаған жоқ. 2017 жылдың қараша айында болған төңкеріс Зимбабве саясатының мәртебесін күмәнге түсірді, бұл Мугабенің 30 жылдық президенттік өкілеттігін аяқтады. Эмерсон Мнангагва осы төңкерістен кейін президент болып тағайындалды және 2018 жылғы Зимбабве жалпы сайлауында 50,8% дауыспен ресми түрде сайланды, бұл оны екінші кезеңге жібермей, Зимбабведің үшінші президенті етті. Үкімет азаматтар арасында интернетті үнемі тоқтатуына байланысты сынға ұшырады, мысалы, 2020 жылдың 31 шілдесінде жоспарланған наразылықтар кезінде. 2023 жылдың шілдесінде Зимбабве президенті Эмерсон Мнангагва Украинаға Ресейдің басып кіруін қолдады.

During the 1995 parliamentary elections, most opposition parties, including the ZUM, boycotted the voting, resulting in a near sweep by the ruling party. When the opposition returned to the polls in 2000, they won 57 seats, only five fewer than ZANU PF. The 2005 Zimbabwe parliamentary elections were held on 31 March, and multiple claims of vote rigging, election fraud and intimidation were made by the Movement for Democratic Change party and Jonathan Moyo, calling for investigations into 32 of the 120 constituencies. Moyo participated in the elections despite the allegations and won a seat as an independent member of Parliament. In 2005, the MDC split into two factions: the Movement for Democratic Change – Mutambara (MDC M), led by Arthur Mutambara which contested the elections to the Senate, and the Movement for Democratic Change – Tsvangirai (MDC T) led by Morgan Tsvangirai which was opposed to contesting the elections, stating that participation in a rigged election is tantamount to endorsing Mugabe's claim that past elections were free and fair. The two MDC camps had their congresses in 2006 with Tsvangirai being elected to lead MDC T, which became more popular than the other group. In the 2008 general election, the official results required a run off between Mugabe and Tsvangirai. The MDC T challenged these results, claiming widespread election fraud by the Mugabe government. The run off was scheduled for 27 June 2008. On 22 June, citing the continuing unfairness of the process and refusing to participate in a "violent, illegitimate sham of an election process", Tsvangirai pulled out of the presidential run off, the election commission held the run off, and President Mugabe received a landslide majority. The MDC T did not participate in the Senate elections, while the MDC M won five seats in the Senate. The MDC M was weakened by defections from members of parliament and individuals who were disillusioned by their manifesto. Tsvangirai said that Mugabe could not remain president without a parliamentary majority. In November 2008, the government of Zimbabwe spent US$7.3 million donated by The Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria. A representative of the organisation declined to speculate on how the money was spent, except that it was not for the intended purpose, and the government has failed to honour requests to return the money. The status of Zimbabwe politics has been thrown into question by a coup taking place in November 2017, ending Mugabe's 30 year presidential incumbency. Emmerson Mnangagwa was appointed president following this coup and was officially elected with 50.8% of the vote in the 2018 Zimbabwean general election, avoiding a run off and making him the third president of Zimbabwe. The government has received negative comments among its citizens for always shutting down the internet in the past amid protests such as the one planned on 31 July 2020. In July 2023, Zimbabwean President Emmerson Mnangagwa voiced support for the Russian invasion of Ukraine.

Қарулы күштер

Зимбабве қорғаныс күштері 1980 жылы Екінші Чимуренгадан кейін және Зимбабве тәуелсіздігін алғаннан кейін үш көтерілісші күшті – Зимбабве Африкалық Ұлттық Азаттық Армиясын (ZANLA), Зимбабве Халықтық Революциялық Армиясын (ZIPRA) және Родезия қауіпсіздік күштерін (RSF) – біріктіру арқылы құрылды. Интеграция кезеңінде Зимбабве Ұлттық армиясы (ZNA) және Зимбабве Әуе күштері (AFZ) жеке құрылымдар ретінде генерал Соломон Мужуру мен авиация маршалы Норман Уолштің басшылығымен құрылды, олар 1982 жылы зейнеткерлікке шықты. 1985 жылы авиация маршалы Азим Даудупота оның орнына тағайындалды және басшылықты авиация бас маршалы Джозиа Тунгамираиға тапсырды. 2003 жылы генерал Константин Чивенга Зимбабве қорғаныс күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Армия қолбасшысы ретіне генерал-лейтенант П. В. Сибанда келді. ZNA-ның қазіргі кездегі әскер саны 30 000-ға жуық. Әуе күштерінде шамамен 5 139 адам қызмет етеді. Зимбабве Республикасы полициясы (полиция қолдау бөлімі, жартылай әскери полицияны қамтиды) Зимбабве қорғаныс күштерінің құрамына кіреді және 25 000 адамнан тұрады. 1980 жылдың басында көпшілік билік орнағаннан кейін, британдық армияның оқытушылары партизандық күштерді Родезияның қарулы күштеріне енгізілген батальондық құрылымға біріктіруді қадағалады. Бірінші жыл ішінде ең жақсы көрсеткен үміткер батальон командирі болды. Егер ол ZANLA-дан болса, оның оң жақтағы адам ең жақсы көрсеткен ZIPRA үміткері болды, және керісінше. Бұл командалық құрылымда екі қозғалыстың тепе-теңдігін қамтамасыз етті. ZNA бастапқыда жалпы саны 28 батальоннан тұратын төрт бригадаға бөлінді. Бригаданың қолдау бөлімшелері негізінен бұрынғы Родезия армиясының мамандарынан құралды, ал Родезия Африкалық атқыштардың бірікпеген батальондары 1-ші, 3-ші және 4-ші бригадаларға бекітілді. Бесінші бригада 1981 жылы құрылды және 1988 жылы Матабелеленд аймағын басып алған кездегі жаппай қатыгездік пен кісі өлтіру фактілерінен кейін таратылды, бұл оқиға Gukurahundi деп белгілі болды. Бригада 2006 жылы қайта құрылды, оның командирі бригадир генерал Джон Мупанде оның «бай тарихын» жоғары бағалады.

The Zimbabwe Defence Forces were set up by unifying three insurrectionist forces – the Zimbabwe African National Liberation Army (ZANLA), the Zimbabwe People's Revolutionary Army (ZIPRA), and the Rhodesian Security Forces (RSF) – after the Second Chimurenga and Zimbabwean independence in 1980. The integration period saw the formation of the Zimbabwe National Army (ZNA) and Air Force of Zimbabwe (AFZ) as separate entities under the command of General Solomon Mujuru and Air Marshal Norman Walsh, who retired in 1982 and was replaced by Air Marshal Azim Daudpota who handed over command to Air Chief Marshal Josiah Tungamirai in 1985. In 2003, General Constantine Chiwenga, was promoted and appointed Commander of the Zimbabwe Defence Forces. Lieutenant General P. V. Sibanda replaced him as Commander of the Army. The ZNA has an active duty strength of 30,000. The Air Force has about 5,139 standing personnel. The Zimbabwe Republic Police (includes Police Support Unit, Paramilitary Police) is part of the Zimbabwe Defence Forces and numbers 25,000. Following majority rule in early 1980, British Army trainers oversaw the integration of guerrilla fighters into a battalion structure overlaid on the existing Rhodesian armed forces. For the first year, a system was followed where the top performing candidate became battalion commander. If he or she was from ZANLA, then his or her second in command was the top performing ZIPRA candidate, and vice versa. This ensured a balance between the two movements in the command structure. The ZNA was originally formed into four brigades, composed of a total of 28 battalions. The brigade support units were composed almost entirely of specialists of the former Rhodesian Army, while unintegrated battalions of the Rhodesian African Rifles were assigned to the 1st, 3rd and 4th Brigades. The Fifth Brigade was formed in 1981 and disbanded in 1988 after the demonstration of mass brutality and murder during the brigade's occupation of Matabeleland in what became known as Gukurahundi. The brigade had been re formed by 2006, with its commander, Brigadier General John Mupande praising its "rich history".

Адам құқықтары

Зимбабведе Мугабе әкімшілігі мен үстемдік құратын ZANU–PF партиясы кезінде адам құқықтарының жүйелі және күшейе түсуімен байланысты кең таралған хабарлар бар. Amnesty International және Human Rights Watch сияқты адам құқықтары ұйымдарының мәліметінше, Зимбабве үкіметі баспана, тағам, қозғалыс және тұру бостандығы, жиналыс бостандығы және заң алдындағы қорғау құқығын бұзады. 2009 жылы Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығының президенті Грегори Стэнтон Мугабе үкіметінің адамзатқа қарсы қылмыстар жасағанының айқын дәлелдері бар екенін және Мугабені Халықаралық қылмыстық сот алдында соттауға жеткілікті дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Зимбабведе еркектердің гомосексуализмі заңсыз. 1995 жылдан бері үкімет гомосексуалдарға қарсы науқандар жүргізіп келеді. Президент Мугабе гейлерді Зимбабведегі көптеген проблемалар үшін кінәлайды және гомосексуализмді «африкалық емес» және еуропалық отарлаушылар әкелген, елде тек «бірнеше ақ адамдар» ғана қолданатын аморалды мәдениет деп санайды. Оппозиция жиналыстары полиция күштері тарапынан жиі жазалауға ұшырайды, мысалы, 2007 жылғы 11 наурыздағы MDC митингісіне жасалған шабуыл және 2008 жылғы сайлау науқаны кезінде болған бірнеше оқиға. Полицияның бұл әрекеттерін БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун, Еуропалық Одақ және АҚШ қатаң айыптады. Сонымен қатар, Fox Southwest медиа құқықтары мен қолжетімділігіне қатысты да алаңдаушылықтар бар. Зимбабве үкіметі баспасөз және сөз бостандығын шектеуде. Үкіметті сынаған Daily News сияқты газеттер кеңселерiне бомба тасталғаннан кейін жабылды және үкімет олардың лицензиясын жаңартпады. BBC News, Sky News және CNN телеарналарына Зимбабведен хабарлауға тыйым салынды. 2009 жылы BBC және CNN-ге қатысты шектеулер алынды. Sky News телеарнасы Зимбабведегі жағдай туралы хабарларды Оңтүстік Африка сияқты көрші елдерден жалғастыруда. 2020 жылғы 24 шілдеде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі (OHCHR) Зимбабве билігінің COVID-19 дағдарысын сөз бостандығы мен бейбіт жиналыстарды шектеу үшін сылтау ретінде пайдаланғаны туралы айыптауларға алаңдаушылық білдірді. OHCHR өкілі Лиз Троссел адамдардың жемқорлыққа қарсы наразылық білдіруге немесе кез келген басқа мәселеге қатысты пікір білдіруге құқығы бар екенін мәлімдеді. Зимбабве билігі жоғары жалақы мен жақсы жұмыс жағдайларын талап етіп бейбіт түрде наразылық білдірген медбикелер мен денсаулық сақтау қызметкерлерін күшпен таратып, тұтқындады. Хабарларға сәйкес, оппозициялық партияның бірнеше мүшелері мен тергеуші журналистер де наразылық акциясына қатысқандары үшін өз бетінше тұтқындалып, қамауға алынды. 2020 жылғы 5 тамызда #ZimbabweanLivesMatter кампаниясы Twitter желісінде елдегі адам құқықтары бұзылуына халықаралық деңгейде танымал тұлғалар мен саясаткерлердің назарын аударды, бұл Эмерсон Мнангагва үкіметіне қысымды күшейтті. Бұл кампания саяси белсенділерді тұтқындауға, ұрлауға және азаптауға, сондай-ақ журналист Хоупвелл Чиноно мен Букер сыйлығының финалисі Цитси Дангарембаның қамауға алынуына жауап ретінде ұйымдастырылды.

There are widespread reports of systematic and escalating violations of human rights in Zimbabwe under the Mugabe administration and the dominant ZANU–PF party. According to human rights organisations such as Amnesty International and Human Rights Watch the government of Zimbabwe violates the rights to shelter, food, freedom of movement and residence, freedom of assembly and the protection of the law. In 2009, Gregory Stanton, president of the International Association of Genocide Scholars, stated there was "clear evidence that Mugabe government was guilty of crimes against humanity and that there was sufficient evidence of crimes against humanity to bring Mugabe to trial in front of the International Criminal Court." Male homosexuality is illegal in Zimbabwe. Since 1995, the government has carried out campaigns against both homosexual men and women. President Mugabe has blamed gays for many of Zimbabwe's problems and viewed homosexuality as an "un African" and immoral culture brought by European colonists and practised by only "a few whites" in his country. Opposition gatherings are frequently the subject of reprisals by the police force, such as the crackdown on an 11 March 2007 MDC rally and several others during the 2008 election campaign. Police actions have been strongly condemned by the UN Secretary General Ban Ki moon, the European Union, and the United States. There are also concerns over Fox Southwest media rights and access. The Zimbabwean government is accused of suppressing freedom of the press and freedom of speech. Newspapers critical of the government, such as the Daily News, closed after bombs exploded at their offices and the government refused to renew their licence. BBC News, Sky News, and CNN were banned from filming or reporting from Zimbabwe. In 2009 reporting restrictions on the BBC and CNN were lifted. Sky News continues to report on happenings within Zimbabwe from neighbouring countries like South Africa. On 24 July 2020, the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR) expressed concerns over allegations suggesting that Zimbabwean authorities may have used the COVID 19 crisis as a pretext to suppress freedom of expression and peaceful assembly on the streets. OHCHR spokesperson Liz Throssell stated that people have a right to protest corruption or anything else. The authorities in Zimbabwe used force to disperse and arrest nurses and health workers, who were peacefully protesting for better salaries and work conditions. The reports suggest that a few members of opposition party and investigative journalists were also arbitrarily arrested and detained for taking part in a protest. On 5 August 2020, the #ZimbabweanLivesMatter campaign on Twitter drew attention of international celebrities and politicians towards human rights abuses in the country, mounting pressure on Emmerson Mnangagwa's government. The campaign was in response to arrests, abductions and torture of political activists and the incarceration of journalist Hopewell Chin'ono and the Booker Prize shortlisted author Tsitsi Dangarembga.

Әкімшілік бөлімшелер

Зимбабведе орталықтандырылған үкімет бар және әкімшілік мақсаттар үшін сегіз провинцияға және провинциялық мәртебеге ие екі қалаға бөлінеді. Әрбір провинцияның провинциялық астанасы бар, онда әдетте үкіметтік басқару жүзеге асырылады. Провинциялық үкіметті Мемлекеттік қызмет комиссиясы тағайындайтын провинциялық әкімші басқарады. Провинциялық деңгейдегі басқа мемлекеттік функцияларды ұлттық үкімет департаменттерінің провинциялық кеңселерi жүзеге асырады. Провинциялар 59 ауданға және 1200 округке (кейде муниципалитеттер деп аталады) бөлінеді. Әрбір ауданды Мемлекеттік қызмет комиссиясы тағайындаған аудан әкімшісі басқарады. Сондай-ақ, Бас атқарушы директорды тағайындайтын Ауылдық аудандық кеңес бар. Ауылдық аудандық кеңеске ауданның сайланған кеңесшілері, аудан әкімшісі және ауданның басшыларының бір өкілі (дәстүрлі құқық бойынша тағайындалған дәстүрлі басшылар) кіреді. Аудандық деңгейдегі басқа мемлекеттік қызметтерді ұлттық үкімет ведомстволарының аудандық кеңселерi жүзеге асырады. Округ деңгейінде сайланған округтік кеңесші, кралхедтар (басшыларға бағынышты дәстүрлі басшылар) және Ауыл даму комитеттерінің өкілдерінен құралған Округ даму комитеті бар. Округтар ауылдарға бөлінеді, олардың әрқайсысында сайланған Ауыл даму комитеті және басшы (кралхедке бағынышты дәстүрлі басшы) болады.

Санкциялар

2000 жылдардың басынан бері Зимбабвеге АҚШ пен Еуропалық Одақ санкциялар салды, ол Зимбабвенің ішкі саясатын және елдің Батыс елдерімен қарым-қатынасын қалыптастырды. 2002 жылы Зимбабведе жалпы сайлау өтті, ал сайлау алдында ЕО бақылаушылар жіберді, бірақ сайлау бақылаушыларының тобы елден кетуге мәжбүр болды. 2002 жылдың ақпан айында ЕО Зимбабвеге қатысты мақсатты немесе шектеу шараларын қолданды. Кем дегенде 20 мемлекеттік қызметкерге Еуропаға кіруге тыйым салынды, сондай-ақ Еуропалық Одақтың қаржылық көмегі тоқтатылды. Сайлау алдында 2002 жылдан 2007 жылға дейін Зимбабве үкіметіне 128 миллион доллар бөлінген, бірақ ол кейінге шегерілді. Дегенмен, ЕО үкіметті тікелей қаржыландыруды тоқтатты, бірақ ол тек көмек агенттіктері мен ҮЕҰ арқылы ақша жіберуді жалғастырды. Бірнеше жылдан кейін ЕО мен Зимбабве кейбір дауларын шешті және ЕО-ның көптеген санкциялары алынып тасталды. Тек Мугабе мен оның әйелі ғана тізімде қалды, ал басқа да үкімет қызметкерлері алынып тасталды. Алайда, ЕО әлі күнге дейін Зимбабвеге ақша бермеді. Сондықтан үкімет ақшаны ҮЕҰ арқылы жұмсайды, мысалы, 2019 жылдың 4 наурызы мен 21 наурызында болған «Идай» дауілі кезінде байқалғандай. АҚШ та Зимбабвеге санкциялар салды. АҚШ-тың Зимбабвеге қарсы санкцияларының екі түрі бар. Біріншісі – Зимбабведегі демократияны және экономиканы жаңғырту туралы заң (ZIDERA), ал екіншісі – мақсатты санкциялар бағдарламасы. ZIDERA бірнеше талап қойды: біріншіден, Зимбабве адам құқықтарын құрметтеуі керек, екіншіден, Конго Демократиялық Республикасына араласуын тоқтатуы керек, үшіншіден, ақ фермаларды тартып алуды тоқтатуы керек. Егер бұл талаптардың ешқайсысы орындалмаса, АҚШ Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк Зимбабвеге қарыз беруіне кедергі келтіретін болар еді. 2018 жылы жаңа ZIDERA күшіне енді, оның ұраны: «Демократияны қалпына келтіріңіз немесе достық болмайды», сайлаулар еркін болуы керек, баспасөз бостандығы мен адам құқықтары сақталған болуы керек, Зимбабве Оңтүстік Африка даму қауымдастығының (SADC) Трибуналының шешімін орындауы керек. 2003 жылы мақсатты санкциялар бағдарламасы іске асырылды, онда АҚШ компанияларымен жұмыс істеуге рұқсат етілмейтін Зимбабве компаниялары мен адамдардың тізімі келтірілген. Зимбабвеге қарсы санкциялар екі он жылдан астам уақыттан бері күшінде. 2021 жылдың наурызында АҚШ Зимбабвеге қарсы санкцияларды жаңартты. Жеке кәсіпорындар үшін салықтар мен тарифтер жоғары, ал мемлекеттік кәсіпорындарға үлкен субсидиялар беріледі. Мемлекеттік реттеу компаниялар үшін қымбатқа түседі, бизнесті бастау немесе жабу қиын және қымбат. Туризм де экономикада маңызды рөл атқарады, бірақ соңғы жылдары сәтсіздікке ұшырады. 2007 жылдың маусым айында Зимбабве табиғатты қорғау тобы жасаған есепте 2000 жылдан бері браконьерлік пен орманды жою салдарынан Зимбабве жануарлар дүниесінің 60% өліп қалғаны айтылды. Бұл есепте адам өмірінің жоғалуы мен орманның кең аумақты жойылуы туризм саласына қатысты үлкен қауіп тудыруы мүмкін екені ескертілді. Ақпараттық және коммуникациялық технологиялар секторы қарқынды дамып келеді. 2011 жылы Opera компаниясы жасаған есепте Зимбабве Африкадағы ең жылдам дамып келе жатқан нарық ретінде танылды. 2002 жылдың қаңтар айынан бастап үкіметтің халықаралық қаржы институттарындағы несиелік желілері АҚШ-тың 2001 жылғы Зимбабве демократиясы және экономикалық қалпына келтіру туралы заңы (ZDERA) арқылы тоқтатылды. 4C бөлімінде қазынашылық министріне халықаралық қаржы институттарына Зимбабве үкіметіне несиелер мен несиелерді беруді тоқтатуға бұйрық беру тапсырылған. АҚШ-тың мәлімдемесіне сәйкес, бұл санкциялар тек үкіметтік шенеуніктерге тиесілі немесе олардың бақылауындағы жеті нақты бизнеске бағытталған, қарапайым азаматтарға емес. Зимбабве 1980-ші жылдары (ЖІӨ-нің жылдық 5% өсуі) және 1990-шы жылдары (ЖІӨ-нің жылдық 4,3% өсуі) оң экономикалық өсімді сақтады. Экономика 2000 жылдан бастап төмендеді: 2000 жылы 5% төмендеу, 2001 жылы 8% төмендеу, 2002 жылы 12% төмендеу және 2003 жылы 18% төмендеу. 1998 жылдан 2002 жылға дейін Зимбабвенің Конго Демократиялық Республикасындағы соғысқа қатысуы экономикадан жүздеген миллион доллар шығын келтірді. 1999 жылдан 2009 жылға дейін Зимбабведе ең төмен экономикалық өсім тіркелді, ЖІӨ 6,1% төмендеді. Экономиканың төмендеуіне негізінен үкіметтің дұрыс басқаруы мен сыбайлас жемқорлығы, сондай-ақ 2000 жылы жерді тартып алу кезінде 4 мыңнан астам ақ фермердің жер аударылуы себеп болды. Зимбабве үкіметі мен оның жақтастары экономиканы бұзудың себебі Батыс елдерінің олардың туыстарының қуғындалуына жауап беру саясаты болғанын айтады. 2005 жылға қарай орташа зимбабвеліктің сатып алу қабілеті нақты шарттарда 1953 жылғы деңгейге төмендеді. 2005 жылы үкімет, Ұлттық банк басшысы Гидеон Гоно басшылығымен, ақ фермерлердің қайта оралуына мүмкіндік беруге бағытталған бастамалар жасады. Елде әлі де 400-500 фермер қалған, бірақ тартып алынған жерлердің көп бөлігі енді өнімді болмады. 2016 жылға қарай ақ фермерлерге тиесілі бастапқы 4500 ферманың шамамен 300-і қалды. Фермалардың қалғандары тым алыс болды немесе олардың иелері қорғау үшін ақша төледі немесе үкіметпен ынтымақтастық жасады. Сонымен бірге, үкімет бұрынғыдан бері жерді босату туралы хабарлама алған қалған ақ фермерлердің барлығы жерді тастап кетуі керек екенін талап етті немесе тұтқындалу қаупіне тап болады. Мугабе Зимбабве экономикасының құлдырауына және елдегі 80% ресми жұмыссыздыққа шетелдік үкіметтердің «саботажын» айыптады. 2008 жылдың тамызында Орталық статистика басқармасының мәліметі бойынша инфляция жылдық 32% деңгейден шамамен 11 200 000% дейін өсті. Бұл гиперинфляцияны білдірді, соның салдарынан орталық банк 100 триллион долларлық жаңа банкнота енгізді. 2009 жылдың қаңтарында, гиперинфляциямен күресу үшін әрекет ете отырып, әрекеттік қаржы министрі Патрик Чинамаса зимбабвеліктер басқа, тұрақты валюталарды зимбабве долларымен қатар қолдануға рұқсат берілді деп хабарлады. 2009 жылдың сәуір айында инфляциямен күресу және экономикалық өсімді ынталандыру мақсатында зимбабве доллары мерзімі шексіз тоқтатылды. 2016 жылы Зимбабве АҚШ долларымен және Оңтүстік Африканың ранд, Ботсвананың пула, Еуро және Ұлыбритания фунт стерлингі сияқты басқа да валюталармен сауда жасауға рұқсат берді. 2019 жылдың ақпанында Зимбабве Ұлттық банкінің басшысы Джон Мангудя Зимбабве экономикасы мен қаржылық қиындықтарын шешу үшін жаңа жергілікті валюта – Нақты уақыт режиміндегі аударым долларын енгізді. Бітімгершілік үкімет құрылғаннан кейін және 2009 жылы зимбабве долларының орнына бірнеше валюта қабылданғаннан кейін Зимбабве экономикасы жаңғырды. 2009 жылдан 2012 жылға дейін ЖІӨ жылына 8-9% өсті. 2010 жылдың қараша айында Халықаралық валюта қоры Зимбабве экономикасын «экономикалық өсімнің екінші жылын аяқтады» деп сипаттады. 2011 жылдың ақпанында панафрикалық инвестициялық банк IMARA Зимбабведегі инвестициялық перспективалар туралы жағымды есеп жариялады, оның себебі – кіріс базасының жақсаруы және салық түсімдерінің артуы. 2013 жылдың қаңтарында қаржы министрлігі қазынада бар болғаны 217 доллар бар екенін және алдағы сайлауды қаржыландыру үшін қайырымдылық сұрауға тура келетінін хабарлады. 2014 жылға қарай Зимбабве 1990-шы жылдардағы деңгейге жетті. 2018 жылы инфляция 42% болды, ал 2019 жылдың маусымында инфляция деңгейі 175% жетіп, елдегі жаппай наразылықтарға әкелді.

Since the early 2000s, Zimbabwe has been under sanctions imposed by the United States and the European Union that have shaped Zimbabwe's domestic politics as well as the country's relations with the Western nations. In 2002, Zimbabwe held general elections and ahead of that election the EU sent observers, but the election observer team was forced to leave the country. In February 2002 the EU placed targeted or restrictive measures on Zimbabwe. At least 20 government officials were banned from entering Europe, and EU funding was halted. Prior to the elections there was $128 million that was budgeted for the Zimbabwean government from 2002 to 2007, this was cancelled. Nevertheless, the EU only stopped funding the government directly but it continued sending money only through aid agencies and NGOs. After some years, the EU and Zimbabwe resolved some of their disputes and a lot of the EU sanctions were removed. Only Mugabe and his wife remained on the list while other government officials were removed. However, the EU still did not give Zimbabwe money. So, the government channels money through NGOs as it was seen on 4 March 2019 – 21 March 2019 Cyclone Idai. The United States also imposed sanctions on Zimbabwe. There are two types of U. S. sanctions on Zimbabwe. The first one is Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act (ZIDERA) and the second one is the Targeted Sanctions Program. ZIDERA made several demands, the first one was that Zimbabwe must respect human rights, second Zimbabwe must stop its interference in the Democratic Republic of the Congo, third Zimbabwe must stop the expropriation of white farms. If none of these demands were met, the U. S. would block the IMF and the World Bank from lending money to Zimbabwe. A new ZIDERA came into effect in 2018 with the motto that, Restore Democracy or there won't be any friendship, there must be free elections, free media and human rights, Zimbabwe must enforce the ruling of the SADC Tribunal. The Targeted Sanctions Program was implemented in 2003, which lists Zimbabwean companies and people who are not allowed to deal with U. S. companies. The sanctions on Zimbabwe have been in place for more than two decades. In March 2021, the U. S. renewed its sanctions on Zimbabwe. Taxes and tariffs are high for private enterprises, while state enterprises are strongly subsidised. State regulation is costly to companies; starting or closing a business is slow and expensive. Tourism also plays a key role in the economy but has been failing in recent years. The Zimbabwe Conservation Task Force released a report in June 2007, estimating that 60% of Zimbabwe's wildlife had died since 2000 as a result of poaching and deforestation. The report warns that the loss of life combined with widespread deforestation is potentially disastrous for the tourism industry. The information and communications technology sector has been growing at a fast pace. A report by the mobile internet browser company Opera in 2011 ranked Zimbabwe as Africa's fastest growing market. Since January 2002, the government has had its lines of credit at international financial institutions frozen, through U. S. legislation called the Zimbabwe Democracy and Economic Recovery Act of 2001 (ZDERA). Section 4C instructs the secretary of the treasury to direct international financial institutions to veto the extension of loans and credit to the Zimbabwean government. According to the United States, these sanctions target only seven specific businesses owned or controlled by government officials and not ordinary citizens. Zimbabwe maintained positive economic growth throughout the 1980s (5% GDP growth per year) and 1990s (4.3% GDP growth per year). The economy declined from 2000: 5% decline in 2000, 8% in 2001, 12% in 2002 and 18% in 2003. Zimbabwe's involvement from 1998 to 2002 in the war in the Democratic Republic of the Congo drained hundreds of millions of dollars from the economy. From 1999 to 2009, Zimbabwe saw the lowest ever economic growth with an annual GDP decrease of 6.1%. The downward spiral of the economy has been attributed mainly to mismanagement and corruption by the government and the eviction of more than 4,000 white farmers in the controversial land confiscations of 2000. The Zimbabwean government and its supporters attest that it was Western policies to avenge the expulsion of their kin that sabotaged the economy. By 2005, the purchasing power of the average Zimbabwean had dropped to the same levels in real terms as 1953. In 2005, the government, led by central bank governor Gideon Gono, started making overtures that white farmers could come back. There were 400 to 500 still left in the country, but much of the land that had been confiscated was no longer productive. By 2016, there remained about 300 of the original 4,500 farms owned by white farmers. The farms that left were either too remote or their owners had paid for protection or collaborated with the regime. At the same time, however, the government also continued to demand that all remaining white farmers, who were given eviction notices earlier, vacate the land or risk being arrested. Mugabe pointed to foreign governments and alleged "sabotage" as the cause of the fall of the Zimbabwean economy, as well as the country's 80% formal unemployment rate. Inflation rose from an annual rate of 32% in 1998, to an estimated high of 11,200,000% in August 2008 according to the Central Statistical Office. This represented a state of hyperinflation, and the central bank introduced a new 100 trillion dollar note. In January 2009, in an effort to counteract runaway inflation, acting Finance Minister Patrick Chinamasa announced that Zimbabweans would be permitted to use other, more stable currencies to do business, alongside the Zimbabwean dollar. In an effort to combat inflation and foster economic growth, the Zimbabwean dollar was suspended indefinitely in April 2009. In 2016, Zimbabwe allowed trade in the United States dollar and various other currencies such as the rand (South Africa), the pula (Botswana), the euro, and the pound sterling (UK). In February 2019, Reserve Bank of Zimbabwe Governor John Mangudya introduced a new local currency, the Real Time Gross Settlement dollar, in a move to address some of the Zimbabwean economic and financial challenges. After the formation of the Unity Government and the adoption of several currencies instead of the Zimbabwe dollar in 2009, the Zimbabwean economy rebounded. GDP grew by 8–9% per year between 2009 and 2012. In November 2010, the International Monetary Fund described the Zimbabwean economy as "completing its second year of buoyant economic growth". The pan African investment bank IMARA released a favourable report in February 2011 on investment prospects in Zimbabwe, citing an improved revenue base and higher tax receipts. In January 2013, the finance ministry reported that they had only $217 in their treasury and would apply for donations to finance the coming elections. By 2014, Zimbabwe had recovered to levels seen in the 1990s Inflation was 42% in 2018; in June 2019, the inflation rate reached 175%, leading to mass unrest across the country.

Минералдар

Тау-кен секторы табысты, және әлемдегі ең ірі платина қорының бір бөлігі Anglo American plc, Zimplats және Impala Platinum компанияларымен өндіріледі. 2006 жылы табылған Маранж алмаз кен орындары соңғы бір ғасырдағы ең үлкен алмаз табылған орын деп есептеледі. Олар елдің қаржылық жағдайын едәуір жақсартуға мүмкіндік береді, бірақ кен орнынан түскен кірістің басым бөлігі армия офицерлері мен ZANU–PF саясаткерлерінің қалтасына сіңіп кетті. Өндірілген карат саны бойынша Маранж кені әлемдегі ең ірі алмаз өндіру жобаларының бірі болып табылады, және 2014 жылы 12 миллион карат, 350 миллион доллардан астам құндылықта өндірілген деп бағаланады. 2014 жылға дейін Metallon Corporation Зимбабведегі ең ірі алтын кеншісі болды.

Ауыл шаруашылығы

Зимбабведің коммерциялық шаруашылық секторы дәстүрлі түрде экспорт пен шетел валютасының көзі болып келді және 400 000 жұмыс орнын қамтамасыз етті. Бірақ, үкіметтің жер реформасы бағдарламасы бұл секторға ауыр зиян келтірді, Зимбабвені азық-түлік тауартөлемінің импорттаушы еліне айналдырды. Соңғы он жыл бойы, Жарым құрғақ тропикалық аймақтардағы Халықаралық Егіс Зерттеу Институты Зимбабве фермерлеріне өнімділікті арттыруға көмектесетін консервациялық егіс техникаларын қабылдауға көмектесіп келеді – бұл тұрақты егіс әдісі. Топырақты ең аз қозғалысқа келтіру, көкбұршақты дақылдарды өсіру және органикалық мульча қолдану сияқты үш принципті қолдану арқылы фермерлер судың сіңуін жақсарта алады, булануды және топырақ эрозиясын азайта алады, сондай-ақ топырақтағы органикалық заттарды арттыра алады. 2005 жыл мен 2011 жыл аралығында Зимбабведе консервациялық егіспен айналысатын шағын шаруалардың саны 5 000-нан 150 000-ға дейін өсті. Астық өнімділігі әртүрлі аймақтарда 15-100 пайызға дейін артты. 2012 жылы үкімет картопты ұлттық стратегиялық азық-түлік қауіпсіздігі дақылы деп жариялады.

Туризм

2000 жылы жер реформасы бағдарламасынан кейін Зимбабведе туризм тұрақты түрде төмендеді. 2018 жылы туризм 2,6 миллион туристке жетті. 2016 жылы туризмнің Зимбабве экономикасына жалпы үлесі 1,1 миллиард доллар (АҚШ доллары) немесе Зимбабве ЖІӨ-нің шамамен 8,1% құрады. Саяхат және туризм саласындағы жұмыспен қамту, сондай-ақ саяхат және туризм арқылы тікелей немесе жанама түрде қолдау көрсетілетін салалардағы жұмыс орындары ұлттық жұмыспен қамтудың 5,2% құрады. 2000-2007 жылдар аралығында бірнеше әуекомпания Зимбабведен рейстерін тоқтатты. Австралияның Qantas, Германияның Lufthansa және Austrian Airlines әуекомпаниялары алғашқылардың қатарында болды, ал 2007 жылы British Airways Хараре қаласына барлық тікелей рейстерін тоқтатты. Елдің жетекші әуекомпаниясы Air Zimbabwe, Африка бойынша және Еуропа мен Азияның бірнеше бағыттарына рейстерді жүзеге асырған, 2012 жылдың ақпанында қызметін тоқтатты. 2017 жылға қарай бірнеше ірі коммерциялық әуекомпаниялар Зимбабвеге рейстерін қайта бастады. Зимбабведе көптеген маңызды туристік орындар бар. Замбиямен ортақ Виктория шарлауы Замбези өзенінде орналасқан және Зимбабведің солтүстік-батысында жатыр. Виктория шарлауы әлемдегі ең үлкен шарлауық деп есептеледі. Экономикалық өзгерістерге дейін осы аймандарға келетін туристердің көп бөлігі Зимбабве тарапына бағытталған, бірақ қазір Замбия басты пайда алушы болып отыр. Виктория шарлауы ұлттық паркі де осы аймақта орналасқан және Зимбабведегі сегіз негізгі ұлттық парктің бірі, олардың ішіндегі ең ірісі – Хванге ұлттық паркі. Туризм үшін тағы бір маңызды орын – Кариба көлі, ол әлемдегі ең үлкен су қоймасы болып табылады.

Сумен жабдықтау және санитарлық тазалық

Көптеген сәтті шағын ауқымды сумен жабдықтау және санитария бағдарламалары бар, бірақ Зимбабве халқының көп бөлігі үшін жақсартылған сумен жабдықтау және санитария жүйелері жетіспейді. 2012 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, Зимбабве азаматтарының 80% -ы жақсартылған (яғни таза) су көздеріне қол жеткізе алды, ал тек 40% -ы ғана жақсартылған санитариялық қызметтерге қол жеткізді. Сумен жабдықтау және санитарияға жақсартылған қол жеткізілім ауылдық жерлерде айқын түрде шектеулі. Зимбабведе сумен жабдықтау және санитарияның болашақтағы жағдайын анықтайтын көптеген факторлар бар; олардың арасында үш маңызды фактор – Зимбабве экономикасының өте нашар күйі, шетелдік көмек ұйымдарының инфрақұрылымдық жобаларды салуға және қаржыландыруға құлшынбауы, сондай-ақ елдің саяси тұрақсыздығы.

Ғылым мен технология

Зимбабве салыстырмалы түрде жақсы дамыған ұлттық инфрақұрылымға және ғылыми-зерттеу және дамытуды ілгерілетудің ұзақ дәстүріне ие, бұл 1930 жылдан бері темекі өндірушілерінен нарық зерттеуін қолдау үшін алынатын алыммен куәландырылған. Елде жақсы дамыған білім беру жүйесі бар, онда әр 11 ересек адамның біреуі жоғары білімге ие. Елдің берік білімдік базасы мен мол табиғи ресурстарының арқасында Зимбабведе үлкен өсу әлеуеті бар. Өсу әлеуетін іске асыру үшін Зимбабве бірнеше құрылымдық әлсіздіктерді түзетуі керек. Мысалы, инновацияларды қозғау үшін қажетті зерттеушілердің жеткілікті саны жоқ. Зимбабведе ғылыми-зерттеу және дамуды әлеуметтік-экономикалық дамуға бағыттауға қажетті инфрақұрылым болғанымен, университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарында зерттеу жүргізу үшін жеткілікті қаржылық және адам ресурстары жетіспейді, сондай-ақ жаңа технологияларды бизнес-секторға беруді қиындататын нормативтік орта бар. Экономикалық дағдарыс медицина, инженерия сияқты маңызды салалардағы университет студенттері мен мамандардың қоныс аударуына әкелді, бұл алаңдаушылық тудырады. 2012 жылы Зимбабведегі жоғары білім алушылардың 22% -дан астамы шетелде білім алды, бұл Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка бойынша орташа көрсеткіштен (4%) әлдеқайда жоғары. 2012 жылы мемлекеттік секторда 200 зерттеуші жұмыс істеді, олардың төрттен бірі әйелдер еді. Бұл көрсеткіш 2013 жылы Африка бойынша орташа көрсеткіштен (91) екі есе жоғары, бірақ Оңтүстік Африкадағы зерттеушілердің тығыздығының (1 миллион тұрғынға 818 адам) төрттен бірі ғана. Үкімет диаспораға Зимбабведегі жұмыс және инвестициялық мүмкіндіктер туралы ақпарат беру үшін Зимбабве Адами капитал веб-сайтын құрды. Халықтың көп бөлігін шона тайпасы құрайды (82%), ал ндебеле тайпасы халықтың 14% -ын құрайды. Ндебеле тайпасы 19 ғасырда зулу тайпаларының қоныс аударуынан және олармен араласқан басқа тайпалардан тараған. Соңғы бес жылда елден 1 миллионға жуық ндебеле, негізінен Оңтүстік Африкаға кеткен болуы мүмкін. Басқа этникалық топтарға венда, тонга, тсонга, каланга, сото, ндоу, намбя, тсвана, кхоса және лози жатады. Аз саны бар этникалық топтарға ақ зимбабвийлер кіреді, олар халықтың 1% -дан азын құрайды. Ақ зимбабвийлердің көп бөлігі британдықтар, бірақ африканерлер, гректер, португалдар, француздықтар және голландтар да бар. Ақ нәсілділердің саны 1975 жылы шамамен 278 000 (халықтың 4,3%) болған ең жоғары көрсеткіштен төмендеді. 2012 жылғы халық санауы бойынша ақ нәсілділердің саны 28 782 адамды құрайды (халықтың шамамен 0,22%), бұл оның ең жоғары көрсеткішіннің жиырмадан бір бөлігі. Көші-қонның көп бөлігі Ұлыбританияға (200 000-500 000 британдық Родезия немесе Зимбабве туған), Оңтүстік Африка, Ботсвана, Замбия, Мозамбик, Канада, Австралия және Жаңа Зеландияға бағытталған. Түсті терілі адамдар халықтың 0,5% -ын құрайды, ал әртүрлі азиялық этникалық топтар, негізінен үнді және қытай текті адамдар да 0,5% құрайды.

Zimbabwe has relatively well developed national infrastructure and a long standing tradition of promoting research and development, as evidenced by the levy imposed on tobacco growers since the 1930s to promote market research. The country has a well developed education system, with one in 11 adults holding a tertiary degree. Given the country's solid knowledge base and abundant natural resources, Zimbabwe has great growth potential. To achieve its growth potential, Zimbabwe will need to correct several structural weaknesses. For instance, it lacks the critical mass of researchers needed to trigger innovation. Although the infrastructure is in place to harness research and development to Zimbabwe's socio economic development, universities and research institutions lack the financial and human resources to conduct research and the regulatory environment hampers the transfer of new technologies to the business sector. The economic crisis has precipitated an exodus of university students and professionals in key areas of expertise (medicine, engineering, etc.) that is of growing concern. More than 22% of Zimbabwean tertiary students were completing their degrees abroad in 2012, compared to a 4% average for sub Saharan Africa as a whole. In 2012, there were 200 researchers (head count) employed in the public sector, one quarter of whom were women. This is double the continental average (91 in 2013) but only one quarter the researcher density of South Africa (818 per million inhabitants). The government has created the Zimbabwe Human Capital Website to provide information for the diaspora on job and investment opportunities in Zimbabwe. The majority people, the Shona, comprise 82%, while Ndebele make up 14% of the population. The Ndebele descended from Zulu migrations in the 19th century and the other tribes with which they intermarried. Up to one million Ndebele may have left the country over the last five years, mainly for South Africa. Other ethnic groups include Venda, Tonga, Tsonga, Kalanga, Sotho, Ndau, Nambya, Tswana, Xhosa and Lozi. Minority ethnic groups include white Zimbabweans, who make up less than 1% of the total population. White Zimbabweans are mostly of British origin, but there are also Afrikaner, Greek, Portuguese, French and Dutch communities. The white population dropped from a peak of around 278,000, or 4.3% of the population, in 1975. The 2012 census lists the total white population at 28,782 (roughly 0.22% of the population), one twentieth of its peak. Most emigration has been to the United Kingdom (between 200,000 and 500,000 Britons are of Rhodesian or Zimbabwean origin), South Africa, Botswana, Zambia, Mozambique, Canada, Australia and New Zealand. Coloureds form 0.5% of the population, and various Asian ethnic groups, mostly of Indian and Chinese origin, are also 0.5%.

Тілдер

Зимбабведе 16 ресми тіл бар және конституцияға сәйкес, Парламент актісі басқа тілдерді де ресми мойындалған тілдер ретінде белгілеуге құқылы. Шона тілінің бай ауызша дәстүрі бар, ол 1956 жылы Соломон Мтутайро жазған алғашқы шона романы – «Фесо» романына енгізілген. Ағылшын тілі көбінесе қалаларда қолданылады, ал ауылдық жерлерде оның қолданылуы шектеулі. Радио және теледидар жаңалықтары шона, синдебеле және ағылшын тілдерінде хабар таратады. Зимбабведе португал тілінде сөйлейтін ірі қауымдастық бар, олар негізінен Мозамбикпен шекаралас аймақтарда және ірі қалаларда шоғырланған. 2017 жылдан бастап португал тілі Зимбабве орта білім беру бағдарламасына енгізілді.

Дін

Зимбабве Ұлттық статистика агенттігінің 2017 жылғы халық санағы аралық демографиялық зерттеуіне сәйкес, зимбабвийлердің 84% христиан, 10% ешқандай дінге жатпайды, ал 0,7% мұсылман. Халықтың шамамен 62% діни қызметтерге үнемі қатысады. Зимбабве тұрғындарының шамамен 69% протестанттық христиан дінін ұстанады, ал 8% рим-католик дінін ұстанады. Ең ірі христиан шіркеулері – англикан, рим-католик, жетінші күндік адвентистер және методистер. Африканың басқа елдеріндегідей, христиан діні тұрақты дәстүрлі сенімдермен үйлесіп кеткен. Колониялық кезеңге дейін пайда болған жергілікті дін салыстырмалы түрде маргиналды болғанымен, Зимбабведегі діни кеңістіктің маңызды бөлігі болып қала береді. Ата-бабаларға табыну – рухани араласуды қамтитын, ең көп таралған христиан емес дін; көптеген салтанатты шаралардың орталығында mbira dzavadzimu, яғни «ата-бабалардың дауысы» тұрады, бұл Африканың көптеген өңірлерінде кең таралған ламеллофондармен байланысты аспап.

Денсаулық

Тәуелсіздік алған кезде нәсілдік теңсіздік саясаты қара нәсілділер арасындағы аурулардың сипатында көрінді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы бес жылда иммундау қамтуы, денсаулық сақтауға қолжетімділік және контрацепцияның таралу деңгейі сияқты салаларда қарқынды прогресс байқалды. Осылайша, Зимбабве халықаралық жағынан денсаулық сақтау саласындағы дамудың жақсы көрсеткіштеріне қол жеткізген мемлекет деп есептелді. Зимбабведе кейде жедел аурулардың жағдайлары тіркелді. 1990 жылдардағы құрылымдық реформалардың салдарынан ұлттық денсаулық сақтау саласындағы жетістіктер төмендеді, сондай-ақ АИТС/ЖИТС пандемиясының әсері де болды. Жылдам құлдыраудың басты себебі АИТС/ЖИТС пандемиясы болды. Сәбилер өлімі 1990 жылдардың соңында 6%-дан 2004 жылға қарай 12,3%-ға дейін өсті. Соңғы он жылдағы ресми туу көрсеткіштері: 3,6 (2002), 3,8 (2006) және 3,8 (2012) болды. 2006 жылы Зимбабведегі дәрігерлер қауымдастығы Мугабені нашарлап бара жатқан денсаулық сақтау жүйесіне көмек көрсету үшін шаралар қабылдауға шақырды. 2009 жылы Зимбабведе 15-49 жас аралығындағы адамдардың 14%-ының АИТС инфекциясы болған деп есептелді. ЮНЕСКО жүкті әйелдер арасындағы АИТС таралуының 2002 жылы 26%-дан 2004 жылы 21%-ға дейін төмендегенін хабарлады. 2016 жылға қарай АИТС/ЖИТС таралуы 13,5%-ға дейін төмендеді. Әлі жұмыс істеп тұрған ауруханалар негізгі дәрі-дәрмектермен қамтамасыз етілмейді. 2009 жылдың ақпанында біртұтас үкімет құрылып, көп валюталық жүйе енгізілгеннен кейін жағдай түбегейлі өзгерді, бірақ саяси және экономикалық дағдарыс дәрігерлер мен медициналық білімі бар адамдардың эмиграциясына да ықпал етті. 2008 жылдың тамызында Зимбабве аумақтарының үлкен бөлігінде холера эпидемиясы басталды. 2008 жылдың желтоқсанына дейін Зимбабве провинцияларының бірінен басқа барлығында 10 000-нан астам адам жұқты, ал індет Ботсвана, Мозамбик, Оңтүстік Африка және Замбияға тарады. 2008 жылдың 4 желтоқсанында Зимбабве үкіметі індетті ұлттық төтенше жағдай деп жариялады және халықаралық көмек сұрады. 2009 жылдың 9 наурызына қарай Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, індет басталғаннан бері су арқылы таралатын аурудан 4011 адам көз жұмды, ал тіркелген жағдайлардың жалпы саны 89 018-ге жетті. Хараре қалалық кеңесі холерадан қайтыс болғандарға тегін жер берді.

At independence, the policies of racial inequality were reflected in the disease patterns of the black majority. The first five years after independence saw rapid gains in areas such as immunisation coverage, access to health care, and contraceptive prevalence rate. Zimbabwe was thus considered internationally to have achieved a good record of health development. Zimbabwe suffered occasional outbreaks of acute diseases. The gains on the national health were eroded by structural adjustment in the 1990s, the impact of the HIV/AIDS pandemic The rapid drop was ascribed mainly to the HIV/AIDS pandemic. Infant mortality rose from 6% in the late 1990s to 12.3% by 2004. Official fertility rates over the last decade were 3.6 (2002), 3.8 (2006) and 3.8 (2012). In 2006 an association of doctors in Zimbabwe made calls for Mugabe to make moves to assist the ailing health service. The HIV infection rate in Zimbabwe was estimated to be 14% for people aged 15–49 in 2009. UNESCO reported a decline in HIV prevalence among pregnant women from 26% in 2002 to 21% in 2004. By 2016 HIV/AIDS prevalence had been reduced to 13.5% Those hospitals still open were not able to obtain basic drugs and medicines. The situation changed drastically after the Unity Government and the introduction of the multi currency system in February 2009 although the political and economic crisis also contributed to the emigration of the doctors and people with medical knowledge. In August 2008 large areas of Zimbabwe were struck by the ongoing cholera epidemic. By December 2008 more than 10,000 people had been infected in all but one of Zimbabwe's provinces, and the outbreak had spread to Botswana, Mozambique, South Africa and Zambia. On 4 December 2008 the Zimbabwe government declared the outbreak to be a national emergency and asked for international aid. By 9 March 2009 The World Health Organization estimated that 4,011 people had succumbed to the waterborne disease since the outbreak began, and the total number of cases recorded had reached 89,018. In Harare, the city council offered free graves to cholera victims.

Білім

Тәуелсіздік алғаннан бері білім беру саласына жасалған ірі инвестициялар нәтижесінде Африкада ересектердің сауаттылық деңгейі ең жоғары болды, 2013 жылы ол 90,70% құрады. Бұл көрсеткіш БҰҰ Даму бағдарламасының 2010 жылғы есебінде тіркелген 92% және 2002 жылғы халық санауында көрсетілген 97,0% көрсеткіштерінен төмен, бірақ 1992 жылғы халық санауында тіркелген 80,4% көрсеткіштен айтарлықтай жоғары. Әдетте, халықтың әулетті бөлігі балаларын мемлекеттік мектептерге емес, тәуелсіз мектептерге жібереді, себебі мемлекеттік мектептер үкімет тарапынан субсидияланады және көпшілік оқушылар осында білім алады. Мектеп білімі 1980 жылы тегін болды, бірақ 1988 жылдан бастап үкімет мектепке қатысты төлемдерді тұрақты түрде арттырып келеді, қазіргі төлемдер 1980 жылғы төлемдердің нақты құнынан әлдеқайда жоғары. Зимбабве Білім министрлігі мемлекеттік мектептерді ұстап тұрады және басқарады, ал тәуелсіз мектептердің төлемдері Зимбабве үкіметінің кабинетімен реттеледі. Білім беру департаменті 2007 жылдан бері 20 000 мұғалімнің Зимбабведен кеткенін және Зимбабве балаларының жартысының бастауыш мектептен кейін білім беруді жалғастыра алмағанын мәлімдеді. 2000 жылғы экономикалық өзгерістер білім беруге қауіп келтірді, мұғалімдер жалақының төмендігіне байланысты ереуілге шықты, оқушылар аштықтан оқуға назар аудара алмады, ал формалардың бағасы көтеріліп, олардың алуы қиын болды. Мұғалімдер Мугабе тарапынан жасалған шабуылдардың негізгі нысаны болды, өйткені ол олардың жеткілікті демеуші емес деп ойлады. Зимбабве білім беру жүйесі екі жылдық мектепке дейінгі білім беру, жеті жылдық бастауыш білім беру және алты жылдық орта білім беруден тұрады, одан кейін студенттер елде немесе шетелде университеттерге түсе алады. Зимбабведегі оқу жылы қаңтардан желтоқсанға дейін жалғасады, үш семестрден тұрады, әрбір семестрдің арасында бір айлық үзіліс болады, ал жыл бойы мектепте 40 апта оқылады. Ұлттық емтихантар қараша айында үшінші семестрде өткізіледі, ал маусым айында "O" және "A" деңгейлері бойынша пәндер де ұсынылады. Зимбабведе жеті мемлекеттік (үкіметтік) университет және төрт шіркеумен байланысты, халықаралық аккредиттеуге ие университеттер бар. БҰҰ-ның 2014 жылғы есебінде мәдени мәселелердің терең тамырлары, патриархалдық көзқарастар және діни тәжірибелер елдегі әйелдердің құқықтары мен бостандықтарына кері әсер ететіні анықталды. Су тасқыны, құрғақшылық, ауру сияқты апаттарға ұшыраған аймақтарда әйелдер мен қыздарға қатысты жыныстық және гендерлік зорлық-зомбылықтың күшейгені анықталды, бірақ осы өсімнің көлемін анықтау мүмкін болмады. Әйелдер көбінесе төмен дәрежелі, заттар ретінде қарастырылады және тарих пен философияда бағынышты рөлде көрінеді. Убунту – африкалық философияның рухани аспектісі, ол ұл балаларды қыз балалардан артық бағалауға сендіреді, себебі ұлдар әулетті жалғастырады, ал осы сенім жүйесі ата-бабаларды құрметтеуге жоғары мән береді.

Large investments in education since independence has resulted in the highest adult literacy rate in Africa which in 2013 was 90.70%. This is lower than the 92% recorded in 2010 by the United Nations Development Programme and the 97.0% recorded in the 2002 census, while still substantially higher than 80.4% recorded in the 1992 census. The wealthier portion of the population usually send their children to independent schools as opposed to the government run schools which are attended by the majority as these are subsidised by the government. School education was made free in 1980, but since 1988, the government has steadily increased the charges attached to school enrolment until they now greatly exceed the real value of fees in 1980. The Ministry of Education of Zimbabwe maintains and operates the government schools, but the fees charged by independent schools are regulated by the cabinet of Zimbabwe. The education department has stated that 20,000 teachers have left Zimbabwe since 2007 and that half of Zimbabwe's children have not progressed beyond primary school. Education came under threat since the economic changes in 2000, with teachers going on strike because of low pay, students unable to concentrate because of hunger, and the price of uniforms soaring making this standard a luxury. Teachers were also one of the main targets of Mugabe's attacks because he thought they were not strong supporters. Zimbabwe's education system consists of two years of pre school, seven years of primary and six years of secondary schooling before students can enter university in the country or abroad. The academic year in Zimbabwe runs from January to December, with three terms, separated by one month breaks, with a total of 40 weeks of school per year. National examinations are written during the third term in November, with "O" level and "A" level subjects also offered in June. There are seven public (government) universities as well as four church related universities in Zimbabwe that are internationally accredited. A 2014 UN report found that deep rooted cultural issues, patriarchal attitudes, and religious practices negatively impacted women's rights and freedoms in the country. It was found that sex and gender based violence against women and girls was increasing in areas that had experienced disasters (floods, drought, disease) but could not quantify the extent of the increase. Women are often seen as inferior, treated as objects, and viewed in subordinate roles in history and philosophy. Ubuntu, an African philosophy's spiritual aspect, instills the belief that boys should be more valued than girls as boys pass on lineage, and the belief system places high value in respecting one's ancestors.

Мәдениет

Зимбабведе көптеген түрлі мәдениеттер бар, олардың ішінде шоналардың сенімдері мен дәстүрлі рәсімдері ерекше көзге түседі. Шона халқының түрлі мүсіндері мен ою-өрнектері көп. Зимбабве тәуелсіздігін алғаш рет 1980 жылдың 18 сәуірінде тойлады. Мерекелік шаралар Хараредегі Ұлттық спорт стадионында немесе Руфаро стадионында өтіп жатады. Алғашқы тәуелсіздік тойы 1980 жылы Зимбабве алаңында өткен. Осы мерекелерде бейбітшіліктің символы ретінде көгершіндер ұшырылады, әскери ұшақтар биіктеп өтеді және ұлттық әнұран орындалады. Тәуелсіздік отын президент, президенттік отбасының және Зимбабве қарулы күштерінің әскери шеруінен кейін жағады. Президент Зимбабве халқына арналған сөз сөйлейді, ол стадионға келе алмайтындар үшін телеарнадан көрсетіледі. Зимбабведе «Мисс Мұра Зимбабве» атты ұлттық сұлулық сайысы бар, ол 2012 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді.

Өнер

Зимбабведегі дәстүрлі өнерге керамика, тоқыма, мата, әшекейлер жасау және ағаш ою өнері жатады. Олардың ерекшелігі – симметриялық өрнектермен тоқылған себеттер мен бір ағаштан жасалған оюлы орындықтар. Шона мүсіндері, ұзақ мәдени тарихы бар, 20 ғасырдың ортасында қазіргі түріне жетіп, халықаралық деңгейде танымал болды. Мүсіндер көбінесе тас, мыс, серпентин және сирек кездесетін зеленшік тас сияқты шөгінді және магмалық жыныстардан жасалады. Зимбабве артефакттарын Сингапур, Қытай және Канада сияқты елдерде кездестіруге болады, мысалы, Сингапур ботаникалық бағындағы Доминик Бенхураның мүсіні. Шона мүсіндері ғасырлар бойы сақталып келеді, ал қазіргі стиль африкалық фольклор мен еуропалық ықпалдың үйлесімінен құралған. Әлемге танымал зимбабвелік мүсіншілер: Николас Несберт, Андерсон Мукомберанвана, Тапфума Гутса, Генри Муньярадзи және Локардия Ндандарика. Бірнеше авторлар Зимбабведе де, шетелде де белгілі. Чарльз Мунгоши ағылшын және шона тілдерінде дәстүрлі әңгімелер жазуымен танымал, ал оның өлеңдері мен кітаптары әртүрлі қауымдастықтарда жақсы сатылымда болды. Кэтрин Бакл өзінің «Африканың көз жастары» және «Көз жасынан артық» атты кітаптарымен халықаралық деңгейде танылды. Родезияның алғашқы премьер-министрі Иан Смит «Ұлы сатқындық» және «Ащы егін» атты екі кітап жазды. Дамбудзо Маречераның «Аштық үйі» кітабы 1979 жылы Ұлыбританияда «Guardian Fiction Prize» сыйлығын жеңіп алды. Нобель сыйлығының лауреаты Дорис Лессингтің «Шөп саңғу» атты алғашқы романы Родезияда өтеді, сондай-ақ оның «Зорлық-зомбылық балалары» сериясының алғашқы төрт томы мен «Африкалық әңгімелер» атты әңгімелер жинағы да осы елдегі оқиғаларды қамтиды. 2013 жылы НоВиолет Булавайоның «Бізге жаңа есімдер керек» романы Букер сыйлығына үміткер болды. Романның шабыты Мугабенің 2005 жылы бастаған «Мурамбатсвина» операциясында үйін жоғалтқан баланың суретінен туды. Булавайоның екінші романы «Даңқ», Роберт Мугабеге қарсы 2017 жылғы төңкеріске негізделген сатиралық туынды, Букер сыйлығына қайтадан үміткер болды. Зимбабвелік автор Цитси Дангарембаның романдары сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, ал оның үшінші романы «Бұл қайғылы дене» 2020 жылы Букер сыйлығына үміткер болды. Зимбабве өнерінде адамның жануарға айналуы тақырыбы жиі кездеседі. Томас Мапфумо, Оливер Мтукудзи, Bhundu Boys, Стелла Чивеше, Алик Мачесо және Аудиус Мтаварира сияқты зимбабвелік музыканттар халықаралық деңгейде танылды. Ақ нәсілді азшылық қауымының арасында театр кең таралған, Зимбабве қалаларында көптеген театрлық труппалар өнер көрсетеді.

Traditional arts in Zimbabwe include pottery, basketry, textiles, jewellery and carving. Among the distinctive qualities are symmetrically patterned woven baskets and stools carved out of a single piece of wood. Shona sculpture, which has a long cultural history, began evolving into its modern form in the mid 20th century and gained increasing international popularity. Most subjects of carved figures of stylised birds and human figures among others are made with sedimentary rock such as soapstone, as well as harder igneous rocks such as serpentine and the rare stone verdite. Zimbabwean artefacts can be found in countries like Singapore, China and Canada. e. g. Dominic Benhura's statue in the Singapore Botanic Gardens. Shona sculpture has survived through the ages, and the modern style is a fusion of African folklore with European influences. World renowned Zimbabwean sculptors include Nicholas Nesbert and Anderson Mukomberanwa, Tapfuma Gutsa, Henry Munyaradzi and Locardia Ndandarika. Several authors are well known within Zimbabwe and abroad. Charles Mungoshi is renowned in Zimbabwe for writing traditional stories in English and in Shona, and his poems and books have sold well with both the black and white communities. Catherine Buckle has achieved international recognition with her two books African Tears and Beyond Tears which tell of the ordeal she went through under the 2000 Land Reform. The first Prime Minister of Rhodesia, Ian Smith, wrote two books – The Great Betrayal and Bitter Harvest. The book The House of Hunger by Dambudzo Marechera won the Guardian Fiction Prize in the UK in 1979. The Nobel Prize winning author Doris Lessing's first novel The Grass Is Singing is set in Rhodesia, as are the first four volumes of her Children of Violence sequence and her collection of short stories entitled African Stories. In 2013 NoViolet Bulawayo's novel We Need New Names was shortlisted for the Booker Prize. The novel was inspired by a photograph of a child who lost their home in Operation Murambatsvina, Mugabe's slum clearance programme which began in 2005. Bulawayo's second novel, Glory, a satire based on the 2017 coup against Robert Mugabe, was also shortlisted for the Booker Prize. Zimbabwean author Tsitsi Dangarembga's novels have received widespread critical acclaim and her third, This Mournable Body, was shortlisted for the Booker Prize in 2020.

Notable Zimbabwean artists include Henry Mudzengerere and Nicolas Mukomberanwa. A recurring theme in Zimbabwean art is the metamorphosis of man into beast. Zimbabwean musicians like Thomas Mapfumo, Oliver Mtukudzi, the Bhundu Boys; Stella Chiweshe, Alick Macheso and Audius Mtawarira have achieved international recognition. Among members of the white minority community, Theatre has a large following, with numerous theatrical companies performing in Zimbabwe's urban areas.

Ас мәзірі

Африканың көптеген елдеріндегідей, Зимбабве халқының көп бөлігі бірнеше негізгі тағамға тәуелді. "Mealie meal" деп те аталатын жүгері ұны, садза немесе иситхвала, сондай-ақ бота немесе иламбази деп аталатын қамыр дайындау үшін қолданылады. Садза – жүгері ұнын сумен араластырып жасалған қалың қою тағам. Қою тағам бірнеше минут қайнағаннан кейін, оны қалыңдату үшін тағы жүгері ұны қосылады. Оны көбінесе түскі немесе кешкі астың құрамына соус, көкөністер (шпинат, хомолия немесе қарақұмық, бұршақ және ет – қақталған, жармаланған, қуырылған немесе күнде кептірілген) қосып жейді. Садзаны көбінесе ашыған сүт ("лакто" – мука вакакора) немесе кептірілген Танганьика сардины (капента немесе матемба) қосып жейді. Бота – жұқарақ қамыр, ол қосымша жүгері ұны қосылмай пісіріледі және әдетте жержаңғақ майы, сүт, сары май немесе джеммен дәмделеді. Бота көбінесе таңғы астың құрамында болады. Мектеп бітіру, үйлену тойы және басқа да отбасылық жиындарда әдетте ешкі немесе сиыр сойылып, барбекюге немесе тоңдауға дайындалады. Африкандар ақ нәсілді азшылықтың ішіндегі шағын топ (10%) болғанымен, олардың рецепттері танымал. Бильтонг – бұл кептірілген еттен жасалған джеркидің бір түрі. Буэрворс – садзамен бірге берілетін ұзын шұжық, көбінесе дәмдеуіштермен, шошқа етінен гөрі сиыр етінен жасалады және барбекюде пісіріледі. Зимбабве бұрынғы британдық колония болғандықтан, кейбір адамдар колониялық дәуірдегі ағылшын тамақтану әдеттерін қабылдаған. Мысалы, көптеген адамдар таңертең қамыр жейді, сондай-ақ сағат 10-да шай (оңтүстік шайы) ішеді. Олар түскі асты, көбінесе кешкі астан қалған тағамды, жаңа пісірілген садзаны немесе бутербродтарды (қалаларда жиі кездеседі) жейді. Түскі астан кейін, әдетте сағат 4-те шай (кешкі шай) ішеді, ол кешкі астан бұрын беріледі. Кешкі астан кейін де шай ішу жиі кездеседі. Зимбабве тағамдарына күріш, макарон, картоп (француз картоп-фри және картоп пюресі) де кіреді. Жергілікті сүйікті тағам – жержаңғақ майы қосылған күріш, оны қалың соус, көкөністер және етпен жейді. Нзунгу деп аталатын жержаңғақ, қайнатылған және күнде кептірілген жүгері, ньемба деп аталатын қара көзді бұршақ және ньимо деп аталатын бамбара жаңғағынан жасалған қоспадан мутакура деп аталатын дәстүрлі тағам дайындалады.

Like in many African countries, the majority of Zimbabweans depend on a few staple foods. "Mealie meal", also known as cornmeal, is used to prepare sadza or isitshwala, as well as porridge known as bota or ilambazi. Sadza is made by mixing the cornmeal with water to produce a thick paste/porridge. After the paste has been cooking for several minutes, more cornmeal is added to thicken the paste. This is usually eaten as lunch or dinner, usually with sides such as gravy, vegetables (spinach, chomolia, or spring greens/collard greens), beans, and meat (stewed, grilled, roasted, or sundried). Sadza is also commonly eaten with curdled milk (sour milk), commonly known as "lacto" (mukaka wakakora), or dried Tanganyika sardine, known locally as kapenta or matemba. Bota is a thinner porridge, cooked without the additional cornmeal and usually flavoured with peanut butter, milk, butter, or jam. Bota is usually eaten for breakfast. Graduations, weddings, and any other family gatherings will usually be celebrated with the killing of a goat or cow, which will be barbecued or roasted by the family. Even though the Afrikaners are a small group (10%) within the white minority group, Afrikaner recipes are popular. Biltong, a type of jerky, is a popular snack, prepared by hanging bits of spiced raw meat to dry in the shade. Boerewors is served with sadza. It is a long sausage, often well spiced, composed of beef rather than pork, and barbecued. As Zimbabwe was a British colony, some people there have adopted some colonial era English eating habits. For example, most people will have porridge in the morning, as well as 10 o'clock tea (midday tea). They will have lunch, often leftovers from the night before, freshly cooked sadza, or sandwiches (which is more common in the cities). After lunch, there is usually 4 o'clock tea (afternoon tea), which is served before dinner. It is not uncommon for tea to be had after dinner. Rice, pasta, and potato based foods (French fries and mashed potato) also make up part of Zimbabwean cuisine. A local favourite is rice cooked with peanut butter, which is taken with thick gravy, mixed vegetables and meat. A potpourri of peanuts known as nzungu, boiled and sundried maize, black eyed peas known as nyemba, and Bambara groundnuts known as nyimo makes a traditional dish called mutakura.

Спорт

Футбол (немесе соккер деп те аталады) Зимбабведегі ең танымал спорт түрі. "Уорриорз" құрамасы Африка Ұлттары кубогына бес рет (2004, 2006, 2017, 2019, 2021 жылдары) қатысып, алты рет (2000, 2003, 2005, 2009, 2017, 2018 жылдары) Оңтүстік Африка чемпионатында және бір рет (1985 жылы) Шығыс Африка кубогында жеңімпаз атанды. Команда 2022 жылы әлемдік рейтингте 68-орында тұр. Регби Зимбабведе маңызды спорт түрі болып табылады. Ұлттық құрама 1987 және 1991 жылдары Регби әлем чемпионатының 2 турниріне қатысқан. Зимбабведе крикет те өте танымал. Бұрын оны көбінесе ақ нәсілділер ұнатса, қазір ол Зимбабве халқының көп бөлігі арасында кең танымал. Бұл – тестілік крикет ойнайтын он екі елдің бірі және Халықаралық Крикет Кеңесінің (ICC) толық мүшесі. Зимбабведен шыққан белгілі крикетшілерге Энди Флауэр, Хит Стрик және Брендан Тейлор жатады. Зимбабве сегіз Олимпиада медалін жеңіп алды: 1980 жылғы Мәскеуде өткен жазғы Олимпиада ойындарында әйелдер құрамасы хоккейден бір медаль, ал жүзуші Кирсти Ковентри жеті медаль (2004 жылғы жазғы Олимпиадада үш, 2008 жылғы жазғы Олимпиадада төрт) жеңіп алды. Ковентри Комонвелт және Бүкіл Африка ойындарында да жақсы нәтиже көрсетіп, түрлі жарыстарда 11 алтын медаль иеленді. Зимбабве Уимблдон және Дэвис кубогының теннис турнирлерінде де өнер көрсетті, әсіресе Уэйн Блэк, Байрон Блэк және Кара Блэктан тұратын Блэк отбасының есімдері белгілі. Зимбабвелік Ник Прайс Африкадан шыққан кез келген гольфшыдан ұзаққа созылған әлемдік бірінші номер мәртебесін иеленді. Зимбабведе баскетбол, волейбол, нетбол және су полосы, сондай-ақ сквош, автоспорт, жекпе-жек, шахмат, велосипед, полокросс, каяк және ат жарысы да танымал. Бірақ осы спорт түрлерінің көпшілігінде халықаралық деңгейде өкілдер жоқ, олар көбінесе жасөсперімдер немесе ұлттық деңгейде қалады. Зимбабвелік кәсіби регби лигасының шетелде ойнайтын ойыншылары – Масимбаше Мотонго және Джуда Мазиве. Бұрынғы ойыншылардың арасында SANZAAR бас директоры Энди Маринос бар, ол Оңтүстік Африка үшін Суперлиганың әлемдік тоғызыншы кезеңінде ойнап, Сидней Булдогс командасының құрамында болды. Сондай-ақ, Зимбабведе туған бұрынғы Шотландия регби одағының халықаралық ойыншысы Скотт Грей Брисбен Бронкос командасында ойнады. Зимбабве каратэде де жетістіктерге қол жеткізді, өйткені Зимбабвелік Самсон Мурипо 2009 жылы Жапонияның Осака қаласында Кёкушин әлем чемпионы атанды. Мурипо екі мәрте Кёкушин Каратэ әлем чемпионы және қара нәсілді африкалықтардың арасында бірінші рет осы құрметке ие болды.

Football (also known as soccer) is the most popular sport in Zimbabwe. The Warriors have qualified for the Africa Cup of Nations five times (2004, 2006, 2017, 2019, 2021), and won the Southern Africa championship on six occasions (2000, 2003, 2005, 2009, 2017, 2018) and the Eastern Africa cup once (1985). The team is ranked 68th in 2022. Rugby union is a significant sport in Zimbabwe. The national side have represented the country at 2 Rugby World Cup tournaments in 1987 and 1991. Cricket is also a very popular sport in Zimbabwe. It used to have a following mostly among the white minority, but it has recently grown to become a widely popular sport among most Zimbabweans. It is one of twelve Test cricket playing nations and an ICC full member as well. Notable cricket players from Zimbabwe include Andy Flower, Heath Streak and Brendan Taylor. Zimbabwe has won eight Olympic medals, one in field hockey with the women's team at the 1980 Summer Olympics in Moscow, and seven by swimmer Kirsty Coventry, three at the 2004 Summer Olympics and four at the 2008 Summer Olympics. Zimbabwe has done well in the Commonwealth Games and All Africa Games in swimming with Coventry obtaining 11 gold medals in the different competitions. Zimbabwe has competed at Wimbledon and the Davis Cup in tennis, most notably with the Black family, which comprises Wayne Black, Byron Black and Cara Black. The Zimbabwean Nick Price held the official World Number 1 golf status longer than any player from Africa has done. Other sports played in Zimbabwe are basketball, volleyball, netball, and water polo, as well as squash, motorsport, martial arts, chess, cycling, polocrosse, kayaking and horse racing. However, most of these sports do not have international representatives but instead stay at a junior or national level. Zimbabwean professional rugby league players playing overseas are Masimbaashe Motongo and Judah Mazive. Former players include now SANZAAR CEO Andy Marinos who made an appearance for South Africa at the Super League World Nines and featured for the Sydney Bulldogs as well as Zimbabwe born former Scotland rugby union international Scott Gray, who spent time at the Brisbane Broncos. Zimbabwe has had success in karate as Zimbabwe's Samson Muripo became Kyokushin world champion in Osaka, Japan in 2009. Muripo is a two time World Kyokushi Karate Champion and was the first black African to become the World Kyokushin Karate Champion.

Медиа

Зимбабведегі БАҚ қазір қайтадан әртүрлі болып отыр, себебі 2002-2008 жылдар аралығында экономикалық және саяси дағдарыс кезінде үкімет тарапынан қатаң шектеулерге ұшыраған болатын. Зимбабве конституциясы БАҚ және сөз бостандығын қамтамасыз етеді. 2013 жылы жаңа ақпарат және коммуникация министрінің тағайындалуынан бері БАҚ-қа саяси араласу азайды, сондай-ақ жоғарғы сот БАҚ саласындағы қатаң заңдардың бір бөлігін конституцияға қайшы деп таныды. 2009 жылдың шілдесінде BBC және CNN қызметін қайта бастап, Зимбабведен заңды және ашық түрде хабар тарату мүмкіндігіне ие болды. Зимбабве Ақпарат, коммуникация және жарнама министрлігі «Зимбабве үкіметі ешқашан BBC-ге Зимбабве аумағында заңды қызмет атқаруға тыйым салған емес» деп мәлімдеді. 2010 жылы инклюзивті билік бөлісу үкіметімен Зимбабве Медиа комиссиясы құрылды. 2010 жылдың мамыр айында комиссия бұрынғыда тыйым салынған Daily News газетін қоса алғанда, үш жеке меншіктегі газетті жариялауға лицензия берді. «Шекарасыз репортерлер» ұйымы бұл шешімдерді «маңызды қадам» деп сипаттады. 2010 жылдың маусым айында NewsDay Зимбабведе жеті жылдан кейін жарық көрген алғашқы тәуелсіз күнделікті газет атанды. ZBC-нің телерадио хабарларын тарату саласындағы монополиясы 2012 жылы екі жеке радиостанцияға лицензия беру арқылы жойылды. Ең көп таралған газеттер – Харрареде және Булавайода шығарылатын The Herald және The Chronicle. 2002 жылы қабылданған «Ақпаратқа қол жеткізу және жеке өмірге қатысты құпиялылықты қорғау туралы» заңнан кейін үкімет тарапынан бірқатар жеке меншіктегі жаңалықтар құралдары жабылды, соның ішінде Daily News, оның бас директоры Уилф Мбанга ықпалды The Zimbabwean газетін құрды. Осының салдарынан, көптеген баспасөз ұйымдары көршілес және Батыс елдерінде эмигранттар тарапынан құрылды. Интернетке шектеулер болмағандықтан, көптеген зимбабвийліктер эмигрант журналистер құрған онлайн жаңалықтар сайттарына қол жеткізе алады. «Шекарасыз репортерлер» ұйымы Зимбабведегі БАҚ ортасы «бақылау, қауқаптар, түрмеге қамау, цензура, шантаж, билікті теріс пайдалану және әділ сот ісінен айыру сияқты құралдар арқылы жаңалықтарды қатаң бақылауда ұстауға бағытталғанын» мәлімдейді. Үкімет сонымен қатар CBC, Sky News, Channel 4, American Broadcasting Company, Australian Broadcasting Corporation және Fox News сияқты көптеген шетелдік телеарналарға тыйым салды. Басқа Батыс елдері мен Оңтүстік Африка елдерінің жаңалықтар агенттіктері мен газеттеріне де тыйым салынды.

The media of Zimbabwe is now once again diverse, having come under tight restriction between 2002 and 2008 by the government during the economic and political crisis. The Zimbabwean constitution promises freedom of the media and expression. Since the appointment of a new media and information minister in 2013 the media is facing less political interference, and the supreme court has ruled some sections of the strict media laws as unconstitutional. In July 2009 the BBC and CNN were able to resume operations and report legally and openly from Zimbabwe. The Zimbabwe Ministry of Media, Information and Publicity stated that, "the Zimbabwe government never banned the BBC from carrying out lawful activities inside Zimbabwe". In 2010 the Zimbabwe Media Commission was established by the inclusive, power sharing government. In May 2010 the commission licensed three privately owned newspapers, including the previously banned Daily News, for publication. Reporters Without Borders described the decisions as a "major advance". In June 2010 NewsDay became the first independent daily newspaper to be published in Zimbabwe in seven years. ZBC's monopoly in the broadcasting sector was ended with the licensing of two private radio stations in 2012. The main published newspapers are The Herald and The Chronicle which are printed in Harare and Bulawayo respectively. Since the 2002 Access to Information and Protection of Privacy Act was passed, a number of privately owned news outlets were shut down by the government, including Daily News whose managing director Wilf Mbanga went on to form the influential The Zimbabwean. As a result, many press organisations have been set up in both neighbouring and Western countries by exiled Zimbabweans. Because the internet is unrestricted, many Zimbabweans are allowed to access online news sites set up by exiled journalists. Reporters Without Borders claims the media environment in Zimbabwe involves "surveillance, threats, imprisonment, censorship, blackmail, abuse of power and denial of justice are all brought to bear to keep firm control over the news." The government also bans many foreign broadcasting stations from Zimbabwe, including the CBC, Sky News, Channel 4, American Broadcasting Company, Australian Broadcasting Corporation, and Fox News. News agencies and newspapers from other Western countries and South Africa have also been banned from the country.

Ұлттық рәміздер

Тасқа ойылған Зимбабве құсы Зимбабве мен Родезияның ұлттық туларында және ел гербтерінде, сондай-ақ банкноттар мен монеталарда (алғашқыда Родезия фунтында, содан кейін Родезия долларында) бейнеленген. Бұл, мүмкін, бательер бүркіті немесе африкалық балық бүркітін көрсетеді. Ұлы Зимбабве ескі қаласының қабырғалары мен монолиттерінде осы құстың атақты самын тастан жасалған мүсіндері орналасқан. Теңгерілген тастар – Зимбабве аумағында кездесетін геологиялық құрылымдар. Бұл тастар басқа тіректерсіз керемет тепе-теңдікте сақталады. Олар ежегі граниттің ішкі қабаттарының ауа райының әсеріне ұшырауынан және оларды қоршаған жұмсақ тау жыныстарының эрозияға ұшырауынан пайда болады. Олар Зимбабве банкноттарында да, Родезия доллары банкноттарында да бейнеленген. Қазіргі Зимбабве банкноттарында бейнеленген, «Банкнот тастары» деп аталатын осы құрылымдар Хараре қаласының оңтүстік-шығысына қарай шамамен 9 миль (14 км) жерде орналасқан Эпворт ауданында табылды. Тастардың әртүрлі пішіндері бар, олар жеке және жұпталған бағаналардан, үш немесе одан да көп тастан тұрады. Мұндай құрылымдар Оңтүстік Африканың солтүстігінен Суданға дейін созылатын оңтүстік және шығыс тропикалық Африкаға тән. Зимбабведегі ең танымал құрылымдар Матабелеленд аймағындағы Матобо ұлттық паркінде орналасқан. Зимбабве мемлекеттік әнұраны – «Зимбабве туын көтеріңдер» ("Raise the Flag of Zimbabwe"). Ол 1994 жылдың наурыз айында бүкіл ел көлемінде өткізілген сайыстан кейін, Зимбабвеге тән ән ретінде Ishe Komborera Africa әнін алмастыру үшін қабылданды. Жеңіске профессор Соломон Мтусаиро жазған және Фред Чангундега музыкасын жазған ән ие болды. Ол Зимбабведегі үш негізгі тілдің барлығына да аударылды.