Кіріспе

Төтенше Флот Корпорациясы (ТФК) Америка Құрама Штаттарының Кеме қатынасы жөніндегі кеңесі (кейде Соғыс Кеме қатынасы жөніндегі кеңесі деп те аталады) тарапынан 1917 жылғы 16 сәуірде Кеме қатынасы заңына (39 Стандарт. 729) сәйкес Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлттық қорғаныс, сыртқы және ішкі сауданы қамтамасыз ету үшін сауда кемелерін сатып алу, ұстау және пайдалану мақсатымен құрылды. Кеме қатынасы жөніндегі кеңес Америка Құрама Штаттары бейбіт уақытта құрылған, мақсаты – елдің сауда теңіз флотын қайта жаңғырту болатын. Бірақ соғыс жағдайы оны өзгертті. Кеңес төрағасы Эдвард Н. Херлидің сөздерімен айтқанда:

«АҚШ Германияға қарсы соғыс жариялағанда Кеме қатынасы жөніндегі кеңес пен Флот корпорациясының барлық мақсаты мен саясаты бір түндік өзгерді. Американың сауда теңіз флотын бұрынғы қадір-қасиетіне қайтару үшін құрылған органнан Кеме қатынасы жөніндегі кеңес теңіз арқылы кемелермен байланыс құру және Америка мен Еуропа арасындағы байланыс желісін сақтау үшін әскери мекемеге айналды. Бейбітшілік құралы ретінде жоспарланған кеңес соғыс құралына айналды. Армия мен флот сияқты басқа әскери мекемелерден айырмашылығы, ол ештеңеден басталды – кемелер, офицерлер, экипаждар, ұйымдар жоқ еді.»

Шығу тегі

1917 жылғы 2 сәуірде президент Вудро Вильсон Германияға қарсы соғыс жариялау туралы өтінішінде Германияның Солтүстік Атлантика және Жерорта теңізіндегі шектеусіз су асты кемелері соғысын тоқтатудан бас тартуын себеп етіп көрсетті, ал Конгресс 1917 жылғы 2 сәуірде оған келісті. Осы сәуір айында 1 250 000 тонна салмақтағы жүк батты, соғыс жарияланғаннан кейінгі екі апта ішінде 122 теңіз кемесі суға кетті. Кейін Денман-Гоеталс дау-жанжалы деп танылған оқиғаның түсінігінде Уильям Денманның ағаш кемелер салуды қолдауы және генерал Гоеталстың оған қарсылығы болды. Гоеталс кемелерді салуға міндетті болғанмен келісімшарттарға қол қоя алмады, ал Флот корпорациясының президенті Денман, келісімшарттарға қол қою құқығына ие болғанымен, EFC-нің жұмысын бақылай алмады. Бұл екі адамның да көпшілік алдында отставкаға кетуіне себеп болды. Мыңдаған кішкентай ағаш кемелерін жаппай өндірудің тиімсіз жоспарын заңгер Уильям Денман және Массачусетс штатынан келген яхтамен-әуесқой (Фредерик А. Юстис) жасады. Екеуі де Вудро Вильсонды осы жоспарға көндірді және танымал инженер, генерал Джордж Вашингтон Гоеталс оларға көмектесуге келісімін берді деп мәлімдеді. Ақ үй баспасөзге Гоеталстың жұмысты қабылдағанын (оның білмеуімен) хабарлады. Гоеталс өзінің тез отставкасы президенттің беделіне нұқсан келтіретініне көз жеткізген соң, мәжбүрліктің нәтижесінде келісім берді, бірақ ағаш кемелер салу жоспарының кемшіліктері бар екенін тез түсінді (олар кішкентай, баяу және жаппай өндіріс үшін тиімді емес еді). Гоеталс кеме жасаушыларды елдің түкпір-түкпірінде стандартталған бөлшектерді жасау арқылы болат кемелерді жаппай өндіруге шақырды, бұл жоспар ақырында қабылданды.

Басқарманың қайта құрылуы

Президент Денман мен Гоеталстың отставкаларын қабылдады және 1917 жылдың 27 шілдесінде Эдвард Н. Хёрлиді Кеме қатынасы басқармасының төрағасы етіп тағайындады. Контр-адмирал Вашингтон Л. Каппс EFC бас директоры лауазымына Гоеталстың орнына келді.

Іс-шаралар

Соғысқа қадам басқан кезде АҚШ-тың кеме жасаушылық қызметтерінде 50 000-нан аз жұмысшы болды, ал өндіріс соғыс кезеңіндегі қажеттіліктерді және кемелердің тозуын қамтамасыз ете алмады. Президенттік өкілеттіктермен Кеме қатынасы басқармасы, Флот корпорациясының бас директоры адмирал Каппс арқылы 2500 тоннадан асатын салмақты, құрылысы жүріп жатқан кеме жасау орындары мен барлық болат кемелерді реквизициялады. Басты мақсат – кеме жасау жұмыстарын бейтарап және тіпті одақтас елдердің коммерциялық қажеттіліктерінен гөрі АҚШ-тың қажеттіліктеріне бағыттау болды. Тағы бір мақсат – өндірісті стандартизациялау. Кеме жасаушылар наразылық білдірді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Осы 431 кеменің көп бөлігі келісімшарттар немесе құрылысы аяқталмағандықтан, EFC олардың аяқталуына жауапкершілікті қабылдады. Бұл халықаралық салдарға алып келді, соның бірі – Ұлыбританияның көптеген кемелері де соғысқа қатысу үшін жоспарланған болатын. Ақырында кемелер реквизицияланды және британдықтар олардың соғыс күшінде қолданылатынына көз жеткізді. Хог аралы: Америка халықаралық кеме құрылысы корпорациясы. Хог аралы жобасы қандай да бір дау-дамайларға себеп болды, бірақ ол бір уақытта 78 кемеге дейін қабылдай алатын, жаппай өндірілген кемелердің прототипі ретінде аяқталды. Уилмингтон Каролина кеме жасау компаниясы: Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста шағын кеме жасау орын болды және Екінші дүниежүзілік соғыста белгілі болған Солтүстік Каролина кеме жасау компаниясының тікелей алдын бағасы емес. Мырза Пиез куәлік беру кезінде: "Каролина кеме жасау компаниясы Уилмингтон қаласында төрт стапелі бар кеме жасау орынды салғалы жатыр. Біздің агенттеріміз онда Каролина кеме жасау компаниясы, шын мәнінде Нью-Йорктегі Fuller Construction Company, ірі құрылысшылар." Кеме жасау орындары толыққанды жұмыс істеген кезде, олардың жылдық тоннаждық сыйымдылығы 1918 жылға дейін кез келген елдегіден артық болды. EFC аясында салынған кемелер соғыстан кейін саудада кеңінен қолданылды, тіпті көптеген кемелер сақтауға қойылды. Жиырма жыл өткен соң, АҚШ соғыс уақытында өндіріс бастамас бұрын, кемелерге деген қажеттілік туған кезде, USSB/EFC моделін қайта пайдалана отырып, британдықтардың корпустарға деген қажеттілігі, қазір Теңіз комиссиясының бақылауындағы ескі кемелердің көптеген бөлігін сол соғысқа тартты.

Даулар

EFC-де дау туды. Бітім шарты күшіне енгенге дейін кемежайлар, оның ішінде Хог аралы ең ірісі әрі ең көп танымал болғаны, толық өндіріске жете алмады, ал шығындар өте зор болды. Ағаш кемелерді құрылыс бағдарламасы ерекше көптеген пайдасыз корпус жасады, оларды кәдеге жарату мәселесі туды. Соғыс уақытында өндіріске дайындалу кемелердің артығын және бейбіт кезеңде нарық проблемасын тудырды. Кері қарағанда, кейбіреулер бүкіл жобаны бекерге жұмсалған күш деп санады, сондай-ақ үкімет мұндай істерге араласпауы керек, тіпті ұлттық төтенше жағдайларда да ысыраптың көзі болады деген пікірде болды.

Дауылға ұшыраған ағаш кемелер

Айрықша, тіпті күмәнді жоба – ағаштан жасалған, мұхитқа жүзе алатын бу кемесінің құрылысы болды. Уильям Денман мұндай кемелерді жақтағандардың бірі болды, себебі елде ағаш ресурстары жеткілікті болды, ал отандық болат өндірісі соғыс кезеңіндегі басқа да талаптармен қатар кеме жасау қажеттіліктерін қанағаттандыра ала ма деген күмән туды. Британ және АҚШ шенеуніктері кемелер соғысқа бір реттік, сәтті сапар жасаса, олардың пайдалы болатынын есептеді. 1927 жылы "Францияға көпір" кітабында, "Ағаш кемелер қажет болды" деген тарауда: "Мен ағаш кемелерді салудың толыққанды негізді болғанына сенімдімін, бірақ сын мен әжуаға ұшырағандықтан ешкім олардың жауапкершілігін алуға батыл болған жоқ". Кейбір жобалар, әдетте, АҚШ кеме құрылыс бюросының ресми теңіз сәулетшісі Теодор Э. Ферристің есімімен аталады. Феррис көптеп өндіру үшін болаттан және ағаштан кемелерді жобалады. 1001 нөмірімен белгіленген жоба шамамен 281 x 46 x 23,5 фут (7 м) өлшемді 3500 тонналық ағаш бу жүк кемесін көздейді, ол негізінен кесілген, нөмірленген қарағай немесе Дуглас шыршасынан жасалған. Басқа да ағаш кемелердің жобалары болды, олардың көпшілігі аймақтық кемежайларға тән еді, және үлкен ағаш кемелер паркі салынды, кейбіреулер оны "ақ піл" деп атады. Кейбіреулері апаттарда өртенді, ал кейбіреулері соғыстан кейін құнды металдарды қайта алу үшін өртенді. Мысалы, 1922 жылы Вирджиния штатының Александрия қаласындағы Батыс теңіз және құтқару компаниясы (WM&SC) мұндай 233 кемені 750 000 долларға сатып алды, олардың машиналары Александрияда демонтаждалды, содан кейін Потомак шағынына буксирленіп, қалған металл сынықтарын алу үшін өртенді. Бұл әрекет су тасымалдаушыларының наразылығын тудырды және 1924 жылы операция Мэриленд штатындағы Маллоус шығанағын қоршаған компанияға тиесілі шаруашылық жеріне көшірілді.

Тарату

EFC Конгресс актісімен 1927 жылдың 11 ақпанында АҚШ кеме тасымалдау басқармасының сауда флоты корпорациясы болып қайта аталды (44 Stat. 1083). Алғашқы президенттерінің бірі – бұрынғы армия офицері Альберт Клейтон Далтон. Басқарма мен Корпорация кейіннен 1936 жылдың 26 қазанында таратылып, олардың функциялары 1936 жылдың 29 маусымындағы «Сауда теңізі актісі» (49 Stat. 1985) арқылы АҚШ теңіз комиссиясына берілді.