Кіріспе

Махараштра штатындағы қала, Үндістан. Савантвади – суретшілердің көркемдік мекені, Үндістанның батыс жағалауында орналасқан Конкан аймағының ажырамас бөлігі. 1510 жылдан бастап Үндістанның батыс жағалауы үнді тарихында және халықаралық қатынастар тарихында маңызды рөл атқарды. Савантвади жағалауы, әсіресе еуропалықтар үшін стратегиялық тұрғыдан маңызды болды. Савантвадидің саяси шекарасы 17 градус солтүстік және 15 градус оңтүстік кеңдік аралығында, ал 73 градустан бастап Масуреге дейін және Колвал өзенінің сағасына дейінгі теңіз жағалауы бойында өзгеріп отырды. Савантвадидің солтүстік шекарасын Готге қақпасынан бастау алып, Сарыекотқа жақын теңізге құятын Гаднади өзені құрайды. Савантвади князьдігін Савант Бхонсле әулеті басқарды. 1755-1803 жылдар аралығында Кхем Савант III тұсында салынған Савантвади сарайы қаланың мақтанышы болып табылады. Сарай Кхем Савант III-тен кейін келген 8 батыр билеушінің куәсі болды және одан кейінгі екі ұрпақ та өз отбасымен және ганжифа мен лак өнерінің ұлы мұрасымен мақтанады.

Тарих

Саванттар XVII ғасырдың басында Әділ Шаһтың билігі тұсында ДЕШМУКХ құқығын мұра еткен феодалдық иелері болды және оны өздерінің тәлімгері деп есептеді. Шиваджи бастаған маратхалар мен Гоадағы португалдықтар Савантвадимен байланысқа түскен тағы екі маңызды күш болды. Савант Бхонсле әулетінің алғашқы өкілі (Мулпуруш) Мангал немесе Манг Савант, Удайпурдан шыққан Сисодия Раджпут әулетінен тегін шығарған. Савант Бхонсле әулетінің билігін 1627 жылы Кем Савант I құрған. Ол Бижапур Әділшаһынан жағыр алып, кейін өзін тәуелсіз жариялады, одан кейін Лакхам Савант I билікке келді. Савант әулеті Ходаваде штаб-пәтерімен тек Лакхам Савант I тұсында ғана саяси маңызға ие болды және Лакхам Саванттың билігінен бастап Савантвадидің сыртқы қатынастары кеңейе түсті. Ол өзінің жүзбасы інісі Кем Савант II-мен бірге 12000 сарбаздық әскермен Кудал Дешастхасын жеңіп, олардың жерін басып алып, кейін Нарендра төбесінде бекінді. Олар Нарендра төбесінде алғашқы сарайды (Жуна Кот) салды. Савантвади құрлықтағы белгілі күш болғандықтан, Лакхам Савант I өзінің теңіз күштерін де құрды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның орнын Кем Савант II басты. Кем Савант II өзінің астанасын Сундарвадиге (қазіргі Савантвади) көшірді, ол Савантвади ауылының бір бөлігі болды, кейіннен билеушілер Саванттар деп танылғандықтан Савантвади деп аталды. Савантвади мемлекеті, Фонд Савант II (Аннасахаб) билікке келген кезде, ағылшыздармен қарым-қатынас басталып, жаңа бір мүмкіндікке ие болды. Тек Кем Савант III Лакшмибайға үйленіп, қуатты Махаджи Шиндемен туыстық байланыс орнатқаннан кейін ғана Савантвадиге берілген қолдау ішкі басқару мен сыртқы қатынастарда маңызды өзгерістерге әкелді. Савантвадидің ең танымал патшасы Панчам Кхемрадж, оның аты Бхапусахеб Махарадж. Ол 1924 жылдың 29 қазанында таққа отырды. 1927 жылы Махатма Ганди Савантвадиге келгенде, Бхапусахеб Махараджды «Рамраджа» деп, ал оның патшалығын «Рамраджа» деп атады. Ол 1937 жылдың 4 шілдесінде қайтыс болды. 1924 жылдан 1937 жылға дейінгі өмірінде ол өзін ұлы басшы және «көтерілген патша» ретінде көрсетті. Ол халқының және олардың өмір сүретін аймақтың игілігі мен өркендеуіне өзін арнады. Оның орнын ұлы Шиврамрадже Бхонсле басты, бірақ ол кезде кәмілетке толмағандықтан, Бхапусахебтің әйелі Парватидеви мемлекетті регент ретінде басқарды. Оның регенттігі кезінде Савантвади мемлекетінің басқаруында бірнеше реформалар жасалды және білім беру саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді.

Савантвадидің патшалары

1700 жылдары португалдармен жасалған шарттан кейін Рамачандра Савант дүниеден өтті, сондықтан Савантвадидің регент-патшасы Жанакибай, Савантвадидің кабхариі ретінде әрекет еткен Живажи Вишрам Сабнистің көмегімен мемлекеттік істерді басқарған алғашқы әйел болды. Жанакибайдың басқаруынан кейін, Хем Саванттың үлкен жесірі Лакшмибай 1800 жылдары Савантвади істерін өз қолына алды. Лакшмибай Савантвадидің күшін зор күшпен арттырды, Саванттар мен Чхатрапати Шиважи III арасындағы жағдайдың қиындығын толыққанды түсінді және Колхапур күштерін алыс ұстап тұрудың жолын тапты. 1800 жылдар Савантвадиде мемлекеттік басқарумен айналысқан екі тәуелсіз патшайым болған дәуір болды. Дургабай (1809-1819) португалдармен достық қарым-қатынас орнатты. Осылайша, Савантвади ішкі жанжал мен шатасумен толған кезде, ол еуропалық державалармен достық қарым-қатынасты сақтауға қабілетті және көрегендік танытты. Савантвади мемлекетін сақтау үшін, әсіресе ағылшындардың агрессиясына қарсы Савантвадиге көмектесетін ешкім болмаған кезде, ол мойынсұнушылық позицияны қабылдады. Савантвади патшайымдары мемлекеттік істердің барлығын – әкімшілік және өнерді тамаша түрде басқарды. Раджмата Сатвашиладеви мен Раджасахеб Шиврамрадже Бхонсле Савантвадидің өліп бара жатқан Ганжифа және лакталған бұйымдарын қайта жаңғыртуға жауапты. Олар 1971 жылы Савантвади лакталған бұйымдарын құрып, өнер түрін халықаралық нарыққа шығаруға қол жеткізді. Раджасахебтың қайтыс болғаннан кейін, Раджмата Ганжифа өнерін қайта жаңғырту және насихаттау жөніндегі күш-жігерін жалғастырды. Ол лакталған бұйымдар, қолмен тоқу және қолмен кестелеуде өзінің шеберлігімен көзге түсті және осы үшін жүлделер алды. Ол өзін осы өнер түрінің өсуі мен дамуына толыққанды берді және үлкен қызығушылық танытты.

Архитектуралық ерекшеліктері

Савантвадидің патша сарайы – ағылшын аркаларымен, жергілікті шеберлікпен және жарқын қызыл латерит тастарымен үйлесімді біріктірілген нағыз сәулеттік шедевр. Бұл екі қабатты сарайдың кірпішпен қапталған қоңыр қабырғалары оның ұлттық сипатын күшейтеді және Савантвадидің бірегей, көріп тастамайтын туристік орталығына айналдырады. Сарайдың ортасында таза күтіммен жасалған газонды әдемі алаң орналасқан, ал төрт жағынан бөлмелермен қоршалған. Бұл бөлмелерде патшалық билік кезінде министрлер мен шенеуніктер тұрған деген деректер сақталған. Сарай төңірегінде кең бақтар, ағаштар мен осы ландшафтық бақтың ортасында тұрған керемет құрылым бар.

Дарбар залы

Сарайдың Дарбар залының іргетасы 1881 жылғы 21 наурызда Мумбай губернаторы, сэр Джеймс Фергюсон қалауымен салынды. Зал Рагхунат Савант Бхонсле билік еткен кезеңде аяқталды. Дарбар залының едені гүл сияқты әсемдеп жиналған плиткалармен жабылған. Дарбар залының төбесіне ою-өрнек түрінде цинк пластиналар орнатылған. Дарбар залы патша мен мемлекеттік қызметкерлердің барлығының қабылдау залы ретінде қолданылды. Оның екі жағында патшайымдардың іс процесін тыңдау үшін пайдаланған балкондары бар. Залдағы екі әсем шамдыр 1880 жылдарға дейін сақталып келген. Дарбар залы соңғы рет қазіргі патша Раджасахеб Кхем Савант VI-ның таққа отыру салтанатына арналды.

Тайсахеб Уада

Уадалар – Махараштраның құрметті және бай сәулет мұрасының бір бөлігі. Төртбұрышты құрылысы және ортасындағы ашық верандасы Маратха халқының мақтанышын, дінін, мәдениетін, дәстүрлерін және күрделі тарихын көрсетеді. Тайсахеб уадасын 1800 жылдардың ортасында Рагхунат Савант Бхонсле өзінің екінші әйелі Ямуна Бай үшін салған. Уада Махараштра мәдениетінде үйдің ең үлкен әйеліне «ТАИ» деп аталатынын ескере отырып, Ямуна Байдың құрметіне аталған. Сондықтан, оған құрмет көрсетіп, барлығы оны Тай деп атаған, ал уада Тайсахеб уадасы деп аталды. Оның төрт жағында бөлмелер орналасқан, бұл оған әдемі аула көрінісін береді. Бұрын, ашық алаңның ортасында екі табиғи дренаж жүйесі болған. Қазір Тайсахеб уадасы Юврадж Лакхам Савант Бхонсле және Юврани Шрадда Лакхам Савант Бхонсле тарапынан Саванттар әулетінің егеменді әйелдеріне арналған, Вишнудың алты аватарынан (Дашавтар Ганжифа) шабыттанған алты бөлмелі сәнді қонақ үйге айналдырылуда.

Мұра, өнер және лак бұйымдары

Тарихи тұрғысынан алғанда, 17-18 ғасырларда Андхра және Телангана аймақтарынан келген бірнеше білімді брахмандар Хем Савант III-мен Дхармашастра бойынша пікір алмасу үшін Савантвадиге келгені мәлім. Ол Дхармашастра саласында сөзсіз авторитет саналды. Сол кезде брахмандар Савантвадиге ганжифа өнері мен лак бұйымдарын әкелді. Раджесахеб және оның әйелі Раджмата Сатвашиладеви Савантвадидің жоғалып бара жатқан ганжифа өнері мен лак бұйымдарын қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Олар 1971 жылы «Савантвади лак бұйымдары» мекемесін құрып, бұл өнер түрін халықаралық нарыққа жеткізе алды. Ол Оңтүстік Ратнагири ауданында «Шикшан Прасарак Мандал» қорынын құрып, 1961 жылы Ш. Панчам Кхемрадж Махавидьялаясын ашты. Әйелдерді күштендіру мақсатында ол «Махараштра мемлекеттік қолөнер» кәсіпорнын құрды. Савант Бхонсле әулеті бүгінде ганжифа және лак бұйымдарын сақтау ісінде тұрақты түрде жұмыс істеп келеді.

Ганджифа

Ганджифа – ойын карталары, оның тамыры Парсыға дейін жетеді. Оны 16 ғасырда Моғолдар Үндістанға әкелген. Ганджифа карталары Моғол дәуірінде суфи қасиеттілері арқылы келген деп саналады. «Ганджифа» терминінің шығу тегі белгісіз. Бір деректер бойынша, «Ганж» дегені – парсы тілінде «қазына, қазынахана немесе жинақ» деген мағынаны білдірсе, енді біреулері оның «ганжифех» деген парсы сөзінен шыққандығын айтады, яғни «ойын карталары». Патша сарайларында Ганджифа карта ойыны «Дарбар Калам» деп белгілі болған, ал оны жасау үшін піл сүйегі, тасбақа панцирі және басқа да құнды материалдар қолданылған. Сонымен қатар, халық арасында танымал болғандықтан, «Базар Калам» деп аталған. «Базар Калам» пальма жапырақтары, қатайтылған мата, картон сияқты арзан материалдардан жасалған, бұл оны барлығына қолжетімді еткен. Бұл өнер түрі классикалық, дәстүрлі, халықтық және тайпалық болып бөлінеді. Ганджифа дәстүрлі түрге жатады. Олар дөңгелек, тіктөртбұрышты және сопақ пішіндес болып келеді және шеберлердің қолымен жасалады. Бастапқыда карталарда парсы мотивтері мен әріптері бейнеленген, бірақ кейіннен оларға үнділік сипат беру үшін патшалар шеберлерден жергілікті мотивтерді қосуды сұраған. Осылайша, Рамаяна, Дашаватара және Рашилерден алынған көптеген суреттер пайда болды. Құдайдың атын қайталап айту арқылы күнәлар кешіріледі деп сендіреді. Дашаватара – тек ойын ғана емес, сонымен қатар біздің мәдениетімізді және қасиетті жазбаларымыздағы оқиғаларды үйрету үшін де қолданылған. Сондықтан Ганджифамен ешқашан құмар ойнамайды. Оны қоғамдық бірлік сезімін қалыптастыру үшін ойнаған. Үндістанның барлық штаттарында Ганджифа карталарын жасаудың өзіндік стилі бар: Бихар, Джамму және Кашмир, Батыс Бенгал, Пәнджаб, Раджастан, Карнатака, Андхра-Прадеш, Одиша және Махараштра. Бұл карталар түрлі құдайлар, флора және фауна бейнеленген, сонымен қатар сандық деректермен әшекейленген жергілікті суреттермен безендірілген. Қазір тек Майсур, Пури, Бишнапур және Савантвади қалаларындағы бірнеше отбасы ғана осы өнермен айналысып жүр.

Ганжифа карталары туралы

Ганджифа ойынындағы әрбір костюмнің фоны әртүрлі түспен боялған. Савантвадиге тән түстер – қызыл, жасыл, сары, қоңыр және қара. Карталардың арт жағы әдетте біртекті, қызғылт сары түсті болады. Оны көбінесе 3 ойыншы ойнайды. Дашавтар Ганджифасы Вишну құдайының он бейнесіне негізделген. Олар: Матся, Курма, Вараха, Нрусимха, Ваман, Паршурам, Рам, Кришна, Будда және Калкин. Бұл 120 картадан тұратын жиынтық, онда 10 костюм бар, әрқайсысында 12 картадан. 12 карта одан әрі 2 сарай картасына бөлінеді – король және министр немесе Прадхан карталары бар суретті карталар, ал қалған 10 карта – нөмірленген карталар немесе туз бен 10-ға дейінгі карталар, оларда костюм белгілері немесе хукумдар бейнеленген. Дашавтар Ганджифасымен қатар, Савантвади суретшілері мен шеберлері Дашавтар Дарчитри Ганджифасын, Чанг Канчанды (Мұғал Ганджифасы), Наваграханы (Тоғыз планета), Рашині (Шаңырақ белгісі), Дханалакшмиді, музыкалық аспаптарды, жануарларды, құстарды, Таро және Индо-француз, Арьядев, Овал және қос фигуралы ойын карталарын жасайды.

Лакталған бұйымдар

Савантвадиде лак бұйымдарын жасау өнері 17 ғасырдың соңында Андхра-Прадештен келген Телангана брахмандары Савантвадидің сол кездегі билеушісі Кеме Савант III-ке Дхармашастра бойынша дәйектемелер жасау үшін келген кезде пайда болды. Кеме Савант III сонымен қатар өнер мен музыканың меценаты болды. Савантвади билеушілері, Савант Бхонслелердің патшалық қолдауымен, бұл қолөнер және шеберлер қауымы, читарилер одан әрі дамыды. 18 және 19 ғасырларда Савантвадиде осы қолөнердің әртүрлі мектептері ашылды. Ганджифа карталары тамаринд дәнінің ұнтағы мен майдың қоспасымен жабылған, боялған және лакпен қапталған қағаздан жасалған. Қазіргі уақытта гүлдік шекаралар мен ою-өрнектер, сондай-ақ мифологиялық бейнелер суға негізделген темпера бояуларымен салынады, содан кейін олардың түстерін сақтау және күшейте түсу үшін лакпен жабылады. Савантвади лак бұйымдарын 1971 жылы Х.Х. Раджасахаб подполковник Шиврам Савант Бхонсле және Х.Х. Ражмата Сатвашиладеви Бхонсле құрды. Бір күні Х.Х. Раджасахеб Шиврамраже Бхонсле Лондонның Виктория және Альберт мұражайына барғанда, «Савантвади карталары» деген жазулы табельді байқады. Осы кезде ол Савантвадиде жасалған карталар туралы білді. Ол осы туралы толыққанды ақпарат жинады. Савантвадиге келген соң, ол осындай карталар жасайтын шеберлерді іздеді. Ол және оның әйелі 80 жастағы шебер Пундалик Читариден бұл өнерді үйренді, ол сол кезде жылына 2 жиын Ганджифа жасаған. Олар Ганджифа және лак өнерін жаңғырту және насихаттау үшін Савантвади Лакеруарын ашты. Олардың мақсаты – осы өнерді жас ұрпаққа үйрету, осылайша оны одан әрі дамыту.

Савантвади мұражайы

Савантвади сарайында патша отбасына және Савантвади өнеріне, әсіресе Ганжифаға арналған бірнеше бөлмеде мұражай орналасқан. Мұражайды 2005 жылы қайтыс болған Оның Ұлылығы Ражмата Сатвашиладеви Бхонсле ашты. Мұражай жинағына патша отбасы мүшелерінің фотосуреттері мен картиналары, жылдар бойы патшалардың тәж кию рәсімдері, патша мен патшайымның өнер туындылары, отбасы қолданған жиһаз, патша отбасы жинаған мүсіндер және біздің Ганжифа ойын карталары кіреді.

География және климат

Савантвади Махараштра штатының Синдхудург ауданында орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Бұл Синдхудург ауданының әкімшілік орталығы. Савантвади Махараштраның батыс жағалауында орналасқан, батысында Араб теңізі және шығысында Батыс Гат тауларымен шектеседі. Қалалық бірлік ретінде, оның аумағы шамамен және күндіз орташа күшті жел, түнде жеңіл жел соғады. Қала топографиясы жазықтан толқынды-белесті жерлерге дейін өзгеріп, ішінде көптеген төбелер, аңғарлар мен жазық далалар бар. Қала геологиясы таулы аймақтарда қатты латерит топырақтарымен, ал теңіз жағалауында құмды топырақтармен сипатталады. Савантвади Конкан жағалауындағы көлік артериясы үшін тоқтау орны ретінде жиі қолданылады. Савантвадиде тропикалық климат басым, жаз және қыс айларында температура шамамен бірдей болады, орташа температурадан басталады. Орташа ылғалдылық шамамен 78% құрайды, мамыр, маусым және шілде айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Шілде айындағы максималды орташа ылғалдылық 93%, ал қаңтар айындағы ең төменгі орташа ылғалдылық 56%. Кёппен климаттық жіктелуі бойынша Савантвади тропикалық/мегатермалды аймаққа жатады және Оңтүстік-Батыс муссонының Араб теңізі тармағының тікелей әсеріне ішкі аймақ. Мамырдан қазанға дейінгі шамамен алты айдың ішінде жылдық жауын-шашынның 90% түседі, ал желтоқсаннан наурызға дейін өте құрғақ болады. Савантвадидегі жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен . Савантвадидегі ең жағымды айлар желтоқсаннан ақпанға дейін, осы кезеңде ылғал мен температура ең төменгі деңгейде болады. Осы уақыт аралығында күндізгі температурадан төмен болып қалады және түнгі температура шамамен дейін төмендейді. Бұл маусымнан кейін наурыз-мамыр айларында жазғы ыстық кезең басталады, осы кезде температура дейін көтеріледі. Жазғы маусымнан кейін муссондық маусым келеді, бұл кезде Батыс Гаттардың әсерінен Савантвадиде Үндістанның көптеген қалалық орталықтарына қарағанда көбірек жауын-шашын жауады. Маусым мен қыркүйек аралығында жауын-шашын мөлшері шамамен болуы мүмкін. Қыркүйек айында жаңбыр азаяды, ал қазан айында кейде жаңбыр жауады.

Тіл

Савантвадиде молвани тілі басым. Маратхи тілі мемлекеттік тіл, кеңінен қолданылады және мектептерде оқыту тілі болып табылады. Гоандық конкани тілі шамалы түсініледі, бірақ қолданылмайды. Хинди және ағылшын тілдері де әлеуметтік байланыста қолданылады. Қала халқының көп бөлігі индуистер, одан кейін мұсылман, буддист және христиан азаматтары аз қысымда.

Рельстер

Конкан темір жолы корпорациясы Лимитетінің Мумбаи мен Мангалорды байланыстыратын темір жолы, көпшілікке Конкан темір жолы деп белгілі, Савантвади жолы темір жол стансасынан өтеді, ол қаладан 6 км қашықтықта орналасқан. Тривендрум-Раджани экспресі Савантвади жолы темір жол стансасында тоқтайды.

Ауа

Ең жақын әуежай – Колхапур, ол 128 км қашықтықта, Карнатака штатындағы Белгаум – 110 км, ал Гоадағы Мопа – 18 км қашықтықта орналасқан. Жаңа әуежай Венгурла ауданындағы Чипи-Паруледе салынып жатыр.