Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иоганн Баптист Цисат (латынша Cysatus; французша Jean Baptiste Cysat) (шамамен 1587 – 17 наурыз, 1657) – швейцариялық иезуит математигі және астрономы, оның құрметіне Ай кратері Cysatus деп аталды. Ол Люцернде картограф, тарихшы және фольклоршы Ренвард Цисаттың (1545–1614) 14 баласының сегізіншісі болып дүниеге келді. 1604 жылы Цисат иезуиттер қатарына қосылды және 1611 жылдың наурыз айында Ингольштадт қаласында теологияны оқыды. Сол жерде ол Кристоф Шейнермен танысты, оның күн дақтарын байқау жұмысына көмектесті, ал оның ашылуы кейіннен Галилей мен Шейнер арасындағы пікір қақтығысының себебіне айналды. 1618 жылы Цисат Ингольштадт университетінде математика профессоры болып тағайындалды, бұл қызметте Шейнерді алмастырып, астрономиялық мәселелермен одан да терең айналысуға мүмкіндік алды. Цисат жаңадан ойлап табылған телескопты қолданған алғашқы ғалымдардың бірі болды.
Johann Baptist Cysat (Latinized as Cysatus; in French, Jean Baptiste Cysat) (c. 1587 – March 17, 1657) was a Swiss Jesuit mathematician and astronomer, after whom the lunar crater Cysatus is named. He was born in Lucerne, as the eighth of 14 children, to cartographer, historian and folklorist Renward Cysat (1545–1614). In 1604, Cysat joined the Jesuits and became a theology student in March 1611 in Ingolstadt. There he met Christoph Scheiner, whom he assisted in the latter’s observation of sunspots, whose discovery would later become a matter of dispute between Galileo and Scheiner. In 1618, Cysat was named professor of mathematics at the University of Ingolstadt, succeeding Scheiner in this position, thereby allowing him to concern himself further with astronomical problems. Cysat became one of the first to make use of the newly developed telescope.
Цисат және кометалар
Сызаттың ең маңызды жұмысы кометаларға қатысты болды, ол 1618 жылы кометаны байқады. Ол комета туралы "Mathemata astronomica de loco, motu, magnitudine et causis cometae qui sub finem anni 1618 et initium anni 1619 in coelo fulsit" атты монография жариялады. Ингольштадт Ex Typographeo Ederiano 1619 (Ингольштадт, 1619). Сызат пікірінше, кометалар Күнді айналдырады, сонымен бірге ол кометаның орбитасы дөңгелек емес, параболалық екенін көрсетті. Сызаттың кометаға қатысты бақылаулары өте егжей-тегжейлі. Сызат кометалық ядроларды алғаш рет сипаттауға жеткілікті егжей-тегжейлі көрді және ядроның қатты пішіндіден жұлдызды бөлшектерге толы пішінге қарай өрлеуін қадағалай алды. Сызаттың кометалық ядролардың суреттері басқалардың карталарына енгізілген. Оның кометаны байқауы соншалықты егжей-тегжейлі болды, сондықтан 1804 жылы ол әлі де оның үздік байқаушыларының бірі болып саналды. Бұл жұмыста сондай-ақ Орион тұмандығына қатысты Сызаттың бақылаулары (кейбіреулер оны, мүмкін, қате түрде, оның ашылуымен байланыстырады), ол оны кометаның табиғатымен салыстырды. Сызат кітабының ерекшелігі оның әйел баспашысы Элизабет Ангермармен басылып шыққанында. XVII ғасырда баспа гильдиясы шығарған ережелерге сәйкес, кейде жесірлер мен қыздар күйеулерінің немесе әкелерінің бизнесін өздеріне алатын болды.
Cysat's most important work was on comets, and he observed the comet of 1618. He published a monograph on the comet called Mathemata astronomica de loco, motu, magnitudine et causis cometae qui sub finem anni 1618 et initium anni 1619 in coelo fulsit. Ingolstadt Ex Typographeo Ederiano 1619 (Ingolstadt, 1619). According to Cysat’s opinion, comets circled around the sun, and he demonstrated at the same time that the orbit of the comet was parabolic, not circular. Cysat’s observations on the comet are characterized by their great detail. Cysat saw enough detail to be the first to describe cometary nuclei, and was able to track the progression of the nucleus from a solid shape to one filled with starry particles. Cysat’s drawings of cometary nuclei were included on the maps of others. His observations of the comet were so detailed that in 1804, he was still considered one of its excellent observers. This work also includes Cysat’s observations on the Orion Nebula (he is sometimes, probably erroneously, credited with its discovery), which he compared to the nature of the comet. Cysat’s book is also remarkable due to the fact that it had been printed by a woman, Elizabeth Angermar. During the seventeenth century, regulations laid down by printing guilds sometimes allowed widows and daughters to take over their husbands’ or fathers’ businesses.
Басқа жұмыстар
Cysat 1620 жылы толық ай тұтылуын бақылады. 1624-1627 жылдары Люцерндегі иезуит колледжінің ректоры қызметін атқарды. 1627 жылы Испанияда болып, Мадридтегі иезуиттердің Корольдік колледжінде оқытқаннан кейін, 1630 жылы Ингольштадтқа оралды. 1637 жылы Инсбрукте және 1646 жылы Эйхштатта ректор болып жұмыс істеді. Иоганн Кеплер Ингольштадт қаласында Cysat-қа келген, бірақ олардың хат алмасының тек бір ғана хаты, 1621 жылғы 23 ақпанда жазылған нұсқасы ғана сақталған. 1631 жылғы 7 қарашада Cysat, Кеплердің 1631 жылы болжаған Меркурийдің транзитін бақылаған алғашқы төрт ғалымның бірі болды. Соңынан ол туған қаласы Люцернге оралып, 1657 жылғы 17 наурызда қайтыс болды.
Cysat observed the full lunar eclipse of 1620. He served as rector at the Jesuit College in Lucerne from 1624 to 1627. After a stay in Spain in 1627, where he taught at the Jesuit Colegio Imperial de Madrid, he returned to Ingolstadt in 1630 and served as rector in Innsbruck in 1637 and Eichstätt in 1646. Johannes Kepler visited Cysat in Ingolstadt, but only one letter of their correspondence, dated February 23, 1621, survives. On November 7, 1631, Cysat was one of the four first observers of a transit of Mercury predicted by Kepler in 1631. Cysat subsequently returned to his hometown of Lucerne, where he died on March 17, 1657.