Кеңес Одағы мен Израиль-Араб қақтығысы: Суық соғыс кезеңіндегі рөл

Кіріспе

Суық соғыстың бір бөлігі

Кеңес Одағы Араб-Израиль қақтығысында маңызды рөл атқарды, өйткені бұл қақтығыс Суық соғыстың маңызды бір бөлігі болды.

Марксизм-ленинизм және сионизм

Сионизмге қатысты ресми советтік идеологиялық ұстаным, бұл қозғалысты "буржуазиялық ұлтшылдыққа" ұқсас деп айыптады. Владимир Ленин, теңдік идеалдарына және барлық адамзаттың әмбебаптығына берілгендігін мәлімдеген, сионизмді реакциялық қозғалыс, "буржуазиялық ұлтшылдық", "әлеуметтік керітартпалық" және еврейлер арасындағы кластық жіктелуді жоққа шығаратын, артта қалған күш деп қарастырды. Советтер сионистік қозғалыстың басты мақсаты – еврейлердің жалпы халық арасында тараған елдерден Израильге жаппай көшіп келуін қамтамасыз ету екеніне сенді, бұл ретте Кеңес Одағына ерекше мән берілді. Иосиф Сталин билігі тұсында ол бастапқыда еврейлердің Совет Одағынан Израильге шектеулі көшіп кетуіне келісім берді, осылайша социалистік Израиль құрылатынына үміттенді.

Израиль мемлекетінің құрылуы

Кеңес Одағының сыртқы саясатын қабылдаушылар үшін прагматизм идеологиядан басымдық алды. 1944 жылдың соңынан бастап, 1948 жылға дейін және тіпті одан кейін де Иосиф Сталин өзінің ресми антисионистік ұстанымын өзгертпей, просионистік сыртқы саясатты қабылдады, себебі жаңа ел социалистік болады және Таяу Шығыста британдық ықпалдың әлсіреуін жеделдетеді деп сенді. КСРО 1947 жылы БҰҰ-ның Палестинаны бөлу жоспары талқылау кезінде БҰҰ-да сионизмді қолдауға кірісті. Ол еврей-араб екіұлтты мемлекетін құруды артық көрді. Бірақ егер мұндай мүмкін болмаса, бөлінуді және еврей мемлекетін қолдайтынын білдірді. 1947 жылдың 14 мамырында Кеңес елшісі Андрей Громыко былай деп мәлімдеді:
"Біздің білуімізше, еврей халқының көп бөлігінің мүдделері Палестина мәселесімен және оның болашақ басқаруымен байланысты. Бұл фактті дәлелдеудің қажеті жоқ. Соңғы соғыста еврей халқы зор қайғы мен азап шекті. Біріккен Ұлттар Ұйымы осы жағдайға немқұрайлы қарай алмайды және қарай немесе, өйткені бұл оның Хартиясында жарияланған жоғары принциптерге қайшы келер еді. Еуропаның ешбір батыс мемлекеті еврей халқының ең қарапайым құқықтарын қорғауға және оны фашистік қылмыскерлердің зорлық-зомбылығынан сақтауға шамасы келмеді, осы себепті еврейлер өз мемлекетін құруға ұмтылады. Бұл жағдайды ескермеу және еврей халқының осы ұмтылысын іске асыру құқығын жоққа шығару әділетсіз болар еді." Осы сөзден кейін Кеңес Одағының ақпарат құралдары антисионистік материалдарды уақытша жариялауын тоқтатты. Ол осы саясатты ұстанды және БҰҰ-ның Палестинаны британдық мандаттан бөлу жоспарын қолдады, нәтижесінде Израиль мемлекеті құрылды. 1948 жылдың 17 мамырында, Израиль тәуелсіздігін жариялағаннан үш күн өткен соң, Кеңес Одағы оны де-юре мойындады, еврей мемлекетін де-юре мойындаған алғашқы ел атанды. Дипломатиялық қолдаудан өзге, 1948 жылғы араб-израиль соғысында Израиль үшін Кеңес блогының құрамына кіретін Чехословакиядан келген қару-жарақ маңызды рөл атқарды.

For Soviet foreign policy decision makers, pragmatism took precedence over ideology. Without changing its official anti Zionist stance, from late 1944, until 1948 and even later, Joseph Stalin adopted a pro Zionist foreign policy, apparently believing that the new country would be socialist and would accelerate the decline of British influence in the Middle East. The USSR began to support Zionism at the UN during the 1947 UN Partition Plan debate. It preferred a Jewish–Arab binational state. But if this proved impossible it indicated that it would support partition and a Jewish state. On 14 May 1947, the Soviet ambassador Andrei Gromyko announced:
As we know, the aspirations of a considerable part of the Jewish people are linked with the problem of Palestine and of its future administration. This fact scarcely requires proof. During the last war, the Jewish people underwent exceptional sorrow and suffering. The United Nations cannot and must not regard this situation with indifference, since this would be incompatible with the high principles proclaimed in its Charter. The fact that no Western European State has been able to ensure the defence of the elementary rights of the Jewish people and to safeguard it against the violence of the fascist executioners explains the aspirations of the Jews to establish their own State. It would be unjust not to take this into consideration and to deny the right of the Jewish people to realize this aspiration. Shortly after this speech, the Soviet media temporarily stopped publishing anti Zionist material. It followed this policy and gave support to the UN plan to partition the British Mandate of Palestine, which led to the founding of the State of Israel. On May 17, 1948, three days after Israel declared independence, the Soviet Union legally recognized it de jure, becoming the first country to grant de jure recognition to the Jewish state. In addition to the diplomatic support, arms from Czechoslovakia, part of the Soviet bloc, were crucial to Israel in the 1948 Arab–Israeli War.

Алты күндік соғыс

Кеңес Одағы 1960 жылдардың ортасында жақындасу саясатын қабылдағанымен, Израильдегі алты күндік соғыстың басталуында маңызды рөл атқарды. Кеңес Одағы ішкі өзгерістерді жүзеге асыру үшін экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты бұл саясатты ұстанды. Сонымен қатар, Леонид Брежневтің 1966 жылғы желтоқсанда Орталық комитет алдында жасаған сыртқы саясат жөніндегі сөзінде айтылғандай, Кеңес Одағының сыртқы саясатының басты мақсаты Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі шекараларды бекіту болды. Осылайша, Еуропаға кез келген саяси тұрақсыздықтардың таралуын болдырмау үшін Кеңес Одағының сыртқы іс-әрекеттерінде сақтық таныту қажет деп есептелді. 1950 жылдары Кеңес Одағы Англо-француздық Суэцтегі сәтсіздік, араб-израиль қақтығысы және совет рублінің қолданылуы салдарынан Мысыр мен Сириямен одақтас болды. Кейіннен Мысыр мен Сирия арасында қорғаныс шарты жасалды, оған сәйкес, егер біреуі Израильге соғыс жарияласа, екіншісі де қатысуға міндетті болды. Израильдің 1948 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Кеңес-Израиль қарым-қатынастары нашарлады. 1963 жылы Леви Ешколь Израильдің премьер-министрі болғанда, Мәскеу алаңдады, өйткені Ешкольдің сыртқы саясатының бағыты, әсіресе Кеңес-Израиль қарым-қатынастары бойынша қандай болатыны белгісіз болды. Алғашқыда жағдай жақсырақ сияқты көрінді, 1965 жылғы маусымда және 1966 жылғы қаңтарда Кеңес және Израиль үкіметтерінің өкілдері кездесті. Алайда, қарым-қатынас көп ұзамай нашарлады. 1966 жылғы 23 ақпанда Сирияда әскери төңкеріс болды, нәтижесінде жаңа Нео-Баас режимі Израильге қатысты радикалды ұстанымға келді, палестиналық партизандық қозғалысын қолдады және сөзбен де, іспен де Израильге қарсы болды. Израиль мәселесі бойынша келіспеушіліктер Кеңес-Сирия қарым-қатынасында шиеленіс тудырды, нәтижесінде Кеңес Сирияға қару-жарақ жеткізуді кешіктірді және бұрын уәде етілген Евфрат бөгетіне қарыз беруді тоқтатты. 1960 жылдары Сирия мен Израиль шекарасында сириялықтар мен израильдіктер арасында көптеген қақтығыстар болды. 1966 жылғы қазан айында палестиналық партизандар Израильге қарсы операцияларын күшейтті. 1967 жылғы 7 сәуірде Израиль Сирияның жеті заманауи совет МИГ ұшағын жойды, бұл оқиғалардың ең ауырларының бірі болды. Кеңес Сирия әскерін қару-жарақпен жабдықтағанымен, соғыстан аулақ болуға ниеттенгенін білдірді. Палестиналық партизандық операциялардан кейін Кеңес Сыртқы істер министрлігі "екі бағытты тәсілді" қабылдады, Израильден араб елдеріне қатысты агрессивті саясатын тоқтатуды талап етті және Ирак, Иордания мен Сирияға ескерту жіберіп, Кеңес үкіметінің Таяу Шығыстағы Қытайдың және палестиналық партизандық ұйымдардың әрекеттерін жақтырмайтынын түсіндірді. Израиль мен Сирия арасындағы шиеленіс күшейгеніне байланысты Израиль күш қолдану қаупін ғана тиімді тежеуші күш деп санады. 12 мамырда Политбюроға Израиль қорғанысының Сирияға қарсы кең ауқымды шабуылға дайын екенін және қолайлы уақыт күтіп отырғанын хабарлады. Бір күннен кейін, 1967 жылғы 13 мамырда, Кеңес Мысыр президенті Гамаль Абд әл Насерге Израиль әскерлері Сирия шекарасына жиналып жатыр деген барлау туралы мәлімет берді. Дмитрий Чувахин, Израильдегі Кеңес елшісі, бұл хабарды жоққа шығару үшін Израильдің шекараға бару шақыруын қабылдамады. 14 мамырда Насер өз штаб меңгерушісі генерал Мохамед Фавзиді шекараға хабарды тексеруге жіберді, оған Израиль әскерлерінің шоғырлануы жоқ деп хабарлады. Насер кеңестік баяндаманың қате екенін білгенімен, оны Мысырдың Израильге қарсы шабуылға қолдау көрсетуіне ықпал ететіндей түсінді. 15 мамырда Насер Мысыр әскерін Синайға жіберді, ал 1967 жылғы 18 мамырда Насер БҰҰ-ның Біріккен қару күштерінің (БҚК) Мысырдан кетуін сұрады. Сонымен қатар, 22 мамырда ол Тиран бұғазын Израиль кемелері үшін жапты. Израильдіктер Тиран бұғазының жабылуын соғыс актісі деп қабылдады және 1967 жылғы 5 маусымда Мысырға шабуыл жасап, жүздеген ұшақтарды жойды. Кеңес Израильдің шабуылына екі жағынан ден қойды. Біріншіден, Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, Сириямен соғыс дереу тоқтамаса санкциялар салумен қорқытты. Екіншіден, Ақ үйге Израиль әскери операцияларды тоқтатпаса, Кеңес Одағы араласатынын мәлімдеді. Алты күн ішінде Израиль үлкен жеңіске жетті, соғыс 1967 жылғы 10 маусымда атысты тоқтатумен аяқталды. 1967 жылғы маусымда Израиль мемлекеті мен оны қоршаған араб елдері арасындағы соғыста КСРО-ның атқарған рөлі күрделі мәселе болып қалуда. Кейбір ғалымдар Мәскеудің соғысты аймақтағы өз беделін нығайту және араб елдерінің кеңестік көмекке тәуелділігін арттыру үшін бастағанын алға тартады. Бұл тұжырымды кеңейте келе, 1960 жылдары Таяу Шығыста Кеңес Одағының басты мақсаты теңіз және әуе базаларын қамти отырып, әскери присуттациясын кеңейту болғанын айтуға болады. Сонымен қатар, кеңестіктер Сирия мен Израиль арасындағы қақтығыс Сирияның жеңілісіне әкелуі мүмкін екенінен қауіптенгендіктен, Мысырды соғысқа тартуды жөн санады. Басқалары бұл жағдайдың себебі – дұрыс емес есептеулер және араб елдерін бақылауда ұстамау болды деп санайды. Тағы бір теория бойынша, Мәскеу Таяу Шығыстың назарын аудару арқылы Вьетнамнан назарды аударғысы келді. Соңғы кезде Кеңес Одағының басты мақсаты Израильдің атомдық қару жасауын жұмыс істейтіндей болмай тұрып тоқтату болды деген теория пайда болды. Кеңес Израильдің 1967 жылғы соғыстағы жеңісін өзіне зиянды деп қарады, өйткені бір ғана мемлекет советтік әскери техникамен және мысырлық және сириялық кеңесшілерге советтік әскери сарапшылықпен жабдықталған бірнеше араб елдерін жеңіп алды. АҚШ-тың Израильге толық қолдауы Кеңес Одағы мен Израиль арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты, бұл Кеңес Одағының Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзуіне әкелді. Басқа факторлардың ішінде Израильдің Таяу Шығыс саясатында маңызды орын алатын көрші араб елдеріне қатысты белсенді агрессорлық мемлекет ретінде қарастырылуы да болды.

Although the Soviet Union had adopted a foreign policy of détente, easing of hostility, in the mid 1960s, it played a key role in the instigation of the Six Day War in Israel. Soviet Union pursued détente because of the need for economic stability in order to create domestic change. Furthermore, as stated in Leonid Brezhnev's foreign policy speech given to the central committee in December 1966, a key goal of Soviet foreign policy was the consolidation of the post World War II borders. Thus, it was believed that the Soviet Union should be cautious in its foreign engagement in an attempt to prevent any political instability from reaching Europe. In the 1950s, the Soviet Union became allies with Egypt and Syria due to the "Anglo French debacle at Suez, the Arab–Israeli conflict, and the use of the Soviet rouble." Later Egypt and Syria developed a defense treaty, in which if one of them declared war on Israel the other would get involved. Soviet Relations with Israel had declined since Israel's declaration of independence in 1948. When Levi Eshkol became the Israeli prime minister in 1963, Moscow was nervous, because they weren't sure what direction Eshkol would take in his foreign policy, specifically Soviet Israeli relations. Initially things seemed to be going better with representatives from Soviet and Israeli governments meeting in June 1965 and January 1966. However, relations soon fell apart. On February 23, 1966, Syria had a military coup, in which the new regime Neo Ba’ath took a more radical position towards Israel, both in rhetoric and action, supporting Palestinian guerilla activity against Israel. Disagreements about Israel led to the development of tensions in the Soviet–Syrian relationship, eventually leading to the Soviets' delaying their arms shipments to Syria, and slowing down on the previously promised Euphrates dam loan. In the 1960s, there were numerous clashes between the Syrians and Israelis on the Syria–Israel border. In October 1966 Palestinian guerilla operation against Israel intensified. One of the most serious of these incidents occurred on April 7, 1967, when Israel destroyed seven of Syria's modern Soviet MIG planes. Although the Soviets provided the Syrian army with weapons, they made it clear that they wanted to avoid war. After several more Palestinian guerilla operations, Soviet foreign ministry adopted a "two pronged approach", demanding that Israel stop its aggressive policy toward the Arab countries and telling Iraq, Jordan and Syria that a warning had been sent out and explaining that the Soviet government disproved of any Chinese involvement in the Middle East and the actions of the Palestinian guerrilla organizations. As tensions between Israel and Syria increased, Israel felt the threat of force was the only deterrent left. On May 12, the Politburo was told that the IDF had formulated a large scale attack on Syria and was simply waiting for a good time to begin it. A day later, on May 13, 1967, the Soviet's gave the Egyptian President, Gamal Abd al Nasser an intelligence report that claimed there were Israeli troops gathering on the Syrian border. Dmitri Chuvakhin, Soviet ambassador to Israel, refused an Israeli Invitation to visit the border in order to disprove the report. On May 14, Nasser sent his chief of staff, General Mohamed Fawzi to the border to investigate the report, and was told there were no Israeli troop concentrations. Although, Nasser knew that the Soviet report was wrong, he perhaps interpreted it to indicate Soviet support of an Egyptian offensive towards Israel. On May 15, Nasser sent the Egyptian army to Sinai and on May 18, 1967, Nasser requested that the U. N. Emergency Force (UNEF) withdraw from Egypt. Furthermore, on May 22 he closed the Tiran straits to Israeli ships. The Israelis interpreted the closing of the straits of Tiran as an act of war, and attacked Egypt on June 5, 1967, destroying hundreds of airplanes. The Soviets reacted to Israel's offensive in two ways. Firstly it severed diplomatic relations with Israel and threatened sanctions if fighting with Syria did not cease immediately. Secondly, it told the White House that unless Israel stopped military operations, the Soviet Union would get involved. In the following six days Israel achieved massive victories, until the war ended on June 10, 1967, with a cease fire. The role the USSR played in the June 1967 war, between the State of Israel and the surrounding Arab countries, remains fiercely debated. Some scholars have argued that Moscow started the war in order to further its position in the area and increase Arab reliance on Soviet aid. Expanding on the notion that a key goal of the Soviet Union in the Middle East in the 1960s was to expand its military presence through the procurement of both naval and air bases. Furthermore, the Soviets chose to involve Egypt in the conflict due to the fear that an incident between Syria and Israel would likely lead to Syria's defeat. Others claim it was due to miscalculations and the Soviets' lack of control over the Arabs. Another theory was that Moscow was attempting to use the Middle East in order to divert attention from Vietnam. Recently a theory has emerged that claims that the main reason for the Soviet move was to demolish Israel's nuclear development before it had obtained a working atomic weapon. The Soviets also viewed Israel's victory in the 1967 war as damaging to themselves because this one nation had been able to destroy multiple Arab countries that had been supplied with Soviet military hardware, as well as Soviet military expertise to Egyptian and Syrian advisers. The United States' absolute support towards Israel further exacerbated relations between the Soviet Union and Israel which furthered the Soviet Union's decision to break off diplomatic ties to Israel. Other factors included the fact that Israel was considered to be an actively belligerent state towards its neighboring Arab countries that held prominence in the Soviet Union's Middle East agenda.