"Синатра доктринасы: өз жолын өзі таңдау"

Кіріспе

Синатра доктринасы – Михаил Горбачев тұсында кеңестік сыртқы саясаттың бір бөлігі болды, ол Варшава шартының мүше мемлекеттеріне өз ішкі мәселелерін өздері шешуге мүмкіндік берді. Бұл атау Фрэнк Синатраның танымал "My Way" әніне әзілмен сілтеме жасады – КСРО бұл мемлекеттерге өз жолымен жүруге рұқсат берді. Оның іске асырылуы Горбачевтің жаңа саяси ойлау доктринасының бір бөлігі еді.

Тарих

Синатра доктринасы – бұрынғы Брежнев доктринасымен үлкен ажылым, онда спутниктік мемлекеттердің ішкі істерін Мәскеу қатаң бақылап отырды. Бұл 1956 жылғы Мажарстан революциясын басып тастауға, 1968 жылы Варшава шартының Чехословакияға басып кіруіне, сондай-ақ 1979 жылы Варшава шартының мүшесі емес Ауғанстанға басып кіруіне негіз болды. 1980-жылдардың соңына қарай Кеңес жүйесіндегі құрылымдық ақаулар, экономикалық қиындықтардың күшеюі, антикоммунистік көңіл күйдің өрбуі және Кеңес-Ауған соғысының салдары Кеңес Одағының өз ықпалын көршілеріне таңуын өте қиын етіп берді. Бұл терминді 1989 жылдың 25 қазанында Сыртқы істер министрлігінің өкілі Геннадий Герасимов қолданды. Ол Хельсинкиде журналистерге екі күн бұрын Кеңес Одағының Сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзенің сөйлеген сөзі туралы айтты. Шеварднадзе барлық елдің, оның ішінде Варшава шартының басқа да мемлекеттерінің таңдау еркіндігін мойындайтынын мәлімдеді. Герасимов журналистерге: «Енді бізде Фрэнк Синатра доктринасы бар. Оның «Мен өз жолыммен жасадым» деген әні бар. Сондықтан әр ел өзіне қалай жүру керектігін шешеді», – деді. Мәскеудің Кеңес блогындағы коммунистік партияларды қабылдамайтыны туралы сұраққа ол: «Саяси құрылымды сол жерде тұратын адамдар шешуі керек», – деп жауап берді. Синатра доктринасы Мәскеудің одақтастарына өздерінің болашағын өздері шешуге рұқсат беруі ретінде қарастырылды. Бірақ бұл іс жүзіндегі саясат еді, өйткені Кеңес одақтастары бұрыннан-ақ іс-қимыл еркіндігін арттырған болатын. Герасимовтың мәлімдемесінен бір ай бұрын Польшада 1940 жылдан бері алғаш рет коммунистік емес үкімет сайланды. Венгрия үкіметі 1989 жылдың көктемінде Австриямен шекарадағы темір жолдарды алып тастауға кірісті. Тамызда өткен жалпыеуропалық пикникте БАҚ арқылы Шығыс Еуропа халқына бір жағынан Кеңес Одағы шекараны ашуға кедергі келтірмейтіні, екінші жағынан Шығыс Еуропа үкіметтерінің арасында келіспеушіліктер бар екені анық болды. Венгрия Шығыс Германия азаматтарының саяхаттай алатын аздаған елдердің бірі болғандықтан, мыңдаған адам батысқа қашу үшін сонда келді. Шығыс Германия үкіметінің наразылығына орай, венгрлер адамдардың қоныс аударуын тоқтатудан бас тартты. Бұл оқиғалар Шығыс Германия басшысы Эрих Хонеккер сияқты қатал коммунистерді алаңдатты, ол Кеңес блогының дәстүрлі «социалистік бірлігінің» аяқталуын айыптады және Мәскеуден мажарларды тоқтатуды сұрады. Хонеккердің еліндегі жағдай нашарлап, Лейпцигте және Шығыс Германияның басқа қалаларында үкіметке қарсы демонстрациялар өтті. Шеварднадзенің сөзі және Герасимовтың жаңа саясатты сипаттауы Хонеккердің өтініштерін қабылдамаумен тең болды. «Синатра доктринасының» жариялануы Кеңес блогының барлық жерінде үлкен әсер етті. Шығыс Германия үкіметі коммунизмді қорғау үшін Кеңес Одағының араласуына үміттенді. Бірақ «Синатра доктринасының» жариялануы Кеңес Одағының Шығыс Германия коммунистеріне көмектеспейтінін көрсетті. Бірнеше айдың ішінде Шығыс Германия, Чехословакия, Болгария және Румынияның коммунистік үкіметтері құлатылды, осылайша «суық соғыс» аяқталды.

The Sinatra Doctrine was a major break with the earlier Brezhnev Doctrine, under which the internal affairs of satellite states were tightly controlled by Moscow. This had been used to justify the crushing of the Hungarian Revolution of 1956 and the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia in 1968, as well as the invasion of the non Warsaw Pact nation of Afghanistan in 1979. By the late 1980s, structural flaws within the Soviet system, growing economic problems, the rise of anti communist sentiment and the effects of the Soviet–Afghan War made it increasingly impractical for the Soviet Union to impose its will on its neighbors. The phrase was coined on 25 October 1989 by Foreign Ministry spokesman Gennadi Gerasimov. He was speaking to reporters in Helsinki about a speech made two days earlier by Soviet Foreign Minister Eduard Shevardnadze. The latter had said that the Soviets recognized the freedom of choice of all countries, specifically including the other Warsaw Pact states. Gerasimov told the interviewer that, "We now have the Frank Sinatra doctrine. He has a song, I Did It My Way. So every country decides on its own which road to take." When asked whether this would include Moscow accepting the rejection of communist parties in the Soviet bloc, he replied: "That's for sure political structures must be decided by the people who live there." The Sinatra Doctrine has been seen as Moscow giving permission to its allies to decide their own futures. In fact, it was a retrospective policy, as Soviet allies had already acquired much greater freedom of action. A month before Gerasimov's statement, Poland had elected its first non communist government since the 1940s. The Hungarian government began to dismantle the Iron Curtain on the border with Austria in spring 1989. From the Pan European Picnic in August, it was clear to the media informed Eastern European population that on the one hand the Soviet Union would not prevent the opening of the border and on the other hand the Eastern European governments were divided. Since Hungary was one of the few countries East Germans could travel to, thousands then traveled there to flee to the west across the newly opened border. To the great annoyance of the East German government, the Hungarians refused to stop the exodus. These developments greatly disturbed hardline communists such as the East German leader Erich Honecker, who condemned the end of the traditional "socialist unity" of the Soviet bloc and appealed to Moscow to rein in the Hungarians. Honecker faced a growing crisis at home, with massive anti government demonstrations in Leipzig and other East German cities. Shevardnadze's speech and Gerasimov's memorable description of the new policy amounted to a rebuff of Honecker's appeals. The proclamation of the "Sinatra Doctrine" had dramatic effects across the Soviet bloc. The beleaguered East German government had hoped for a Soviet intervention to defend communism in East Germany and elsewhere. However, the announcement of the "Sinatra Doctrine" signalled that the Soviet Union would not aid the East German communists. In a few months, the communist governments of East Germany, Czechoslovakia, Bulgaria, and Romania had all been overthrown, thus bringing the Cold War to an end.