Кіріспе
Коммунистік құндылықтарды бейнелейтін реалистік өнердің кеңес стилі. Социалистік реализм – әдебиет пен бейнелеу өнерінде социализмдегі өмірді идеалды түрде бейнелеуді талап ететін Кеңес Одағының ресми мәдени доктринасы. Бұл доктрина алғаш рет 1934 жылы Кеңес жазушыларының бірінші съезінде барлық БАҚ-та кеңес мәдени өндірісінің бекітілген әдісі ретінде жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін социалистік реализмді саяси тұрғыдан Кеңес Одағымен байланыста болған елдер қабылдады. Социалистік реализмнің негізгі ресми мақсаты – «өмірді революциялық дамуында бейнелеу» болды, бірақ стиль немесе тақырыпқа қатысты ешқандай ресми нұсқаулар берілмеді. Атауына қарамастан, осы стильдегі тұлғалар көбінесе жоғары идеалданған, әсіресе скульптурада, ол классикалық скульптураның қағидаларына көп сүйенеді. Социалистік реализм – әлеуметтік мәселелерді реалистік бейнелейтін және 1930 жылдары АҚШ-та танымал болған әлеуметтік реализмнен және бейнелеу өнеріндегі «реализмнің» басқа түрлерінен өзгеше. Социалистік реализм өте нақты және түсінікті мағынада жасалды, көбінесе идеалданған КСРО бейнеленді. Социалистік реализмде күрделі көркемдік мағына немесе интерпретация болмады. Социалистік реализм 1920 жылдардың басында дамығаннан бастап, 1960 жылдардың соңында ресми мәртебесінен айырылғанға дейін, 1991 жылы Кеңес Одағының тарауына дейін Кеңес Одағындағы беделді өнер түрі болды. Басқа елдер де өнердің белгілі бір канонын қолданғанмен, Кеңес Одағындағы социалистік реализм ұзаққа созылып, Еуропаның басқа елдеріне қарағанда шектеулі болды.
Socialist realism was the official cultural doctrine of the Soviet Union that mandated an idealized representation of life under socialism in literature and the visual arts. The doctrine was first proclaimed by the First Congress of Soviet Writers in 1934 as approved method for Soviet cultural production in all media. Following World War II, socialist realism was adopted by countries politically aligned with the Soviet Union. The primary official objective of socialist realism was "to depict reality in its revolutionary development" although no formal guidelines concerning style or subject matter were provided. Despite its name, the figures in the style are very often highly idealized, especially in sculpture, where it often leans heavily on the conventions of classical sculpture. Although related, it should not be confused with social realism, a type of art that realistically depicts subjects of social concern and was popularized in the United States during the 1930s, or other forms of "realism" in the visual arts. Socialist realism was made with an extremely literal and obvious meaning, usually showing an idealized USSR. Socialist realism was usually devoid of complex artistic meaning or interpretation. Socialist realism was the predominant form of approved art in the Soviet Union from its development in the early 1920s to its eventual fall from official status beginning in the late 1960s until the breakup of the Soviet Union in 1991. While other countries have employed a prescribed canon of art, socialist realism in the Soviet Union persisted longer and was more restrictive than elsewhere in Europe.
Даму
Социалистік реализмді әртүрлі қоғамдағы мыңдаған суретшілер ондаған жылдар бойы дамытты. Ресей өнеріндегі реализмнің алғашқы үлгілеріне Передвижниктердің және Илья Ефимович Репиннің туындылары жатады. Бұл туындылар бірдей саяси мағынаға ие болмаса да, кейіннен олар қолданған тәсілдерді көрсетеді. 1917 жылғы 25 қазанда большевиктер Ресейді басып алғаннан кейін, көркемдік стильдерде айқын өзгерістер болды. Цар билігі құлағаннан бастап большевиктер билікке келгенге дейінгі аралықтағы кезеңде көркемдік ізденістердің қысқа мерзімі болды. Большевиктер билікті қолға алғаннан кейін Анатолий Луначарский Халық ағарту комиссариатының (Наркомпрос) басшысы болып тағайындалды. Ол өнердің адам организміне тікелей әсер ететінін және дұрыс жағдайда бұл әсер оң болатынына тоқталды. Луначарский «үлгілі адамды» (Жаңа кеңес адамын) бейнелеу арқылы өнердің азаматтарды үлгілі кеңес азаматы болуға тәрбиелей алатынына сенді. 1928 жылға қарай Кеңес үкіметі жеке кәсіпорындарды тоқтатуға жеткілікті күшке және билікке ие болды, осылайша футуристер сияқты маргиналды топтарға қолдау көрсету тоқтатылды. Осы кезде «социалистік реализм» термині қолданылмаса да, оның ерекше белгілері қалыпты жағдайға айналды. Ұлы орыс энциклопедиясына сәйкес, бұл терминді алғаш рет 1932 жылғы 23 мамырда «Литературная газета» газетінде Кеңес жазушылар одағының ұйымдастыру комитетінің төрағасы Иван Гронский қолданды. Бұл термин Жозеф Сталин сияқты жоғары деңгейдегі саясаткерлер қатысқан отырыстарда бекітілді. Әдеби социалистік реализмнің жақтаушысы Максим Горький 1933 жылы «Социалистік реализм» атты танымал мақала жариялады. Туынды мынадай болуы керек:
Пролетарлық: жұмысшыларға қатысты және оларға түсінікті. Типикалық: халықтың күнделікті өмірінен алынған көріністер. Реалистік: бейнелеу мағынасында. Партиялық: мемлекет және партияның мақсаттарын қолдайтын.
Proletarian: art relevant to the workers and understandable to them. Typical: scenes of everyday life of the people. Realistic: in the representational sense. Partisan: supportive of the aims of the State and the Party.
Сипаттамалары
Социалистік реализмнің мақсаты – кең таралған мәдениетті кеңестік идеалдарды жақтайтын, қатаң реттелген эмоционалдық білдіріс шеңберіне сыйымдау болды. Партия ең маңызды күш еді және оны әрқашан жағымды жарықтан көрсету қажеттілік тудырды. Партияға адалдықты нығайтатын негізгі ұғымдар: партийность (партиялық бағыттылық), идейность (идеялық мазмұн), классовость (кластық мазмұн), правдивость (шындыққа сәйкестік). Идейность маңызды ұғым болды: туынды тек бекітілген идеяны ғана емес, оның мазмұны формасынан да жоғары тұруы керек еді. Бұл формализмді анықтауға мүмкіндік берді, яғни өнер туындысының формальды жақтары мазмұнынан гөрі маңыздырақ болды. Социалистік реализмнің міндеті – идеалды кеңестік қоғамды көрсету болғандықтан, үлкен үміт пен оптимизм сезімі басым болды. Қазіргі заман ғана емес, болашақ та жағымды бейнеленді. Осылайша, қазіргі және болашақ үнемі идеализацияланғандықтан, социалистік реализмде мәжбүрлі оптимизм сезімі қалыптасты. Егер трагедия мен негатив басқа уақытта немесе басқа жерде көрсетілмесе, оларға жол берілмеді. Осы сезім кейіннен «революциялық романтизм» деп аталатын көңіл-күйді тудырды. Социалистік реализмде гүлдер, күн сәулесі, дене, жастық, ұшу, өнеркәсіп және жаңа технология сияқты жиі қолданылатын бейнелер болды. Суреттелген тақырыптар еңбек сұлулығын, ұжымдық және жеке тұлғаның жалпы игілік үшін жасаған жетістіктерін көрсетуге арналды. Туындыларда көбінесе анық білінетін тәрбиелік мазмұн болды. Алайда, суретші өмірді көрінгендей бейнелей алмайтын, себебі коммунизмге зиян келтіретін кез келген нәрсені жою қажеттігі туындады. Кейіпкерлер толығымен жақсы немесе толығымен жаман болып көрсетілмесе, оларды пайдалануға болмайды. Өнер денсаулық пен бақытқа толы болды: суреттерде қарбалас өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық көріністері бейнеленді, мүсіндерде жұмысшылар, күзетшілер және мектеп оқушылары сомдалды. Шығармашылық социалистік реализмнің маңызды бөлігі емес еді. Осы кезеңде өнер жасауда қолданылған стильдер ең шынайы нәтижелер беретін стильдер болды. Суретшілер қуанышты, күшті шаруаларды, фабрикалар мен колхоздардағы жұмысшыларды суреттеді. Сталиндік кезеңде олар Сталиннің көптеген батырлық портреттерін жасап, оның жеке басына табынушылықты барынша шынайы түрде көрсетті. Социалистік реалистік суретші үшін ең маңыздысы – көркемдік тұтастық емес, партиялық доктринаны сақтау болды.
Маңызды топтар
"Мериам-Уэбстер сөздігі" социалистік реализмді "әлеуметтік сананы дамыту үшін әдебиетті, өнерді және музыканы дидактикалық мақсатта пайдалануды талап ететін марксистік эстетикалық теория" деп анықтайды. Социалистік реализм барлық суретшілерді 1917 жылғы коммунистік революциядан бастап, Сталин билігінің кезеңінде 1980-жылдардың басына дейін плакаттар, фильмдер, газеттер, театр және радио сияқты кез келген бейнелеу құралдарын пайдаланып, социалистік утопиялық өмірдің оң және көтеріңкі бейнесін жасауға міндеттеді. 1917–1924 жылдары Ресей үкіметінің басшысы Владимир Ленин өнердің халыққа арналғанын, халық оны жақсы көруі және түсінуі керек екенін, сондай-ақ көпшілікті біріктіру қажеттігін айтып, өнердің жаңа толқынына негіз салды. Суретшілер Наум Габо мен Антуан Певснер 1920 жылы "Реалистік манифест" жазып, Лениннің басшылығымен өнердің шекараларын анықтауға тырысты, осы арқылы суретшілерге өздерінің шабытына қалай қаласа солай еркін шығармашылық жасауға рұқсат беру керек екенін ұсынды. Алайда Лениннің өнерге қатысты мақсаты басқаша болды: ол өнердің пайдалы болуын қалады, ал Сталин осы ойға сүйене отырып, өнердің үгіт болуы керек екенін айтты. "Социалистік реализм" термині 1934 жылы Кеңес жазушыларының съезінде жарияланды, бірақ нақты анықтама берілген жоқ. Бұл жеке суретшілер мен олардың туындыларын мемлекеттік бақылаудағы пропагандаға айналдырды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін оның орнына Никита Хрущев келді, ол мемлекеттік бақылауды азайтып, 1956 жылы "Жасырын баяндамасында" Сталиннің өнерге қойған талаптарын ашық сынап, "Хрущевтің еруі" деп аталатын саясатқа өзгеріс енгізді. Ол суретшілерді шектеудің қажеті жоқ деп есептеді және олардың шығармашылық қабілеттерімен өмір сүруге мүмкіндік беру керек деп ойлады. 1964 жылы Хрущев қызметтен алынып, оның орнына Леонид Брежнев келді, ол Сталиннің идеяларын қайта жаңғыртып, Хрущев жасаған өнерге қатысты шешімдерді кері қайтарды. Дегенмен, 1980-жылдардың басында социалистік реализм қозғалысының ықпалы төмендеп бастады. Бүгінгі таңда суретшілер Ресейдің әлеуметтік реализмі Совет өнерінің ең қатал және ең ұмытылған кезеңі деп санайды. Топ 1932 жылдың 23 сәуірінде "Әдеби және өнер ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы" декрет бойынша таратылды.
Кеңес жазушылары одағы (ССРО)
Кеңес жазушылары одағының құрылуын Максим Горький ішінен бастады, оның мақсаты – коммунистік партия мақтаған "пролетариат" жазушыларын (мысалы, Федор Панфёров) және "жолдастарды" (мысалы, Борис Пастернак және Андрей Белый) сияқты әртүрлі бағыттағы кеңес жазушыларын біріктіру болды. 1934 жылдың тамызында одақ өзінің бірінші съезін өткізді, онда Горький былай деді:
Жазушылар одағы тек қаламгерлерді біріктіру үшін ғана құрылған жоқ, сонымен қатар кәсіби бірігу оларға өздерінің күшін сезінуге, әртүрлі бағыттарын, шығармашылық қызметін, жетекші принциптерін анықтауға және елдің барлық шығармашылық еңбек күштерін біріктіретін ортақ мақсатқа жетуге мүмкіндік беруі керек. Сол кездегі ең белгілі авторлардың бірі – Александр Фадеев. Фадеев Сталиннің жақын досы болды және оны "әлем таныған ең ұлы гуманистердің бірі" деп атады. Оның ең танымал туындылары – "Жеңіліс" және "Жас гвардия".
The Writers' Union is not being created merely for the purpose of bodily uniting all artists of the pen, but so that professional unification may enable them to comprehend their corporate strength, to define with all possible clarity their varied tendencies, creative activity, guiding principles, and harmoniously to merge all aims in that unity which is guiding all the creative working energies of the country. One of the most famous authors during this time was Alexander Fadeyev. Fadeyev was a close personal friend of Stalin and called Stalin "one of the greatest humanists the world has ever seen." His most famous works include The Rout and The Young Guard.
Әсері
Социалистік реалистік өнердің ықпалы, оны мемлекеттік қолдаудың жалғыз стилі деп танығаннан кейін, ондаған жылдар өтсе де көрініп тұрады. Тіпті 1991 жылы КСРО тарағанға дейін үкімет цензураны азайтуда болды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, Никита Хрущев бұрынғы режимнің шектен тыс шектеу саясатын айыптай бастады. Бұл еркіндік суретшілерге жаңа техникаларды сынап көруге мүмкіндік берді, бірақ өзгеріс дереу болған жоқ. Совет үкіметі құлағаннан кейін ғана суретшілер құлатылған Коммунистік партияның шектеулерінен азат болды. Көптеген социалистік реалистік тенденциялар 1990 жылдардың ортасы мен 2000 жылдардың басына дейін сақталды. 1990 жылдары көптеген ресейлік суретшілер социалистік реализмнің ерекшеліктерін ирониялық түрде пайдаланды. КСРО құлағаннан кейінгі он жылдық ішінде суретшілер социалистік реализмді және кеңестік мұраны ауыр жағдай ретінде бейнеледі. Ал келесі он жылдықта ерекше бір сырттай қарау сезімі пайда болды. Батыс мәдениеттері социалистік реализмге жағымды көзқараспен қарамайды. Демократиялық елдер осы репрессия кезеңінде жасалған өнерді жалғандық деп санайды. Марксистік емес өнер тарихшылары коммунизмді көркемдік өрбуді басаңдататын және осылайша мәдениеттің дамуын тежейтін тоталитаризм түрі деп қарастырады. Соңғы жылдары Мәскеуде бұл қозғалыстың қайта жандануы байқалды, оған Ресей реалистік өнер институты (IRRA) қосылды – үш қабаттан тұратын мұражай, ол 20 ғасырғы Ресей реалистік суреттерін сақтауға арналған.
Музыка
Ханс Эйслер көптеген жұмысшы әндерін, шерулер мен қазіргі саяси тақырыптарға арналған балладаларды жазды, мысалы, «Тілдестік Әні», «Біртұтас майдан Әні» және «Коминтерн Әні». Ол халық үшін революциялық әннің жаңа стилін қалыптастырушылардың бірі болды. Ол сондай-ақ Ленинге арналған реквием сияқты ірі формадағы шығармалардың авторы. Эйслердің ең маңызды туындыларына кантаталар жатады: «Неміс симфониясы», «Заман серенадасы» және «Бейбітшілік Әні». Эйслер революциялық әндердің ерекшеліктерін алуан түрлі өрнекпен үйлестіреді. Оның симфониялық музыкасы күрделі және нәзік оркестрлеуімен белгілі. Еңбек қозғалысының өркендеуімен бірге революциялық әннің дамуы тікелей байланысты болды, осы әндер демонстрациялар мен жиналыстарда орындалды. Революциялық әндердің ең танымалдары – «Интернационал» және «Қауіпті дауылдар». Ресейдегі белгілі әндердің қатарында: «Батыл түр, серіктер!», «Жұмысшылардың Марсельезасы», «Ашу, зұлымдар!» әндері бар. Халық және революциялық әндер кеңестік жаппай әндерге әсер етті. Жаппай ән – кеңес музыкасының басты жанры болды, әсіресе 1930 жылдары мен соғыс жылдарында. Жаппай ән өнер әндері, опера және кино музыкасы сияқты басқа жанрларға да ықпал етті. Ең танымал жаппай әндерге Дунаевскийдің «Отан Әні», Исаковскийдің «Катюша», Новиковтың «Дүниежүзілік демократиялық жастар гимні» және Александровтың «Қасиетті соғыс» әндері кіреді.
Фильм
1930 жылдардың басында совет кинорежиссерлері өздерінің туындыларында социалистік реализмді қолданды. Ерекше аталатын фильмдердің қатарында халықтың тарих жасау процесіндегі рөлін көрсететін "Чапаев" бар. "Максимнің жастығы" (Григорий Козинцев пен Леонид Трауберг), "Щорс" (Довженко), "Біз Кронштадттанбыз" (Е. Дзиган) сияқты фильмдерде революциялық тарих тақырыбы кеңінен дамытылды. Социализмде жаңа адамды қалыптастыру туралы ойлар Н.Экктің "Бастапқы өмір", Довженконың "Иван", М. Калатозовтың "Валерий Чкалов" және "Дербент" танкысының (1941) фильмдік нұсқасында бейнеленді. Кейбір фильмдерде Совет Одағы халықтарының шетелдік басқыншыларға қарсы күресі көрсетілді: Эйзенштейннің "Александр Невский", Пудовкиннің "Минин мен Пожарский", Савченконың "Богдан Хмельницкий". Совет саяси қайраткерлері Юткевичтің Ленин туралы фильмдер трилогиясында бейнеленген. Социалистік реализм 1940-1950 жылдардағы үнді фильмдерінде де қолданылды. Олардың ішінде Четхан Анандтың "Нича-нагар" (1946) – Канн кинофестивалінің біріншісінде "Grand Prix" жүлдесін жеңіп алды, ал Бимал Ройдің "Екі акр жер" (1953) – Канн кинофестивалінің жетіншісінде Халықаралық жүлдеге ие болды.
Суреттер
Александр Дейнека суретшісі Екінші дүниежүзілік соғыстың экспрессионистік және патриоттық көріністері, колхоздар мен спорт саласындағы көрнекті мысал болып табылады. Юрий Иванович Пименов, Борис Иогансон және Гели Корзев "20-шы ғасыр реализмінің бағаланбаған шеберлері" деп сипатталған. Тағы бір танымал суретші – Федор Павлович Решетников. Социалистік реалистік өнер Балтық елдерінде қабылдауға ие болып, көптеген суретшілерге шабыттандырды. Осындай суретшілердің бірі – Цезлав Знамировский (23 мамыр 1890 – 9 тамыз 1977), кеңестік литвалық суретші, ол өзінің кең панорамалық пейзаждарымен және табиғатқа деген сүйіспеншілігімен танымал. Знамировский осы екі құмарлықты біріктіріп, Кеңес Одағында өте маңызды туындылар жасады және 1965 жылы ЛССР-дің Еңбек сіңірген суретшісі атағын алды. Ол Ресей империясының құрамында болған Латвияда дүниеге келген, поляк тегінен шыққан және Литва азаматы болды, өмірінің көп бөлігін осы елде өткізіп, сонда қайтыс болды. Ол пейзаждар мен әлеуметтік реализмде өте жақсы жетістіктерге жетті және көптеген көрмелер ұйымдастырды. Знамировскийдің туындылары ұлттық газеттерде, журналдарда және кітаптарда кеңінен жарияланды. Оның ең танымал туындылары: "Жаңбырға дейін" (1930), "Вильнюс қаласының панорамасы" (1950), "Жасыл көл" (1955) және "Клайпеда балық портында" (1959). Оның өнер туындыларының ірі коллекциясы Литва өнер мұражайында сақталуда.
Мүсіндер
Скульптор Фриц Кремер Аушвиц, Бухенвальд, Маутхаузен және Равенсбрюк бұрынғы концлагерлерінде нацистік режимнің құрбандарын еске алу үшін бірнеше ескерткіштер жасады. Бухенвальдтағы оның 1945 жылғы сәуірде тұтқындармен концлагерьді азат етуді бейнелейтін қола ескерткіші, ГДР мүсін өнерінде коммунистік азаттықты бейнелеудегі социалистік реализмнің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Лагерь аумағынан тыс орнатылған ескерткіштегі әрбір фигура, оқиғаның ортодоксалды коммунистік түсіндіруіне сәйкес, символдық мағынаға ие. Осылайша, коммунистер өзін-өзі азат етудің жетекші күші ретінде бейнеленді, бұл алдыңғы қатарда өз халқының азабы үшін құрбан болатын тұлғамен, одан кейін батылдығы мен қайсарлығымен шабыттандыратын, нығайып тұрған жолдастар тобымен көрсетілді. Германия Демократиялық Республикасы осы мүсіндерді фашизмге қарсы азаттық күрестің тарихи және саяси мұрасын бекіту үшін пайдаланды. Бруно Апицтің "Накт унтер Вёльфен" романы тұтқындардың өзін-өзі азат етуін көрнекті түрде суреттейді, және оқиға 1958 жылдың қыркүйек айында Бухенвальд ескерткішінің ресми ашылу күнімен сәйкес келу үшін әдейі таңдалды. Оның ең танымал туындысы – "Cap de moldoveancă", ол Париж халықаралық көрмесінде үлкен құрметке ие болды.
Кеңес Одағы
Архитектураның классикалық стилімен қатар, социалистік реализм елу жылдан астам уақыт бойы Кеңес Одағында ресми түрде бекітілген өнер түрі болды. Кеңес Одағының алғашқы жылдарында орыс және совет суретшілері Proletkult аясында әртүрлі өнер түрлерін қабылдады. Революциялық саясат және дәстүрлі емес, радикалдық өнер түрлері бір-бірін толықтыратын жағдайға жетті. Өнерде конструктивизм гүлденді. Поэзияда дәстүрлі емес және авангардтық стильдер жиі мақтауға ие болды. Бірақ кейіннен Коммунистік партия мүшелері импрессионизм мен кубизм сияқты заманауи стильдерді бағаламай, осы өнер стильдерін қабылдамады. Социалистік реализм, белгілі бір деңгейде, осы «декаденттік» стильдерді қабылдауға қарсы реакция болды. Лениннің пікірінше, өнердің бейнелеусіз формаларын пролетариат түсіне алмайды, демек, мемлекет оларды үгіт-насихат үшін пайдалана алмайды. Александр Богданов қоғамды коммунистік принциптерге радикалды түрде реформалау, егер буржуазиялық өнердің қандай да бір пайдасы болса, онда ол аз ғана болады деп мәлімдеді. Оның кейбір радикалды жақтастары кітапханалар мен мұражайларды жоюды ұсынды. Ленин бұл философияны қабылдамады, ескі болғандықтан әдемі нәрселерді қабылдамауды өкінішпен айтты және өнердің өзінің мұрасына жүгінуі керек екенін нақты айтты: «Пролетариаттық мәдениет – капиталистік, жер иеленуші және бюрократиялық қоғамның игілігінде адамзат жинақтаған білімнің логикалық дамуы болуы керек». Қазіргі заманғы өнер стильдері осы мұраға сүйенуден бас тартқандықтан, Ресейдегі ұзақ реалистік дәстүрге қайшы келіп, өнер саласын күрделі жағдайға түсірді. Лениннің өзінің кезінде де мәдени бюрократия өнерді үгіт-насихат мақсатына сәйкес ету үшін шектеуге тырысты. Леон Троцкийдің «пролетарлық әдебиет» пролетариаттың сыныптық ерекшеліктерін сыныпсыз қоғамға өту кезінде жоғалтатындықтан марксистік емес деген аргументтері, алайда, басымдыққа ие болмады. 1934 жылы Кеңес жазушыларының бірінші съезі өткенде, Сталиннің өкілі Андрей Жданов оны «Кеңес мәдениетінің ресми стилі» деп жариялап, қолдау білдірген сөз сөйледі, осылайша социалистік реализм мемлекеттік саясатқа айналды. Ол өнердің барлық саласында қатаң түрде сақталды. Форма мен мазмұн жиі шектеліп, эротикалық, діни, абстрактілік, сюрреалистік және экспрессионистік өнерге тыйым салынды. Ішкі диалог, сана ағыны, абсурд, еркін ассоциация және кесу сияқты формальді эксперименттерге де рұқсат берілмеді. Бұл олардың «декаденттік» болуына, пролетариатқа түсініксіз болуына немесе контрреволюциялық болуына байланысты болды. 1935–1940 жылдардағы өнер көрмелері сол кезеңдегі өнер өмірі идеологиямен басып тасталып, суретшілер сол кездегі «әлеуметтік тапсырысқа» толық бағынған деген пікірге қарсы дәлел болып табылады. Сол кездегі көптеген пейзаждар, портреттер және жанрлық суреттер таза техникалық мақсаттарды көздеді және идеологиядан мүлдем бос болды. Жанрлық сурет салу да осы тәсілмен жасалды. Олардың заманы мен замандастары Владимир Горб, Борис Корнеев, Энгельс Козлов, Феликс Лемберский, Олег Ломакин, Самуил Невельштейн, Виктор Орешников, Семион Ротницкий, Лев Русов және Леонид Стилдің портреттерінде; Николай Галахов, Василий Голубев, Дмитрий Маевский, Сергей Осипов, Владимир Овчинников, Александр Семионов, Арсений Семионов және Николай Тимковтың пейзаждарында; Андрей Евсей Моисенко, Михаил Натаревич, Юрий Непринцев, Николай Позднеев, Михаил Труфанов, Юрий Тулин, Нина Веселова және басқалардың жанрлық суреттерінде толыққанды көрініс тапты. Мысалы, 1974 жылы Мәскеу маңындағы далада өткен бейресми өнер көрмесі таратылып, су шашырату машиналары мен бульдозерлермен өнер туындылары жойылды (Булдозер көрмесін қараңыз). Михаил Горбачевтің гласность және перестройка саясаты 1980 жылдардың соңында баламалы өнер стильдеріне қызығушылықтың артуына мүмкіндік берді, бірақ социалистік реализм 1991 жылға дейін ресми мемлекеттік өнер стилі ретінде сақталды. Совет Одағы құлағаннан кейін ғана суретшілер мемлекеттік цензурадан толық босатылды.
Басқа елдер
Ресей революциясынан кейін социалистік реализм халықаралық әдеби ағымға айналды. Әдебиеттегі социалистік үрдістер 1920 жылдары Германияда, Францияда, Чехословакияда және Польшада қалыптасты. Батыста социалистік реализмді дамытуға көмектескен жазушылар Луи Арагон, Йоханнес Бехер және Пабло Неруда болды. 1950 жылдары осы ауқымды жобада маңызды рөлді сәулетшілер атқарды, олар көшелер мен ғимараттарды құрастыратын инженерлер ғана емес, сонымен қатар "адам жанын құрастыратын инженерлер" ретінде қарастырылды. Олар қалалық жоспарлауға қарапайым эстетиканы енгізумен қатар, зор идеяларды білдіріп, тұрақтылық, жандану және саяси билік сезімін оятуы тиіс болды. Өнер саласында 1960 жылдардың ортасынан бастап Варшава шартының елдерінде, тіпті ірі мемлекеттік жұмыстарда да, жеңіл және сәнді стильдерге көбірек рұқсат берілді. Бұл стиль көбінесе халыққа таныс плакаттардан, иллюстрациялардан және басқа да қағаз бетіндегі туындылардан шықты, сонымен қатар Батыс үлгілерінің сырттай ықпалы да байқалды. Бүгінде осы эстетикалық принциптерге ең көп назар аударатын елдер Солтүстік Корея, Лаос және белгілі бір дәрежеде Вьетнам болып табылады. Социалистік реализм коммунистік емес әлемде кең таралған жоқ, себебі ол суретшілерге мемлекеттік бақылау орнатудың тоталитарлық құралы ретінде қарастырылды. Бұрынғы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы коммунистік елдер арасында ерекше орын алды, өйткені 1948 жылы Тито мен Сталиннің арасы ажырасып, ол Кеңес жүйесінен бұрын әкелінген басқа да элементтермен бірге социалистік реализмнен бас тартып, суретшілерге көбірек еркіндік берді. Социалистік реализм Албания Халық Социалистік Республикасындағы басты өнер ағымы болды. 2017 жылы documenta 14 көрмесінде албан суретшілерінің социалистік дәуірдегі үш туындысы қойылды.
Қытай
Академиктер Қытайдың социалистік әдебиетін көбінесе сталиндік социалистік реализм ағымында қарастырады, әсіресе Михаил Шолоховтың "Қырдан шыққан жер" және Галина Николаеваның "Егін жинау" сияқты, Қытайда кеңінен аударылып тараған маңызды туындыларын. Дегенмен, Цай Сянь, Ребекка Э. Карл және Сюэпин Чжун сияқты басқа ғалымдар Мао Цзэдунның 1942 жылғы "Яньань форумында өнер мен әдебиет туралы сөздері" атты лекцияларының ықпалын басымдыққа қояды.
Совет дәуірінің басы
Ресейдің Азамат соғысы кезінде (1917-1922) шығарылған плакаттардағы үгіт-насихатта ерлер жұмысшы, шаруа және жауынгерлік батыр ретінде басым көрсетілген, ал әйелдер бейнеленген жағдайда, көбінесе абстрактілі ұғымды (мысалы, Ана Ресей, «бостандық») немесе медбикелер мен құрбандар ретінде бейнеленген. Символдық әйелдер ұзын көйлек киіп, ұзын шашты, ашық кеуделі болып суреттелген. Большевиктерді билікке әкелген қалалық пролетариаттың бейнесі еркектік, физикалық күш және қадір-қасиетпен сипатталған және көбінесе темірші ретінде көрсетілген. 1920 жылға дейін социалистік пропаганда өнерінде шаруа әйелдері сирек бейнеленген. 1920 жылға дейін суретшілер әдетте сақалды, сандал киген, жаман киім киген, орақ ұстаған шаруаның бейнесін жасаған, ал 1920 жылдан бастап тоқ, денелі, басына орамал байлаған шаруа әйелдерін бейнелеуге көшкен. Жоғарыда айтылғандай, Кеңес Одағының алғашқы кезеңіндегі (1917-1930) өнер стилі Сталиндік кезеңдегі социалистік реалистік өнерден ерекшеленген. Суретшілер революцияның идеяларын еркін жеткізе алды, ал ең танымалдары – Александра Экстер, Наталья Гончарова, Любовь Попова, Варвара Степанова, Ольга Розанова және Надежда Удальцова. Бұл әйелдер өнерде ерлердің басымдығының тарихи үрдісіне қарсы шықты. Өнер тарихшысы Кристина Киер революциядан кейінгі нарыққа негізделген өнер өндірісінен алыстауы әйел суретшілердің мансабына пайдалы болды деп санайды, әсіресе 1930 жылға дейін, Революциялық Ресей суретшілерінің қауымдастығы (АХРР) салыстырмалы түрде теңгерімді болған кезде. Нарықта өндірілген «генійлер» тобының жеке тұлғалары емес, суретшілер ортақ көзқарас құруға бірлесіп жұмыс істеді. АХРР көбірек иерархиялық құрылымға ие болды және қауымдастық афишалар және басқа да орталарда әйелдер жұмыс істеген, ерлер басым болатын саладағы реалистік стильдегі майлы суреттерді басымдыққа қойды. 1930 жылы үкімет «әйел мәселесін» шешкенін жариялағандықтан, әйелдерді өнерде қалай ерекшелендіру керектігі туралы нақты пікір-таластар болған жоқ. Жыныстық айырмашылықтар мен сексуалдық туралы әңгімелер көбінесе тыйым салынған және социализмді құруға қатысты міндеттерден алаңдататын нәрсе ретінде қарастырылды. Бірақ әйелдердің теңдігі туралы жариялау гендерлік теңсіздік туралы сөз қозғауды да қиындатты; Сталин үкіметі бір мезгілде аборт пен гомосексуализмге тыйым салды, ажырасуды қиындатты және үкіметтегі әйелдер қауымдастықтарын (Женотделдер) таратып жіберді. Шын мәнінде, әйелдер АҚШ-пен салыстырғанда дәстүрлі түрде ерлердің жұмысын істеуге көбірек мүмкіндік алды. 1950 жылы әйелдер совет еңбек күшінің 51,8% құрады, ал Солтүстік Америкада бұл көрсеткіш 28,3% болды. Дегенмен, әйелдердің патриархалды бейнелері де көп болды. Тарихшы Сюзан Рид еркек совет басшыларына табынушылық социалистік реалистік өнерде патриархаттың атмосферасын қалыптастырды деп санайды, онда еркек және әйел жұмысшылар Ленин мен Сталиннің «әке» бейнесіне қарады. Сонымен қатар, 1930 жылдардағы саясат көптеген әйелдерді бала күтіміне жауапкершілік жүктеді, оларға бала күтімі мен жұмыс міндеттерінің «қос ауыртпалығы» қалды. Үкімет әйелдерді бала тууға ынталандырып, үй шаруасындағы белсенді әйелдердің портреттерін жасады – күйеулерін және социалистік мемлекетті ақысыз үй шаруасы мен бала күтімі арқылы қолдаған аналардың портреттерін жасады. Әйелдер жұмысшылардан гөрі шаруа ретінде көбірек бейнеленді, бұл кейбір ғалымдар олардың төмендігінің дәлелі деп санайды. Сталиндік дәуірдегі шаруа әйелдерін бейнелейтін өнер 1920 жылдарға қарағанда әлдеқайда оң болды және көбінесе «баба» стереотипіне қарсы тұрды. Дегенмен, феодалдық қоғамда өмір сүріп жатқан шаруалар көбінесе артта қалған деп саналды және революциялық қалалық пролетариаттың бейнесімен салыстырылғанда төмен мәртебеге ие болды. Вера Мухкинаның «Жұмысшы және колхозшы әйел» (1937) мүсіні ерлер пролетариаты мен әйелдер шаруаларының арасындағы жыныстық айырмашылықтың мысалы болып табылады, онда жұмысшы ер адам ретінде, ал колхозшы әйел ретінде бейнеленген.