Кіріспе

Жоғары бюрократия / Шығыс блогы елдерінің билеуші тобы Номенклатура (; номенклатурадан, атаулар жүйесі) – Кеңес Одағы және басқа Шығыс блогы елдерінің бюрократиясындағы маңызды әкімшілік лауазымдарды иеленген, сол елдердің барлық салаларын басқарған адамдар тобы: үкімет, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, білім беру және т.б. Олардың лауазымдары тек әрбір елдің немесе аймақтың коммунистік партиясының келісімімен берілді. Орыс тілінде "номенклатура" термині "номенклатура" деген мағынаны сақтайды, бірақ Кеңес Одағының саяси аясында бұл "партиялық және мемлекеттік номенклатура", яғни маңызды басқару қызметтеріне іріктелген адамдардың тізімі немесе "номенклатура тізімдері" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Номенклатураның дерлік барлық мүшелері коммунистік партияның мүшелері болды. Милован Джилас сияқты Сталиннің сыншылары оларды "жаңа тап" деп сынады. Гарвард тарихшысы Ричард Пайпс номенклатура жүйесі негізінен ескі патшалық режимнің жалғасы екенін айтты, себебі көптеген бұрынғы патшалық шенеуніктер немесе "карьерашылар" 1917–1922 жылдардағы Ресей Азамат соғысы кезінде және одан кейін большевиктер үкіметіне қосылған. Номенклатура бұрынғы Шығыс блогында мемлекеттік биліктің де-факто элитасын құрады; оларды жеке және мемлекеттік билікті ұстап тұрған немесе бақылап отырған Батыс топтарымен (мысалы, БАҚ, қаржы, сауда, өнеркәсіп, мемлекет және институттар) салыстыруға болады. Номенклатуралық өкілдер Ресейдің экономикалық және саяси өмірінде суық соғыс аяқталғаннан бері үстемдік етеді. 2022 жылғы бір есеп бойынша, Владимир Путин режиміндегі элиталардың 60%-ы номенклатуралық ортадан шыққан. Номенклатура коммунистік партияның басқаруымен үкіметтік жүйедегі және партияның өзіндегі маңызды лауазымдарға тағайындауды жүзеге асырды. Нақтырақ айтқанда, номенклатура екі бөлек тізімнен тұрды: біреуі партия ішіндегі билік тағайындаған негізгі лауазымдарға арналған, екіншісі – осы лауазымдарға үміткерлерге арналған. Политбюро өз номенклатуралық өкілеттігінің аясында министрлік және елшілік лауазымдардың тізімін, сондай-ақ оларды толтыруға болатын үміткерлердің жеке тізімін сақтады. Номенклатура жүйесі Кеңес тарихының басында пайда болды. Владимир Ленин тағайындау кезінде сенімділік, саяси көзқарас, біліктілік және әкімшілік қабілеттері ескерілуі керек екенін жазды. Партияның бірінші бас хатшысы болған Иосиф Сталин партия тағайындамаларының егжей-тегжейіне ерекше назар бөлгені үшін "Картотеканың досы" (Товарищ Картотеков) деп аталды. Сталин партияның қамқорлық жүйесін құрды және оны партия бюрократиясында өз клиенттерін тарату үшін пайдаланды. 1922 жылы Ленин партияның бюрократиялық кеңеюіне және Иосиф Сталиннің ықпалына қарсы Лев Троцкиймен одақтасты. 1922 жылы Сталиннің басшылығымен партия Орталық Комитетінің және төменгі деңгейдегі басқа да органдардың бөлімдерін құрды, олар партия шенеуніктерін тіркеу және тағайындау үшін жауапты болды. "Учраспред" деп аталған бұл органдар партияның маңызды лауазымдарына тағайындауды қадағалады. Американдық советші Северин Биалердің сөзіне сәйкес, 1964 жылғы қазанда Леонид Брежнев билікке келгеннен кейін партия тағайындау өкілеттігін едәуір кеңейтті. Алайда, 1980 жылдардың соңында кейбір ресми мәлімдемелер партияның, әсіресе Михаил Горбачевтің реформаларына байланысты, экономикалық басқару саласында тағайындау өкілеттігін азайтуға ниеттенгенін көрсетті. Бүкіл одақтық деңгейде Партиялық құрылыс және кадрлар жұмысы бөлімі партиялық номенклатура тағайындамаларын қадағалады. Бұл бөлім елдегі партия мүшелерінің тізімін жүргізді, барлық одақтық деңгейдегі лауазымдарға тағайындауды жүзеге асырды және иерархияның төменгі деңгейлеріндегі номенклатуралық тағайындамаларды бекітті. Бұл бөлімнің басшысы кейде Хатшылық мүшесі болып, көбінесе бас хатшының сенімді адамы болды. Әр партия комитеті мен партия ұйымдық бөлімі, Мәскеудегі барлық одақтық деңгейден бастап, аудандық және қалалық деңгейге дейін, өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес екі тізім дайындады. Негізгі тізімде (основной список) саяси, әкімшілік, экономикалық, әскери, мәдени және білім беру салаларындағы бюрократиядағы лауазымдар тізімделді, оларды толтыруға комитет пен оның бөлімі жауапты болды. Тіркеу тізімінде (учетный список) осы лауазымдарға лайықты адамдардың тізімі келтірілді.

Жаңа топ

Сталиннің сыншысы болған Югославия саясаткері Милован Джилас өзінің "Жаңа сынып: Коммунистік жүйені талдау" кітабында номенклатураны "жаңа сынып" деп атады, және қарапайым халық оны ерекше жеңілдіктерге ие бюрократиялық элита деп қарастырып, бұрынғы бай капиталистік элиталардың орнын басып алды деп санайтынын айтты.