Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағының таралуына дейінгі кезең
Period prior to the dissolution of the Soviet Union
1982 жылдан 1991 жылға дейінгі Кеңес Одағының тарихы Кеңес басшысы Леонид Брежневтің қайтысынан басталып, Кеңес Одағының тарауымен аяқталады. Кеңес әскерін күшейтуге жұмсалған жылдардың нәтижесінде ішкі дамуға келген зиян және жоспарлы экономикадағы күрделі проблемалар Кеңес өндірісінің тоқырауына әкелді. Реформаларға жасалған сәтсіз әрекеттер, экономиканың тұңғыр тұрған жағдайы және Ауғанстандағы соғыста АҚШ-тың қолдаушыларының Кеңес әскеріне қарсы жеңіске жеткені кең қанағатсыздық тудырды, әсіресе Кеңес Одағының оккупациялаған Балтық елдері мен Шығыс Еуропасында. Соңғы Кеңес басшысы Михаил Горбачев жүргізген саяси және әлеуметтік бостандықтар кеңейтілуі коммунистік режимге ашық сын айту атмосферасын және «Перестройканы» қалыптастырды. 1985 және 1986 жылдары мұнай бағасының күрт төмендеуі Кеңес басшылығының саясатына айқын әсер етті. Министрлер Кеңесінің төрағасы Николай Тихоновтың орнын Николай Рыжков, ал Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы міндетін атқарушы Василий Кузнецовтың орнын бұрынғы Сыртқы істер министрі Андрей Громыко басты. Бірнеше республика орталық биліктің бақылауына қарсылық көрсетті, ал демократияның күшеюі орталық үкіметтің әлсіреуіне алып келді. Кеңес Одағы 1991 жылы Борис Ельциннің реформашыл Горбачевты құлатуға жасалған сәтсіз төңкерістен кейін билікті қолға алғанда құлдырады.
The history of the Soviet Union from 1982 through 1991 spans the period from the Soviet leader Leonid Brezhnev's death until the dissolution of the Soviet Union. Due to the years of Soviet military buildup at the expense of domestic development, and complex systemic problems in the command economy, Soviet output stagnated. Failed attempts at reform, a standstill economy, and the success of the proxies of the United States against the Soviet Union's forces in the war in Afghanistan led to a general feeling of discontent, especially in the Soviet occupied Baltic countries and Eastern Europe. Greater political and social freedoms, instituted by the last Soviet leader Mikhail Gorbachev, created an atmosphere of open criticism of the communist regime, and also perestroika. The dramatic drop of the price of oil in 1985 and 1986 profoundly influenced actions of the Soviet leadership. Nikolai Tikhonov, the Chairman of the Council of Ministers, was succeeded by Nikolai Ryzhkov, and Vasili Kuznetsov, the acting Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet, was succeeded by Andrei Gromyko, the former Minister of Foreign Affairs. Several republics began resisting central control, and increasing democratization led to a weakening of the central government. The Soviet Union finally collapsed in 1991 when Boris Yeltsin seized power in the aftermath of a failed coup that had attempted to topple the reform minded Gorbachev.
Басшылықтың ауысуы
1982 жылға қарай Кеңес экономикасының тоқырауы айқын болды, мұны Кеңес Одағының 1970-жылдар бойы АҚШ-тан астық импорттауы дәлелдейді, бірақ жүйе соншалықты мықты бекітілгендіктен, кез келген нақты өзгеріс мүмкін емес сияқты көрінді. Қорғанысқа жұмсалатын қаражаттың жоғары деңгейі экономиканың үлкен бөлігін жұтып қойды. Брежнев пен Горбачев дәуірлерін бөліп тұрған кезең көбінесе бұрынғысына ұқсады, Горбачев дәуіріне қарағанда, әйтсе де 1983 жылдың өзінде реформаға қатысты белгілер пайда бола бастады.
By 1982, the stagnation of the Soviet economy was obvious, as evidenced by the fact that the Soviet Union had been importing grain from the U. S. throughout the 1970s, but the system was so firmly entrenched that any real change seemed impossible. A huge rate of defense spending consumed large parts of the economy. The transition period that separated the Brezhnev and Gorbachev eras resembled the former much more than the latter, although hints of reform emerged as early as 1983.
Андроповтың билік аралығы
Брежнев 1982 жылғы 10 қарашада қайтыс болды. Екі күндік билік күресінен кейін Юрий Андропов жаңа Бас хатшы болды. Ол КГБ байланыстары арқылы және қорғаныс шығындарын қысқартпауға уәде беріп әскерилердің қолдауын алып, билікке жол ашты. Қарама-қарсылығы, Константин Черненко сияқты бәсекелестері әскери бюджеттің осы деңгейде сақталуына күмәнданатын. 68 жастағы Андропов – Бас хатшы қызметіне тағайындалған ең үлкен жастағы адам болды. Андропов партия мен мемлекеттік аппараттағы бюрократияны кең ауқымда тазартуды бастады, бұл шешімді Орталық Комитеттің орташа жасы 69-қа жеткені жеңілдетті. Ол Кеңес министрлерінің бестен бірін, облыстық партия комитеттерінің бірінші хатшыларын және Орталық Комитет аппаратындағы бөлім басшыларының үштен бірін ауыстырды. Осының нәтижесінде, ескірген басшылықты жас және сергек әкімшілер алмастырды. Бірақ Андроповтың жоғары басшылықты қайта құру мүмкіндігі өзінің жасы мен нашар денсаулығымен, сондай-ақ оның бәсекелесі (Брежневтің көп жылдық одақтасы) Константин Черненконың ықпалымен шектелді, ол бұрын Орталық Комитетте кадрлық мәселелерді қадағалаған. Брежневтен Андроповқа биліктің ауысуы – Кеңес тарихындағы тұңғыш рет ешкім тұтқындалмаған, өлтірілмеген немесе қызметтен алынбастан толығымен бейбіт түрде жүзеге асты.
Brezhnev died on 10 November 1982. After a two day power struggle Yuri Andropov became the new General Secretary. He maneuvered his way into power both through his KGB connections and by gaining the support of the military by promising not to cut defense spending. For comparison, some of his rivals such as Konstantin Chernenko were skeptical of a continued high military budget. Aged 68, Andropov was the oldest person ever appointed as General Secretary. Andropov began a thorough house cleaning throughout the party and state bureaucracy, a decision made easy by the fact that the Central Committee had an average age of 69. He replaced more than one fifth of the Soviet ministers and regional party first secretaries and more than one third of the department heads within the Central Committee apparatus. As a result, he replaced the aging leadership with younger, more vigorous administrators. But Andropov's ability to reshape the top leadership was constrained by his own age and poor health and the influence of his rival (and longtime ally of Brezhnev) Konstantin Chernenko, who had previously supervised personnel matters in the Central Committee. The transition of power from Brezhnev to Andropov was notably the first one in Soviet history to occur completely peacefully with no one being imprisoned, killed, or forced from office.
Ішкі саясат
Андроповтың ішкі саясаты кеңес қоғамында тәртіп пен ұйымшылдықты қайта орнатуға басымдық берді. Ол радикалды саяси және экономикалық реформалардан жаңылды, орнына саясатта белгілі бір дәрежеде ашықтық пен 1960 жылдардың ортасында қайтыс болған премьер-министр Алексей Косыгин бастамаларымен байланысты болған жұмсақ экономикалық тәжірибелерді қолдады. Мұндай экономикалық тәжірибелермен бірге Андропов үкімет пен партия қатарының жоғары деңгейлеріне дейін жеткен жемқорлыққа қарсы күресті бастады. Брежневтің көптеген сарайлары мен сәнді көліктері болғаннан өзгеше, ол қарапайым өмір сүрді. 1983 жылдың басында Будапештке сапар барысында ол Венгрияның "гуляш коммунизміне" қызығушылық танытты және кеңес экономикасының ауқымдылығы қатаң жоғарыдан төменге жоспарлауды тиімсіз ететінін айтты. 1982 жылы елдің экономикалық көрсеткіштері ең нашар болды, нақты ЖІӨ өсімі дерлік нөлге жуықтады.
Andropov's domestic policy leaned heavily towards restoring discipline and order to Soviet society. He eschewed radical political and economic reforms, promoting instead a small degree of candor in politics and mild economic experiments similar to those that had been associated with the late Premier Alexei Kosygin's initiatives in the mid 1960s. In tandem with such economic experiments, Andropov launched an anti corruption drive that reached high into the government and party ranks. Unlike Brezhnev, who possessed several mansions and a fleet of luxury cars, he lived quite simply. While visiting Budapest in early 1983, he expressed interest in Hungary's Goulash Communism and that the sheer size of the Soviet economy made strict top down planning impractical. Changes were needed in a hurry for 1982 had witnessed the country's worst economic performance, with real GDP growth at almost zero percent.
Сыртқы саясат
Андропов бірқатар сыртқы саяси дағдарысқа тап болды: Ауғанстандағы кеңес әскерінің қиын жағдайы, Польшадағы көтеріліс қаупі, Қытаймен қарым-қатынастың нашарлауы, Таяу Шығыста соғыс болу мүмкіндігі және Эфиопия мен Оңтүстік Африкадағы мәселелер. Ең қауіптісі – американ президенті Рональд Рейган бастаған «Екінші суық соғыс» және ол «Зұлым империя» деп атаған нәрсені кері қайтаруға жасаған тымысы. Рейган АҚШ-тың экономикалық күшін және Кеңес Одағының әлсіздігін пайдаланып, суық соғысқа жұмсалатын қаржыны арттырып, Мәскеуде болмаған жоғары технологияға баса назар аударды. Басты жауап – әскери бюджетті ұлттық бюджеттің 70 пайызына дейін көбейту, сондай-ақ Сирия, Ирак, Ливия, Оңтүстік Йемен, Палестина Азаттық Ұйымы, Куба және Солтүстік Кореяға миллиардтаған долларлық әскери көмек беру болды. Бұл танктер мен бронетранспортерлер, жүздеген әскери ұшақтар, сондай-ақ, әуеге қарсы жүйелер, артиллерия және КСРО одақтастарына жеткізетін жоғары технологиялық жабдықтарды қамтыды. Андроповтың басты мақсаты – ашық соғыстан қашу еді. Сыртқы саясатта Ауғанстандағы қақтығыс жалғасты, тіпті Андропов енді бұл шабуылдың қателік екенін түсінгенмен, келіссөздер арқылы әскерді шығару мүмкіндіктерін қарастырды. Андроповтың билігі АҚШ-пен қарым-қатынастың нашарлауымен де ерекшеленді. Көпшілікке жария етілген «орманға серуендеу» кезінде совет шенеунігі Юлий Квицинскиймен бірге американдық дипломат Пол Ницце Еуропадағы ядролық қаруды азайту үшін екі жаққа да ыңғайлы келісімді ұсынды, бірақ Политбюро оны қабылдамады. Кейін Квицинский өзінің күш-жігеріне қарамастан, совет басшылығы келісімге келуге мүдделі емес екенін, керісінше Батыстағы бейбітшілік қозғалыстары американдықтарды мойынсұнуға мәжбүр етеді деп есептегенін жазды. 1983 жылдың 8 наурызында Андроповтың Бас хатшы болып тұрған кезінде АҚШ президенті Рональд Рейган Кеңес Одағын «зұлым империя» деп атады. Сол айдың 23 наурызында Рейган Стратегиялық қорғаныс жобасын жариялады. Рейган баллистикалық зымырандарға қарсы қорғаныс саласындағы зерттеу бағдарламасы «БЗМ келісімі бойынша біздің міндеттемелерімізге сәйкес келеді» деді. Бірақ Андропов бұл мәлімдемеге күмәнді қарап, «Олардың [Вашингтонның] ядролық соғысты бастаудың ең жақсы жолдарын іздеуді тоқтату уақыты келді. Мұндай іс-әрекет жауапкершіліктен тыс қана емес, сондай-ақ ақымақтық» деді. 1983 жылдың тамызында Андропов елде ғарышқа орналасқан қару-жарақтар бойынша барлық жұмыстар тоқтатылатынын мәлімдеді. Ал сол кезде Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы Еуропадағы орта қашықтықтағы ядролық қаруды бақылау жөніндегі келіссөздер 1983 жылдың қарашасында Кеңес Одағы тарапынан тоқтатылды, ал жыл соңына қарай кеңестік тарап барлық қаруды бақылау жөніндегі келіссөздерден бас тартты. Әлемде кеңінен таралған жағымсыз жаңалықтар – кеңестік истребительдерінің 269 жолаушы мен экипаж мүшесі бар Korean Air Flight KAL 007 әуе лайнерін атып түсіргені болды. 1983 жылдың 1 қыркүйегінде ол Алясканың Анкориджінен Оңтүстік Кореяның Сеуліне бағытталған бағытынан ауытқып, Кеңес Одағының үстінен өтіп кеткен. Кеңес жүйесі азаматтық авиалайнерге қарсы дайын болмады, оны атып түсіру – бұйрықты сұрақсыз орындау болды. Апатты мойындаудың орнына совет БАҚ батыстың қауырсынына қарсы батыл шешім қабылдағанын жариялады. 1986 жылы Чернобыльдегі ядролық реактордың жарылуына қатысты сенімсіз түсіндірмесімен бірге бұл оқиға жұртшылықпен қарым-қатынас дағдарысын шешудегі қабілетсіздікті көрсетті; үгіт жүйесі тек Кеңес Одағының адал достарына ғана бағытталған еді. Екі дағдарыстың да себебі – технологиялық және ұйымдық кемшіліктер, сондай-ақ адам қателігі болды. АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас, әсіресе 1983 жылдың наурыз айынан бастап, Рейган Кеңес Одағын «зұлым империя» деп атағаннан кейін тез нашарлады. ТАСС ресми баспасөз агенттігі Рейганды «тек қана қарсыласу мен соғысқұмарлыққа, антикоммунизмге қарсы ойлаумен» айыптады. Кеңес тарапының наразылығы Рейганның Батыс Еуропаға орта қашықтықтағы ядролық зымырандарды орналастыруына да қатысты. Ауғанстанда, Анголада, Никарагуада және басқа елдерде Рейган доктринасы бойынша АҚШ советтік қолдауындағы үкіметтерді әлсіретіп, осы елдердегі антикоммунистік қарсылық қозғалыстарына қару-жарақ берді. Президент Рейганның Батыс Еуропаға орта қашықтықтағы Першинг II зымырандарын орналастыру туралы шешімі Франция мен Батыс Германия сияқты елдерде жаппай наразылық тудырды, кейде бір уақытта миллионға жуық адам қатысты. Көптеген еуропалықтар АҚШ, емес Кеңес Одағы көбірек агрессивті ел деп сенді, соғыс болуы мүмкін деген қорқыныш болды, әсіресе Еуропадағы көптеген адамдар АҚШ-тың екі мұхитпен бөлінгендіктен, Германия және басқа елдердегі халықтың жағдайына немқұрайлы қарауы мүмкін деген пікір болды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстың естелігі әлі де күшті болды және көптеген немістер совет әскерлерінің соғыстың соңғы күндерінде жасаған қирату мен зорлауды ұмыта алмады. Бұл көзқарасқа Рейган әкімшілігінің НАТО мен Варшава шарты арасындағы соғыс міндетті түрде ядролық қарудың қолданылуына әкелмейді деген пікірі де көмектесті. Андроповтың денсаулығы 1983 жылдың шиеленісті жаз және күз айларында тез нашарлады, ол 1917 жылғы революцияның жылдық мерекесіне қатыспаған алғашқы совет басшысы болды. Ол 1984 жылдың ақпанында бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды, бірнеше ай бойы қоғамдық көзден жоғалғаннан кейін. Оның Кеңес Одағына ең маңызды мұрасы – Михаил Горбачевтің танылуы және оны қолдауы болды. 1978 жылдан бастап Горбачев екі жылдың ішінде Кремльдегі билік сатысынан өтіп, Политбюроның толық мүшесі болды. Оның кадрлар тағайындауға жауапкершілігі болашақта бас хатшы болуы үшін қажетті байланыстар мен сыйлықтарды таратуға мүмкіндік берді. Осы кездегі батыстық сарапшылар Андропов Горбачевті өзінің ізбасары ретінде дайындап жатыр деп сенді. Бірақ Горбачев Андроповтың ауруы кезінде бас хатшының орынбасары болғанымен, оның уақыты 1984 жылдың басында оның қамқоршысы қайтыс болғанда әлі келмеген еді.
Andropov faced a series of foreign policy crises: the hopeless situation of the Soviet army in Afghanistan, threatened revolt in Poland, growing animosity with China, the polarization threat of war in the Middle East, and troubles in Ethiopia and South Africa. The most critical threat was the "Second Cold War" launched by American President Ronald Reagan and a specific attack on rolling back what he denounced as the "Evil Empire". Reagan was using American economic power, and Soviet economic weakness, to escalate massive spending on the Cold War, emphasizing high technology that Moscow lacked. The main response was raising the military budget to 70 percent of the national budget, and supplying billions of dollars worth of military aid to Syria, Iraq, Libya, South Yemen, the PLO, Cuba, and North Korea. That included tanks and armored troop carriers, hundreds of fighter planes, as well as anti aircraft systems, artillery systems, and all sorts of high tech equipment for which the USSR was the main supplier for its allies. Andropov's main goal was to avoid an open war. In foreign policy, the conflict in Afghanistan continued even though Andropov—who now felt the invasion was a mistake—half heartedly explored options for a negotiated withdrawal. Andropov's rule was also marked by deterioration of relations with the United States. During a much publicized "walk in the woods" with Soviet dignitary Yuli Kvitsinsky, American diplomat Paul Nitze suggested a compromise for reducing nuclear missiles in Europe on both sides that was ultimately ignored by the Politburo. Kvitsinsky would later write that, despite his own efforts, the Soviet leadership was not interested in compromise, instead calculating that peace movements in the West would force the Americans to capitulate. On 8 March 1983, during Andropov's reign as General Secretary, U. S. President Ronald Reagan famously labeled the Soviet Union an "evil empire". The same month, on 23 March, Reagan announced the Strategic Defense Initiative. Reagan claimed this research program into ballistic missile defense would be "consistent with our obligations under the ABM Treaty". However, Andropov was dismissive of this claim, and said that "It is time they [Washington] stopped search[ing] for the best ways of unleashing nuclear war. Engaging in this is not just irresponsible. It is insane". In August 1983, Andropov announced that the country was stopping all work on space based weapons. Meanwhile, Soviet–U. S. arms control talks on intermediate range nuclear weapons in Europe were suspended by the Soviet Union in November 1983 and by the end of the year, the Soviets had broken off all arms control negotiations. Massive bad publicity worldwide came when Soviet fighters shot down a civilian jet liner, Korean Air Flight KAL 007, which carried 269 passengers and crew. It had strayed over the Soviet Union on 1 September 1983 on its scheduled route from Anchorage, Alaska, to Seoul, South Korea. The Soviet system was unprepared to deal with a civilian airliner, and the shooting down was a matter of following orders without question. Instead of admitting an accident, Soviet media proclaimed a brave decision to meet a Western provocation. Together with its low credibility explanation in 1986 of the meltdown of the nuclear reactor at Chernobyl, the episode demonstrated an inability to deal with public relations crises; the propaganda system was only aimed at people who already were committed friends of the Soviet Union. Both crises were escalated by technological and organizational failures, compounded by human error. US−Soviet relations deteriorated rapidly especially after March 1983, when Reagan dubbed the Soviet Union an "evil empire". The official press agency TASS accused Reagan of "thinking only in terms of confrontation and bellicose, lunatic anti communism". Further Soviet outrage was directed at Reagan's stationing of intermediate range nuclear missiles in Western Europe. In Afghanistan, Angola, Nicaragua and elsewhere, under the Reagan Doctrine, the US began undermining Soviet supported governments by supplying arms to anti communist resistance movements in these countries. President Reagan's decision to deploy medium range Pershing II missiles in Western Europe met with mass protests in countries such as France and West Germany, sometimes numbering 1 million people at a time. Many Europeans became convinced that the US and not the Soviet Union was the more aggressive country, and there was fear over the prospect of a war, especially since there was a widespread conviction in Europe that the US, being separated from the Red Army by two oceans as opposed to a short land border, was insensitive to the people of Germany and other countries. Moreover, the memory of World War II was still strong and many Germans could not forget the destruction and mass rapes committed by Soviet troops in the closing days of that conflict. This attitude was helped along by the Reagan Administration's comments that a war between NATO and the Warsaw Pact would not necessarily result in the use of nuclear weapons. Andropov's health declined rapidly during the tense summer and fall of 1983, and he became the first Soviet leader to miss the anniversary celebrations of the 1917 revolution that November. He died in February 1984 of kidney failure after disappearing from public view for several months. His most significant legacy to the Soviet Union was his discovery and promotion of Mikhail Gorbachev. Beginning in 1978, Gorbachev advanced in two years through the Kremlin hierarchy to full membership in the Politburo. His responsibilities for the appointment of personnel allowed him to make the contacts and distribute the favors necessary for a future bid to become general secretary. At this point, Western experts believed that Andropov was grooming Gorbachev as his successor. However, although Gorbachev acted as a deputy to the general secretary throughout Andropov's illness, Gorbachev's time had not yet arrived when his patron died early in 1984.
Черненконың патшалық аралығы
73 жасында Константин Черненко денсаулығы нашар болды, эмфиземадан зардап шекті және Андроповтың орнын басуға ұзақ талқылардан кейін таңдалғанда саясатты қабылдауда белсенді рөл атқара алмады. Бірақ Черненконың қысқа мерзімді билігі бірқатар маңызды саяси өзгерістерге әкелді. Андроповтың басшылығымен жүргізілген сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеулер мен кадрлық тағайындамалар тоқтатылды. Черненко тұтыну тауарлары мен қызметтерге, сондай-ақ ауыл шаруашылығына инвестицияларды арттыруды жақтады. Ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясының (КОКП) экономиканы тым бақылауын азайтуды және қоғамдық пікірге көбірек назар аударуды ұсынды. Алайда, КГБ-ның кеңес диссиденттерін қуғындауы күшейді. 1983 жылдың ақпан айында Кеңес өкілдері Дүниежүзілік психиатриялық ұйымнан шықты, себебі бұл ұйым психиатрияны оппозицияны басу үшін пайдалану туралы шағымдарын тоқтатпады. Бұл саясат маусым айында Владимир Данчевтің, "Радио Москва" хабаршысының, ағылшын тіліндегі хабарларында Ауғанстандағы совет әскерлерін "басқыншылар" деп атаған кезде айқын болды. Ол бұл мәлімдемесінен бас тартқаннан кейін бірнеше айға психиатриялық ауруханаға жатқызылды. Кәсіби жұмысшылардың ресми емес кәсіби одағының жетекшісі Валерий Сендеров білім беру және кәсіптер саласындағы еврейлерге қатысты кемсітушілік туралы айтқаны үшін жыл басында жеті жылға еңбек лагеріне сотталды. Черненко Батыспен қарым-қатынасты жаңартпақ болса да, оның билігі кезінде Шығыс пен Батыс арасындағы келіспеушілікті азайтуға көп үлкен жетістіктер болған жоқ. Кеңес Одағы 1984 жылғы Лос-Анджелестегі жазғы Олимпиада ойындарын бойкоттады, бұл 1980 жылғы Мәскеудегі жазғы Олимпиада ойындарын АҚШ бойкоттауына жауап болды. 1984 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы Шығыс Германия басшысы Эрих Хонеккердің Батыс Германияға сапарына кедергі келтірді. Ауғанстан Демократиялық Республикасындағы соғыс та күшейді, бірақ 1984 жылдың күзінің соңында АҚШ пен Кеңес Одағы 1985 жылдың басында қару-жарақтарды бақылау бойынша келіссөздерді қайта бастауға келісті.
At 73, Konstantin Chernenko was in poor health, suffering from emphysema, and unable to play an active role in policy making when he was chosen, after lengthy discussion, to succeed Andropov. But Chernenko's short time in office did bring some significant policy changes. The personnel changes and investigations into corruption undertaken under Andropov's tutelage came to an end. Chernenko advocated more investment in consumer goods and services and in agriculture. He also called for a reduction in the Communist Party of the Soviet Union's (CPSU) micromanagement of the economy and greater attention to public opinion. However, KGB repression of Soviet dissidents also increased. In February 1983, Soviet representatives withdrew from the World Psychiatric Organization in protest of that group's continued complaints about the use of psychiatry to suppress dissent. This policy was underlined in June when Vladimir Danchev, a broadcaster for Radio Moscow, referred to the Soviet troops in Afghanistan as "invaders" while conducting English language broadcasts. After refusing to retract this statement, he was sent to a mental institution for several months. Valery Senderov, a leader of an unofficial union of professional workers, was sentenced to seven years in a labor camp early in the year for speaking out on discrimination practiced against Jews in education and the professions. Although Chernenko had called for renewed détente with the West, little progress was made towards closing the rift in East−West relations during his rule. The Soviet Union boycotted the 1984 Summer Olympics in Los Angeles, retaliating for the United States led boycott of the 1980 Summer Olympics in Moscow. In September 1984, the Soviet Union also prevented a visit to West Germany by East German leader Erich Honecker. Fighting in the Afghan Democratic Republic also intensified, but in the late autumn of 1984 the United States and the Soviet Union did agree to resume arms control talks in early 1985.
Горбачевтің өрлеуі
Экономиканың құлдырауымен қатар, Ауғанстандағы ұзаққа созылған соғыс, көбінесе Кеңес Одағының "Вьетнам соғысы" деп аталатын, коммунистік үкіметке халықтың наразылығын күшейтті. 1986 жылғы Чернобыль апаты Горбачевтің гласность және перестройка реформаларына серпін берді, бұл реформалар ақырында бақылаудан шығып, кеңестік жүйенің күйреуіне әкелді.
In addition to the failing economy, the prolonged war in Afghanistan, often referred to as the Soviet Union's "Vietnam War", led to increased public dissatisfaction with the Communist regime. Also, the Chernobyl disaster in 1986 added motive force to Gorbachev's glasnost and perestroika reforms, which eventually spiraled out of control and caused the Soviet system to collapse.
Ескі қарауылды жою
Көп жылдық тоқыраудан кейін, жас коммунистік аппарат кадрларының «жаңа ойлауы» көріне бастады. Ауыр сырқатынан қайтыс болған Константин Черненконың өлімінен кейін, 1985 жылдың наурыз айында Политбюро Михаил Горбачевті Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы лауазымына сайлады. 54 жасында Горбачев Иосиф Сталиннен бері Бас хатшы болып тағайындалған ең жас адам және патшаның поддандысы емес, кеңес азаматы ретінде туған елдің алғашқы мемлекет басшысы болды. 11 наурыздағы ресми тағайындау кезінде Сыртқы істер министрі Андрей Громыко жаңа кеңес басшысының Черненконың Орталық Комитет хатшылығын қалай алмастырғанын айтып, оның зиялы қабілетін және партия идеологиясына қатал бағынудың орнына икемді, прагматикалық идеяларын жоғары бағалады. Горбачевке Политбюрода күшті бәсекелестік болмауы көмектесті. Ол дереу өзінің буынынан жас адамдарды маңызды партиялық лауазымдарға тағайындауға кірісті, олардың ішінде Николай Рыжков (Экономика жөніндегі хатшы), Виктор Чербриков (КГБ төрағасы), Сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзе (75 жастағы Громыконы алмастырып), Қорғаныс өнеркәсібі министрі Зайков Лев Николаевич және Құрылыс министрі Борис Ельцин болды. Политбюро мен Хатшылықтан Горбачевтің Бас хатшы лауазымына басты қарсыласы болған Григорий Романов алынып тасталды. Громыконың Сыртқы істер министрі лауазымынан шеттетілуі, оның ондаған жылдық адал қызметіне қарағанда, беймәлім және тәжірибесіз Шеварднадзенің тағайындалуына байланысты күтпеген өзгеріс болды. Күтілгендей, 80 жастағы Николай Тихоновтың орнына Министрлер Кеңесінің төрағасы Николай Рыжков, ал Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы міндетін атқарушы Василий Кузнецовтың орнына бұрынғы Сыртқы істер министрі Андрей Громыко келді. Одан әрі, облыстардың (провинциялардың) бірінші хатшыларының 40%-ы жас, білімді және қабілетті адамдармен ауыстырылды. Қорғаныс жүйесі де жаңартты, барлық 16 әскери округтің командирлері, сондай-ақ барлық әскери операциялар театрлары мен үш советтік флот алмастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері советтік әскерде офицерлердің мұндай жылдам алмасуы болған емес. 68 жастағы маршал Николай Огарков 1983-1984 жылдары КАЛ 007 ұшағын түсіргеніне байланысты сынға ұшырағаннан кейін толыққанды түрде қайта орнатылды, ал кеңестік стратегиялық және тактикалық доктриналарды жетілдіру туралы оның идеялары қорғаныс саясатының ресми бөлігіне енгізілді. Дегенмен, әскери күшті алдыңғы қатарлы технологияларға негізделген кішірек, біріккен күшке айналдыру сияқты оның басқа да амбициялары қазіргі уақытта орындалуы мүмкін емес деп саналды. 1985 жылы тағайындалған жас офицерлердің көпшілігі, бірақ барлығы емес, Огарковтың қолдауында болды. Горбачев билікке келген алғашқы айларында өте сәтті қадамдар жасады. Ол қартайған әріккестеріне қарағанда жас және сергек болды, ірі қалалардың көшелерінде жиі серуендеп, қарапайым азаматтардың сұрақтарына жауап берді. Ол кеңес халқымен тікелей сөйлескен алғашқы басшы болды. Ол публично сөйлегенде, советтік жүйенің қадір-қасиеті туралы ұзақ сөздерді айтудың орнына, идеялармен алмасуға қызығушылық танытты. Сондай-ақ ол соңғы жылдары советтік қоғамның жалқаулығы мен құлдырауы туралы ашық айтты, алкогольге шектен тыс берілу, жұмыс орнындағы тәртіпсіздік және басқа да факторларды осы жағдайдың себептері деп атады. Алкоголь Горбачевтің ерекше алаңдаушылығын тудырды, өйткені ол өзі ішпейтін еді, және оның маңызды саясатының бірі алкоголь тұтынуды шектеу болды.
After years of stagnation, the "new thinking" of younger Communist apparatchik began to emerge. Following the death of terminally ill Konstantin Chernenko, the Politburo elected Mikhail Gorbachev to the position of General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union in March 1985. At 54, Gorbachev was the youngest person since Joseph Stalin to become General Secretary and the country's first head of state born a Soviet citizen instead of a subject of the tsar. During his official confirmation on 11 March, Foreign Minister Andrei Gromyko spoke of how the new Soviet leader had filled in for Chernenko as CC Secretariat, and praised his intelligence and flexible, pragmatic ideas instead of rigid adherence to party ideology. Gorbachev was aided by a lack of serious competition in the Politburo. He immediately began appointing younger men of his generation to important party posts, including Nikolai Ryzhkov, Secretary of Economics, Viktor Cherbrikov, KGB Chief, Foreign Minister Eduard Shevardnadze (replacing the 75 year old Gromyko), Secretary of Defense Industries Зайков, Лев Николаевич, and Secretary of Construction Boris Yeltsin. Removed from the Politburo and Secretariat was Grigory Romanov, who had been Gorbachev's most significant rival for the position of General Secretary. Gromyko's removal as Foreign Minister was the most unexpected change given his decades of unflinching, faithful service compared to the unknown, inexperienced Shevardnadze. More predictably, the 80 year old Nikolai Tikhonov, the Chairman of the Council of Ministers, was succeeded by Nikolai Ryzhkov, and Vasili Kuznetsov, the acting Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet, was succeeded by Andrei Gromyko, the former Minister of Foreign Affairs. Further down the chain, up to 40% of the first secretaries of the oblasts (provinces) were replaced with younger, better educated, and more competent men. The defense establishment was also given a thorough shakeup with the commanders of all 16 military districts replaced along with all theaters of military operation, as well as the three Soviet fleets. Not since World War II had the Soviet military had such a rapid turnover of officers. Sixty eight year old Marshal Nikolai Ogarkov was fully rehabilitated after having fallen from favor in 1983–84 due to his handling of the KAL 007 shootdown and his ideas about improving Soviet strategic and tactical doctrines were made into an official part of defense policy, although some of his other ambitions such as developing the military into a smaller, tighter force based on advanced technology were not considered feasible for the time being. Many, but not all, of the younger army officers appointed during 1985 were proteges of Ogarkov. Gorbachev got off to an excellent start during his first months in power. He projected an aura of youth and dynamism compared to his aged predecessors and made frequent walks in the streets of the major cities answering questions from ordinary citizens. He became the first leader that spoke with the Soviet people in person. When he made public speeches, he made clear that he was interested in constructive exchanges of ideas instead of merely reciting lengthy platitudes about the excellence of the Soviet system. He also spoke candidly about the slackness and run down condition of Soviet society in recent years, blaming alcohol abuse, poor workplace discipline, and other factors for these situations. Alcohol was a particular nag of Gorbachev's, especially as he himself did not drink, and he made one of his major policy aims curbing the consumption of it.
Сыртқы саясат
Сыртқы саясат тұрғысынан алғанда, ең маңыздысы – АҚШ-пен қарым-қатынас 1985 жыл бойында шиеленісті болып қала берді. Қазан айында Горбачев коммунистік емес елге алғаш рет Францияға сапар шекті, онда оны жылы күтіп алды. Әсемдікке құмар француз халқы оның әйелі Раисаға да ғашы болды, ал саяси сарапшылар салыстырмалы түрде жас кеңес басшысының 20 жыл үлкені Рейган президентінен PR жағынан артықшылыққа ие болады деп сенді. Рейган мен Горбачев қараша айында Женевада алғаш рет кездесті. Саммит алдындағы үш апта стратегиялық қорғаныс жобасына (СҚЖ) қарсы кеңес ақпарат құралдарында беспрецеденттік науқан жүргізілді, бұл АҚШ-тағы бағдарламаға қарсы оппозициядан пайдаланды. Кездесу өте барысында екі үлкен держава басшылары жақсы қарым-қатынас орнатты, бұл Рейганның СҚЖ-ден бас тартуға келіспегеніне қарамастан, болашаққа үміт беретін жағдай туғызды. Екі тараптан шыққан бірлескен мәлімдемеде ядролық соғысты ешбір тарап жеңе алмайтыны және оған жол бермеу қажеттігі айтылды. Сондай-ақ, Рейган мен Горбачев 1986-1987 жылдары тағы екі саммит өткізетіні туралы келісімге келді. Джимми Картер көршілес социалистік Ауғанстандағы моджахедтер қозғалысына қаржылай көмек көрсету арқылы жақындасу саясатын тоқтатты, бұл алты айдан кейін Ауғанстанның Халықтық Демократиялық партиясы басқаратын Ауғанстан үкіметін қолдау мақсатында Ауғанстанға кеңес әскерін кіргізуге себеп болды. Осы кезеңде Картер Кеңес Одағына сауда эмбаргосы салғанда және Ауғанстанға кеңес басқыны "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бейбітшілікке ең қауіпті нәрсе" екенін мәлімдегенде, үлкен державалар арасындағы шиеленіс күшейді.
In terms of foreign policy, the most important one, relations with the United States, remained twitchy through 1985. In October, Gorbachev made his first visit to a non communist country when he traveled to France and was warmly received. The fashion conscious French were also captivated by his wife Raisa and political pundits widely believed that the comparatively young Soviet leader would have a PR advantage over President Reagan, who was 20 years his senior. Reagan and Gorbachev met for the first time in Geneva in November. The three weeks preceding the summit meeting were marked by an unprecedented Soviet media campaign against the Strategic Defense Initiative (SDI), taking advantage of opposition at home in the US to the program. When it finally took place, the two superpower leaders established a solid rapport that boded well for the future despite Reagan's refusal to compromise on abandonment of SDI. A joint communique by both parties stated that they were in agreement that nuclear war could not be won by either side and must never be allowed to happen. It was also agreed that Reagan and Gorbachev would carry out two more summit meetings in 1986–87. Jimmy Carter had decisively ended the policy of détente, by financially aiding the Mujahideen movement in neighboring Socialist Afghanistan, which served as a pretext for the Soviet intervention in Afghanistan six months later, with the aims of supporting the Afghan government, controlled by the People's Democratic Party of Afghanistan. Tensions between the superpowers increased during this time, when Carter placed trade embargoes on the Soviet Union and stated that the Soviet invasion of Afghanistan was "the most serious threat to the peace since the Second World War."
Экономика
Шығыс-Батыс қарым-қатынасындағы шиеленіс АҚШ президенті Рональд Рейганның алғашқы мерзімінде (1981–85) күшейіп, Куба зымырандық дағдарысынан бері көрілмеген деңгейге жетті. Рейган АҚШ-тың әскери шығындарын ЖІӨ-нің 7%-ына дейін арттырғаннан кейін бұл орын алды. Әскери күшін арттыруға жауап ретінде Кеңес Одағы өз әскери шығындарын ЖІӨ-нің 27%-ына дейін көтеріп, 1980 жылғы деңгейде азаматтық тауарлар өндірісін тоқтатты. Бұл, әлдеқашан қиын жағдайдағы Кеңес экономикасының күрт құлдырауына әкелді. АҚШ Джалалуддин Хаккани, Гүлбудин Хекматияр және Бурхануддин Раббани сияқты моджахедтердің әскери басшыларын оқытуға қаржы жұмсады, нәтижесінде Кеңес Одағының марионеттік мемлекеті – Ауғанстан Демократиялық Республикасы құлады. ЦРУ, MI6 және Қытай Халық Азаттық Армиясы Пәкістан үкіметімен бірлесіп Кеңес Одағына қарсы операцияны қаржыландырды. Соңында Кеңес Одағы шығу жолын іздеуге мәжбүр болды және 1988 жылы коммунистік Ауғанстан мен Пәкістан Ислам Республикасы арасында Женева келісімдеріне қол қойылды. Келісім шарттарына сәйкес Кеңес әскерлері елден шығарылуға тиіс болды. Әскерлер шығарылғаннан кейін Пәкістанның Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ISI) коммунистік үкіметке қарсы моджахедтерді қолдауын жалғастырды. 1992 жылға қарай үкімет құлады. АҚШ президенті Рейган сонымен қатар Кеңес Одағының Еуропаға табиғи газ сатуына кедергі келтірді, газ бағасын төмен ұстауға тырысты. Бұл совет мұнай бағасын төменде ұстады және Кеңес Одағын шетелдік капиталдан айырды. Бұл "ұзақ мерзімді стратегиялық шабуыл" "қорғаныс стратегиясынан" өзгеше болды және Кеңес Одағының экономикалық базасын кеңейтуге тырысуы арқылы құлауын жеделдетті. Сауд Арабиясындағы ЦРУ-дың арнайы операциялары совет мұнай бағасына әсер еткен деген пікірді Маршалл Голдман – Кеңес Одағы экономикасының сарапшысы – өз кітабында жоққа шығарды. Ол саудиялықтардың 1985 жылы мұнай өндіруін азайтқанын (16 жылдық ең төмен деңгейге жетті) атап өтті, ал мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейі 1980 жылы тіркелді. Олар 1986 жылы мұнай өндіруін арттырды, 1987 жылы азайтты, ал 1988 жылы қайта арттырды, бірақ 1980 жылғы деңгейге жетпеді. Нақты өсім 1990 жылы болды, ол кезде "суық соғыс" аяқталып жатқан еді. Кітабында ол Сауд Арабиясы совет мұнай бағасына осындай әсер еткен болса, неге 1980 жылы Сауд Арабиясының мұнай өндірісі ең жоғары деңгейге жеткенде бағалар төмендемеді деп сұрақ қойды? Неге Кеңес Одағы 1980 жылы құламады? Горбачев 1986 жылы жариялаған "ускорение" (экономикалық дамуды жеделдету) және "перестройка" (саяси және экономикалық реформа) бағдарламалары арқылы кеңестік әкімшілік-командалық экономиканы тарату процесін бастаған кезде, кеңестік экономика жасырын инфляциядан және тауар тапшылығынан зардап шекті. Бұл ресми экономиканы әлсіреткен қара нарықтың өсуімен күшейді. Сонымен қатар, супердержава мәртебесінің құны – әскери шығындар, ғарыш бағдарламасы, клиенттік мемлекеттерге көмек – Кеңес экономикасының мүмкіндіктерінен асып кетті. Ақпараттық технологияға негізделген индустрияландырудың жаңа толқыны Кеңес Одағын Батыс технологиясы мен несиелеріне мұқтаж қылды, өйткені ол артта қалудан қорқуда еді.
East West tensions increased during the first term of US President Ronald Reagan (1981–85), reaching levels not seen since the Cuban Missile Crisis as Reagan increased US military spending to 7% of the GDP. To match the military buildup, the Soviet Union increased its own military spending to 27% of its GDP and froze production of civilian goods at 1980 levels, causing a sharp economic decline in the already failing Soviet economy. The US financed the training for the Mujahideen warlords such as Jalaluddin Haqqani, Gulbudin Hekmatyar and Burhanuddin Rabbani eventually culminated to the fall of the Soviet satellite the Democratic Republic of Afghanistan. While the CIA and MI6 and the People's Liberation Army of China financed the operation along with the Pakistan government against the Soviet Union, eventually the Soviet Union began looking for a withdrawal route and in 1988 the Geneva Accords were signed between Communist Afghanistan and the Islamic Republic of Pakistan; under the terms Soviet troops were to withdraw. Once the withdrawal was complete the Pakistan ISI continued to support the Mujahideen against the Communist Government and by 1992, the government collapsed. US President Reagan also actively hindered the Soviet Union's ability to sell natural gas to Europe whilst simultaneously actively working to keep gas prices low, which kept the price of Soviet oil low and further starved the Soviet Union of foreign capital. This "long term strategic offensive," which "contrasts with the essentially reactive and defensive strategy of "containment", accelerated the fall of the Soviet Union by encouraging it to overextend its economic base. The proposition that special operations by the CIA in Saudi Arabia affected the prices of Soviet oil was refuted by Marshall Goldman—one of the leading experts on the economy of the Soviet Union—in his latest book. He pointed out that the Saudis decreased their production of oil in 1985 (it reached a 16 year low), whereas the peak of oil production was reached in 1980. They increased the production of oil in 1986, reduced it in 1987 with a subsequent increase in 1988, but not to the levels of 1980 when production reached its highest level. The real increase happened in 1990, by which time the Cold War was almost over. In his book he asked why, if Saudi Arabia had such an effect on Soviet oil prices, did prices not fall in 1980 when the production of oil by Saudi Arabia reached its highest level—three times as much oil as in the mid eighties—and why did the Saudis wait till 1990 to increase their production, five years after the CIA's supposed intervention? Why didn't the Soviet Union collapse in 1980 then? By the time Gorbachev ushered in the process that would lead to the dismantling of the Soviet administrative command economy through his programs of uskoreniye (speed up of economic development) and perestroika (political and economic restructuring) announced in 1986, the Soviet economy suffered from both hidden inflation and pervasive supply shortages aggravated by an increasingly open black market that undermined the official economy. Additionally, the costs of superpower status—the military, space program, subsidies to client states—were out of proportion to the Soviet economy. The new wave of industrialization based upon information technology had left the Soviet Union desperate for Western technology and credits in order to counter its increasing backwardness.
Реформалар
1988 жылғы мамыр айында қабылданған кооперативтер туралы заң, Горбачев дәуірінің басындағы экономикалық реформалардың ең радикалдысы болды. Владимир Лениннің Жаңа экономикалық саясатынан бері алғаш рет, заң қызмет көрсету, өндіріс және сыртқы сауда салаларындағы бизнестің жеке меншігіне рұқсат берді. Осы ереже бойынша, кооперативтік мейрамханалар, дүкендер мен өндіріс одақтардың бір бөлігіне айналды. Гласност сөз бостандығын арттырды және баспасөз бақылауы күрт азайды. Мыңдаған саяси тұтқындар мен көптеген диссиденттер босатылды. Кеңес әлеуметтік ғылымы бұрын тыйым салынған көптеген тақырыптарды зерттеуге және жариялауға мүмкіндік алды, соның ішінде қоғамдық пікірді сауалнамалар арқылы анықтау. Сол кезде құрылған бірнеше сауалнама ұйымдарының ішіндегі ең танымал "Жалпыодақтық қоғамдық пікірді зерттеу орталығы" (VCIOM) ашылды. Мемлекеттік мұрағаттар қолжетімді болды, сондай-ақ құпия сақталған әлеуметтік статистикалар, кіріс арасындағы айырмашылықтар, қылмыс, өзіне-өзі қол жұмсау, аборт және нәресте өлімі сияқты сезімтал мәселелер бойынша зерттеулер мен жарияланымдар үшін ашық болды. Жаңа құрылған Адам халқының әлеуметтік-экономикалық зерттеулер институтының құрамында гендерлік зерттеулер орталығы ашылды. 1987 жылдың қаңтар айында Горбачев демократиялануға шақырды: көп үміткерлі сайлау сияқты демократиялық элементтерді кеңес саяси жүйесіне енгізуді ұсынды. 1987 жылы кеңес экономисі және Горбачевтың кеңесшісі Леонид Абалькин ұйымдастырған конференцияда: "Экономиканы басқарудағы терең өзгерістер саяси жүйедегі сәйкес өзгерістерсіз мүмкін емес" деген қорытынды жасалды. 1988 жылдың маусым айында КПСС-нің XIX партиялық конференциясында Горбачев үкіметтік аппараттың партиялық бақылауын азайтуға бағытталған радикалды реформаларды бастады. 1988 жылдың 1 желтоқсанында Жоғарғы Кеңес Кеңес Конституциясына түзетулер енгізіп, Кеңес Одағының жаңа жоғары заң шығару органы ретінде Халық депутаттарының съезін құруға мүмкіндік берді. 1989 жылдың наурыз және сәуір айларында КСРО бойынша жаңа Халық депутаттары съезіне сайлаулар өтті. Горбачев, Коммунистік партияның Бас хатшысы ретінде, егер коммунистік элита оған наразы болса, кез келген уақытта отставкаға кетуге мәжбүр болуы мүмкін еді. Коммунистік партияның көпшілігі қарсы болған реформаларды жүзеге асыру үшін Горбачев билікті жаңа лауазымда, Кеңес Одағының Президенті лауазымында бекітуді көздеді. Бұл лауазым КПСС мен кеңестерден тәуелсіз болды және оның иесі тек заңды тікелей бұзған жағдайда ғана импичментке ұшырауы мүмкін еді. 1990 жылдың 15 наурызында Горбачев алғашқы атқарушы президент болып сайланды. Сонымен қатар, Конституцияның 6-бабына түзетулер енгізіліп, КПСС-нің саяси билікке монополиясы жойылды.
The Law on Cooperatives enacted in May 1988 was perhaps the most radical of the economic reforms during the early part of the Gorbachev era. For the first time since Vladimir Lenin's New Economic Policy, the law permitted private ownership of businesses in the services, manufacturing, and foreign trade sectors. Under this provision, cooperative restaurants, shops, and manufacturers became part of the Soviet scene. Glasnost resulted in greater freedom of speech and the press becoming far less controlled. Thousands of political prisoners and many dissidents were also released. Soviet social science became free to explore and publish on many subjects that had previously been off limits, including conducting public opinion polls. The All−Union Center for Public Opinion Research (VCIOM)—the most prominent of several polling organizations that were started then— was opened. State archives became more accessible, and some social statistics that had been kept secret became open for research and publication on sensitive subjects such as income disparities, crime, suicide, abortion, and infant mortality. The first center for gender studies was opened within a newly formed Institute for the Socio−Economic Study of Human Population. In January 1987, Gorbachev called for democratization: the infusion of democratic elements such as multi candidate elections into the Soviet political process. A 1987 conference convened by Soviet economist and Gorbachev adviser Leonid Abalkin, concluded: "Deep transformations in the management of the economy cannot be realized without corresponding changes in the political system." In June 1988, at the CPSU's Nineteenth Party Conference, Gorbachev launched radical reforms meant to reduce party control of the government apparatus. On 1 December 1988, the Supreme Soviet amended the Soviet constitution to allow for the establishment of a Congress of People's Deputies as the Soviet Union's new supreme legislative body. Elections to the new Congress of People's Deputies were held throughout the USSR in March and April 1989. Gorbachev, as General Secretary of the Communist Party, could be forced to resign at any moment if the communist elite became dissatisfied with him. To proceed with reforms opposed by the majority of the communist party, Gorbachev aimed to consolidate power in a new position, President of the Soviet Union, which was independent from the CPSU and the soviets (councils) and whose holder could be impeached only in case of direct violation of the law. On 15 March 1990, Gorbachev was elected as the first executive president. At the same time, Article 6 of the constitution was changed to deprive the CPSU of a monopoly on political power.
Қаламаған салдарлар
Горбачевтың коммунистік жүйені ұтымды етуге жасаған тытысы үміт берді, бірақ соңында оны бақылау мүмкін болмады және одан кейін Кеңес Одағының тарауына әкелген оқиғалар тізбегіне ұласты. Бастапқыда кеңес экономикасын нығайту құралы ретінде қарастырылған «перестройка» мен «гласность» саясаты көп ұзамай күтпеген салдарларға алып келді. «Гласность» аясындағы босаңсу коммунистік партияның бұқаралық ақпарат құралдарына толық бақылауын жоғалтуына себеп болды. Көп ұзамай, биліктің ұяты үшін, БАҚ кеңес үкіметі ұзақ уақыт бойы жоққа шығарған және жасырып келген ауыр әлеуметтік және экономикалық проблемаларды жария етті. Көбірек назар аударуды талап еткен мәселелерге нашар тұрғын үй жағдайы, алкоголизм, есірткіге тәуелділік, қоршаған ортаның ластануы, Сталин дәуіріндегі ескірген зауыттар және түрлі деңгейдегі жемқорлық кірді, олардың барлығын ресми БАҚ елемеген. Бұқаралық ақпарат құралдары Иосиф Сталин мен Кеңес үкіметі жасаған қылмыстарды, мысалы, ГУЛАГтарды, оның Адольф Гитлермен жасаған келісімін және ресми БАҚ елемеген «Ұлы тазалауларды» да жариялады. Сонымен қатар, Ауғанстандағы соғыс және 1986 жылғы Чернобыль апатына дұрыс жауап бермеу, наразылық күшейген кезде Кеңес үкіметіне деген сенімділікті одан әрі кемсітті. Жалпы алғанда, ресми БАҚ көптен бері халыққа көрсетіп келген кеңес өмірінің оң бейнесі тез арада жоғалып, Кеңес Одағындағы өмірдің жағымсыз жақтары назарға алынды. Бұл кеңестік жүйеге деген халықтың сенімін әлсіретіп, Коммунистік партияның әлеуметтік тірегін құлатты және Кеңес Одағының өзіндік ерекшелігі мен тұтастығына қауіп төндірді. Варшава шартының мүше елдері арасындағы жікшілік және оның батыс одақтастарының тұрақсыздығы, 1980 жылы Лех Валенсаның «Солидарность» кәсіподағының басшылығына көтерілуімен айқын болды, жеделдеді, бұл Кеңес Одағының Шығыс Еуропаның марионеттік мемлекеттеріне буферлік аймақ ретінде сүйенуіне мүмкіндік бермеді. 1989 жылы Горбачев өзінің «жаңа саяси ойлау» доктринасына сәйкес, Варшава шартының одақтастарының ішкі істеріне араласпау принципін («Синатра доктринасы») қолданып, Брежнев доктринасынан бас тартты. Бірте-бірте Варшава шартының әр елінде коммунистік үкіметтер халықтың сайлауымен құлатылды, ал Румынияда зорлық-зомбылық көтеріліс болды. 1990 жылы Болгария, Чехословакия, Шығыс Германия, Венгрия, Польша және Румыния үкіметтері, олардың барлығы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орнатылған, Шығыс Еуропаны шарпыған революциялардың нәтижесінде құлатылды. Сонымен қатар, Кеңес Одағында да «гласность» саясатының салдарын күйіндеген толқулар басталды. Оларды басуға жасалған тытыстарға қарамастан, Шығыс Еуропадағы толқулар КСРО-дағы ұлттарға да тарады. Кеңес Одағының құрамына кіретін республикалардың аймақтық жиналыстарына сайлауда ұлтшылдар мен радикалды реформаторлар жеңіске жетті. Горбачев ішкі саяси репрессия жүйесін әлсіреткендіктен, КСРО-ның орталық Мәскеу үкіметінің КСРО құрамына кіретін республикаларға өз еркін таңу мүмкіндігі шектелді. Балтық республикаларындағы «Балтық жолы» және «Әншіл революция» сияқты жаппай бейбіт наразылықтар халықаралық назарды аударды және басқа да аймақтардағы тәуелсіздік қозғалыстарын күшейтті. Сөз бостандығына негізделген ұлтшылдықтың өршуі әртүрлі кеңестік республикаларда этностық шиеленісті қайта оятып, біртұтас кеңестік халық идеясын одан әрі әлсіретті. Мысалы, 1988 жылдың ақпанында Әзербайжан КСР-індегі этникалық армяндар көпшілік тұратын Таулы Қарабақ үкіметі Армения КСР-мен бірігуді талап ететін қаулы қабылдады. Жергілікті әзербайжандарға қарсы зорлық-зомбылық туралы кеңес теледидарынан хабарланды, бұл Әзербайжанның Сумгаит қаласында армяндарды қырғынға ұшыратты. «Гласность» атмосферасының либералдығына байланысты халықтың экономикалық жағдайларға деген наразылығы бұрынғыдан гөрі айқын болды. «Перестройка» кеңес тарихында батыл қадам болғанымен, Горбачевтің экономикалық реформаға жасаған тытыстары 1980 жылдардың соңында елдің ұзақ жылдан бері баяу дамып келе жатқан экономикасын қайта жандандыру үшін жеткілікті радикалды болған жоқ. Реформалар орталықтандыруды азайтуға қадам жасады, бірақ Горбачев пен оның командасы сталиндік жүйенің көптеген негізгі элементтерін, соның ішінде бағаны бақылауды, рубльдің айырбасталуын шектеуді, жеке меншікке тыйым салуды және өндіріс құралдарына мемлекеттік монополияны сақтап қалды. 1990 жылы бөлшек сауда бағалары бойынша өндірілген барлық тұтыну тауарларының құны шамамен 459 миллиард рубльді ($2,1 триллион) құрады. Дегенмен, кеңес үкіметі экономикалық жағдайды бақылауын жоғалтты. Мемлекеттік шығындар өсті, себебі көптеген зиянды кәсіпорындар мемлекеттік қолдау мен тұтыну тауарларына субсидия алуға мұқтаж болды. Республикалық және жергілікті үкіметтердің өсіп келе жатқан аймақтық автономия рухына байланысты салық түсімдері төмендеді. Алкогольге қарсы науқан да салық түсімдерін азайтты, ол 1982 жылы мемлекеттік кірістің шамамен 12% құрады. Өндіріс шешімдерін бақылауды жою, әсіресе тұтыну тауарлары секторында, жаңа қатынастардың қалыптасуына көмектеспей, дәстүрлі жеткізуші-өндіруші қатынастарын бұзды. Осылайша, жүйені ұтымды етудің орнына, Горбачевтің орталықтандыруын азайтуы жаңа өндіріс қиындықтарын тудырды.
Gorbachev's efforts to streamline the Communist system offered promise, but ultimately proved uncontrollable and resulted in a cascade of events that eventually concluded with the dissolution of the Soviet Union. Initially intended as tools to bolster the Soviet economy, the policies of perestroika and glasnost soon led to unintended consequences. Relaxation under glasnost resulted in the Communist Party losing its absolute grip on the media. Before long, and much to the embarrassment of the authorities, the media began to expose severe social and economic problems the Soviet government had long denied and actively concealed. Problems receiving increased attention included poor housing, alcoholism, drug abuse, pollution, outdated Stalin era factories, and petty to large scale corruption, all of which the official media had ignored. Media reports also exposed crimes committed by Joseph Stalin and the Soviet regime, such as the gulags, his treaty with Adolf Hitler, and the Great Purges, which had been ignored by the official media. Moreover, the ongoing war in Afghanistan, and the mishandling of the 1986 Chernobyl disaster, further damaged the credibility of the Soviet government at a time when dissatisfaction was increasing. In all, the positive view of Soviet life long presented to the public by the official media was rapidly fading, and the negative aspects of life in the Soviet Union were brought into the spotlight. This undermined the faith of the public in the Soviet system and eroded the Communist Party's social power base, threatening the identity and integrity of the Soviet Union itself. Fraying amongst the members of the Warsaw Pact countries and instability of its western allies, first indicated by Lech Wałęsa's 1980 rise to leadership of the trade union Solidarity, accelerated, leaving the Soviet Union unable to depend upon its Eastern European satellite states for protection as a buffer zone. By 1989, following his doctrine of "new political thinking", Gorbachev had repudiated the Brezhnev Doctrine in favor of non intervention in the internal affairs of its Warsaw Pact allies ("Sinatra Doctrine"). Gradually, each of the Warsaw Pact countries saw their communist governments fall to popular elections and, in the case of Romania, a violent uprising. By 1990, the governments of Bulgaria, Czechoslovakia, East Germany, Hungary, Poland and Romania, all of which had been imposed after World War II, were brought down as revolutions swept Eastern Europe. The Soviet Union also began experiencing upheaval as the political consequences of glasnost reverberated throughout the country. Despite efforts at containment, the upheaval in Eastern Europe inevitably spread to nationalities within the USSR. In elections to the regional assemblies of the Soviet Union's constituent republics, nationalists as well as radical reformers swept the board. As Gorbachev had weakened the system of internal political repression, the ability of the USSR's central Moscow government to impose its will on the USSR's constituent republics had been largely undermined. Massive peaceful protests in the Baltic republics such as the Baltic Way and the Singing Revolution drew international attention and bolstered independence movements in various other regions. The rise of nationalism under freedom of speech soon re awakened simmering ethnic tensions in various Soviet republics, further discrediting the ideal of a unified Soviet people. One instance occurred in February 1988, when the government in Nagorno Karabakh, a predominantly ethnic Armenian region in the Azerbaijan SSR, passed a resolution calling for unification with the Armenian SSR. Violence against local Azerbaijanis was reported on Soviet television, provoking massacres of Armenians in the Azerbaijani city of Sumgait. Emboldened by the liberalized atmosphere of glasnost, public dissatisfaction with economic conditions was much more overt than ever before in the Soviet period. Although perestroika was considered bold in the context of Soviet history, Gorbachev's attempts at economic reform were not radical enough to restart the country's chronically sluggish economy in the late 1980s. The reforms made some inroads in decentralization, but Gorbachev and his team left intact most of the fundamental elements of the Stalinist system, including price controls, inconvertibility of the ruble, exclusion of private property ownership, and the government monopoly over most means of production. The value of all consumer goods manufactured in 1990 in retail prices was about 459 billion rubles ($2.1 trillion). Nevertheless, the Soviet government had lost control over economic conditions. Government spending increased sharply as an increasing number of unprofitable enterprises required state support and consumer price subsidies to continue. Tax revenues declined as republic and local governments withheld tax revenues from the central government under the growing spirit of regional autonomy. The anti−alcohol campaign reduced tax revenues as well, which in 1982 accounted for about 12% of all state revenue. The elimination of central control over production decisions, especially in the consumer goods sector, led to the breakdown in traditional supplier−producer relationships without contributing to the formation of new ones. Thus, instead of streamlining the system, Gorbachev's decentralization caused new production bottlenecks.
Кеңес Одағынан кейінгі қайта құру
Кеңес әкімшілік басқару жүйесін қайта құру және нарықтық экономикаға көшу үшін Ельциннің шок бағдарламасы Кеңес Одағы тарағаннан кейін бірнеше күн ішінде қолданылды. Қаржыны жоғалтқан шаруашылықтар мен өнеркәсіптерге берілетін субсидиялар қысқартылды, бағаларды реттеу жойылды, ал рубль айналымға жақындады. Ельциннің төңірегіндегілер мен басқа да кәсіпкерлер үшін бұрынғы мемлекеттік мүлікті иеленуге жаңа мүмкіндіктер ашылды, осылайша бірнеше айдың ішінде ескі мемлекеттік экономика қайта құрылымдалды. Билікке келгеннен кейін, «идеалдық» реформаторлардың көпшілігі үкіметтегі лауазымдарын пайдаланып, мемлекеттік мүліктің көп бөлігін алды және жаңа демократияның қағидаларына қайшы келетін бизнес-олигархтарға айналды. Нарықтық экономиканың жаңа құқықтық құрылымдары – жеке меншікті басқару, қаржы нарықтарын бақылау және салық салу жүйесін орнату алдында, қолданыстағы институттар айқын түрде тасталды. Нарықтық экономистер Ресейдегі әкімшілік басқару жүйесін тарату ресурстарды тиімдірек бөлу арқылы ЖІӨ мен тұрғындардың өмір деңгейін арттырады деп сенді. Олар сондай-ақ, орталық жоспарлауды жою арқылы жаңа өндіріс мүмкіндіктері туындайды, оның орнына децентрализацияланған нарық жүйесі құрылады, либерализация арқылы үлкен макроэкономикалық және құрылымдық бұрмалаулар жойылады және жекешелендіру арқылы ынталандырулар беріледі деп есептеді. КСРО тарағаннан бері Ресей 1992 жылы еркін нарықты қолдаушылар күтпеген көптеген проблемаларға тап болды. Халықтың 25 пайызы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді, адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы төмендеді, туу көрсеткіші төмен болды және ЖІӨ жартысына азайды. 1988-1989 жылдар мен 1993-1995 жылдар аралығында экономикалық теңсіздік күрт өсті, Гинни коэффициенті барлық бұрынғы социалистік елдерде орташа есеппен 9 бірлікке артты. Бұл проблемалар 1990-шы жылдардағы бірқатар дағдарыстарға әкелді, бұл 1996 жылғы президенттік сайлауда Ельциннің коммунистік қарсыласы Геннадий Зюгановтың жеңіске жетіп, билікке келуіне жақын болды. Ғсыр басынан кейін Ресей экономикасы ірі инвестициялар мен бизнес дамуының, сондай-ақ табиғи ресурстар бағасының өсуінің нәтижесінде айтарлықтай жақсара бастады.
To restructure the Soviet administrative command system and implement a transition to a market economy, Yeltsin's shock program was employed within days of the dissolution of the Soviet Union. The subsidies to money losing farms and industries were cut, price controls abolished, and the ruble moved towards convertibility. New opportunities for Yeltsin's circle and other entrepreneurs to seize former state property were created, thus restructuring the old state owned economy within a few months. After obtaining power, the vast majority of "idealistic" reformers gained huge possessions of state property using their positions in the government and became business oligarchs in a manner that appeared antithetical to an emerging democracy. Existing institutions were conspicuously abandoned prior to the establishment of new legal structures of the market economy such as those governing private property, overseeing financial markets, and enforcing taxation. Market economists believed that the dismantling of the administrative command system in Russia would raise GDP and living standards by allocating resources more efficiently. They also thought the collapse would create new production possibilities by eliminating central planning, substituting a decentralized market system, eliminating huge macroeconomic and structural distortions through liberalization, and providing incentives through privatization. Since the USSR's collapse, Russia faced many problems that free market proponents in 1992 did not expect. Among other things, 25% of the population lived below the poverty line, life expectancy had fallen, birthrates were low, and the GDP was halved. There was a sharp increase in economic inequality between 1988/1989 and 1993/1995, with the Gini ratio increasing by an average of 9 points for all former socialist countries. These problems led to a series of crises in the 1990s, which nearly led to the election of Yeltsin's Communist challenger, Gennady Zyuganov, in the 1996 presidential election. After the turn of the century, the economy of Russia has begun to improve greatly, due to major investments and business development and also due to high prices of natural resources.
Тарихнама
Борис Н. Мироновтың айтуынша, 2020 жылға қарай ресейлік ғалымдар 300-ден астам кітап, 3000 мақала және 20 диссертация жазып, құлауды түсіндіруге тырысты. Екі бағыт қолданылды. Біріншісі – 1985-1991 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді кезеңге назар аудап, жеке тұлғалардың, сыртқы факторлардың және саяси қателіктердің ықпалын зерттеу. Екіншісі – ұзақ мерзімді экономикалық, саяси, мәдени және әлеуметтік құрылымдарды қарастыру.
According to Boris N. Mironov, by 2020 Russian scholars had produced over 300 books, 3000 articles, and 20 dissertations trying to explain the collapse. Two approaches were taken. The first is to look at the short term, 1985 1991, emphasizing personalities. external causes and policy mistakes. The second looks at long term economic, political, cultural, and social structures.
Тарихнама
Кокс, Майкл. "Тарихтан сабақ алу? Кеңес Одағының ыдырауынан бастап "жаңа" салқын соғысқа дейін". "Салқын соғыс тарихы" 14.4 (2014): 461–485. Калашников, Энтони. "Әртүрлі түсіндірулер: Кеңес Одағының ыдырауының себептері". "Шоқжұлдыздар" 3.1 (2011): 75–86. онлайн
Марплз, Дэвид Р. "КСРО-ның ыдырауын қайта қарау". "Канадалық славяндық қағаздар" 53.2–4 (2011): 461–473. Миронов, Борис Н. "Тарихнамада КСРО-ның ыдырауы: құлдырау ма, тарау ма?". (2021) DOI:10.21638/11701/SPBU02.2021.108 онлайн, орыс тілінде.
Миронов, Б. Н. "Тұрақтанудан егемендікке дейін: Кеңес Одағының ыдырауына қалай дайындалды". "Ресей Ғылым академиясының хабаршысы" 92.1 (2022): S33–S48. онлайн.
Cox, Michael. "Learning from history? From Soviet collapse to the ‘new’ Cold War." Cold War History 14.4 (2014): 461–485. Kalashnikov, Anthony. "Differing Interpretations: Causes of the collapse of the Soviet Union." Constellations 3.1 (2011) 75–86. online
Marples, David R. "Revisiting the Collapse of the USSR." Canadian Slavonic Papers 53.2–4 (2011): 461–473. Mironov, Boris N. "Disintegration of the USSR in Historiography: Collapse or Dissolution." (2021) DOI:10.21638/11701/SPBU02.2021.108 online in Russian
Mironov, B. N. "From Indigenization to Sovereignization: How the Disintegration of the Soviet Union Was Prepared." Herald of the Russian Academy of Sciences 92.1 (2022): S33 S48. online