Кіріспе

Жасыл Генрих (Der grüne Heinrich) – швейцариялық автор Готфрид Келлердің 1855 жылы алғаш жарық көрген, ал 1879 жылы кеңінен өңделген, жартылай автобиографиялық романы. Шындық пен ойдан құралған әңгіме еркін үйлеседі, және оның мақсаты – романтизмнен реализмге өту кезеңіндегі буынның психикалық халдерін көрсету. Бұл туынды Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Вильгельм Мейстері» және Адалберт Стифтердің «Жазғы күннің аяқталуы» романдарымен қатар, өзін-өзі жетілдіру романдарының (Bildungsromane) ең маңызды мысалдарының бірі саналады.

Сюжет

Грин Генри Генрих Лидің бала кезінен бастап алғашқы романтикалық кездесулері, Мюнхенде суретші болуға жасаған тыраш әрекеттері және соңында канцелярия қызметкері болып орналасуы туралы өмір жолын баяндайды. Оқиға Генрих киімдерінде жиі таңдаған жасыл түспен аталған. Генрих – швейцар қалалық азаматының ұлы, анасының жесірлік күйіндегі әуесқой тәрбиесінде өскен. Жастық шақтағы көңіл көтерулер мен тәжірибелерден кейін, әділсіздікке ұшырап мектептен қуылғаннан соң, ол анасының ауылында біраз уақыт бекер өткізеді. Суретші болуға ниеттеніп, Мюнхеннің көркемдік ортасына барады. Содан кейін ол графтың үйіне жетеді, ал кейін қайтыс болған анасының жанына оралып, кеш болған өкінішін білдіреді. Жаңа өңделген екінші нұсқасында Генрих өнерден бас тартып, мемлекеттік қызметке қабылданады. Бұл тәжірибе оған саяси мәселелерді кеңінен талқылауға мүмкіндік береді. Автордың естеліктері Генрих өмір бойындағы тұрақсыздық пен шешім қабылдаудағы қиындықтардан өтіп, соңында өмірді тұрақты және қуанышпен қабылдайтынын оқырманға жеткізуді мақсат ететінін көрсетеді.

Даму

Грин Генри 1850 жылдан 1855 жылға дейін жазылған. Бұл Келлердің барлық туындыларының ішіндегі ең жеке туындысы және Жан Жак Руссоның табиғатқа оралу доктринасына елеулі әсер еткен. Бастапқыда жас суретшінің өмірінің күйреуі туралы қысқаша әңгіме ретінде жоспарланған кітап, жазылу барысында кеңейіп, Келлердің 1842 жылы Цюрихке оралғанға дейінгі өміріндегі барлық оқиғаларды поэтикалық бейнеленген түрде қамтитын үлкен туындыға айналды. Әдеби орта оны жылы қабылдамады, бірақ 1879 жылы жаңартылған басылымы жарық көргеннен кейін, ол кеңінен танылып, жиі жоғары бағаланды.

Бағалау

Бенджамин Уэллс кітапты былай деп бағалады: Оның ең бағалы қасиеттері – терең ой, жаңаша юмор және реалистік баяндауға бейімділік; ал кемшіліктері – пропорцияның жетіспеуі, кейде сөз тірлігіне құмарлық және артық моральдық үгіттеу. Бірақ ең бастысы, оқырманды күдікке салуы: анасымен қарым-қатынаста мұндай тұрақты мінезсіздік танытқан Генрих қалыпты ой-санасын осылай тез арада таба ала ма, әлде қайта жаңарта ала ма? Якоб Витмер Хартман 1879 жылғы екінші басылымын «жетілген және қанағаттандырарлық көркем туынды» деп сипаттады. «Жаңа халықаралық энциклопедия» екінші басылымды алғашқы басылымнан елеулі жақсарғандығы үшін жоғары бағалады.