Кіріспе

Ирландиялық әскери теңізші және полярлық зерттеуші (1796–1848?) суретші Фрэнсис Роудон Мойра Крузер (/ˈkroʊʒər/; 17 қазан 1796 – 26 сәуір 1848 күні жоғалып кеткен) – Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің офицері және Арктика мен Антарктикаға алты экспедицияға қатысқан полярлық зерттеуші. 1843 жылы ол көптеген экспедициялары барысындағы ғылыми еңбектері үшін Корольдік қоғамның мүшесі атанды. Кейіннен ол сэр Джон Франклиннің оң қол ассистенті және Солтүстік-Батыс Теңіз жолын табуға арналған Франклин экспедициясының капитаны болды. Бұл экспедиция құпия жағдайда 129 экипаж мүшесінің қаза болуымен аяқталды. Арктика мен Антарктикадағы бірнеше жерге оның есімі берілген. 1843 жылы Джеймс Кларк Росс және Ричард Мудимен бірге ол Фолкленд аралдарының астанасы Порт Стэнлидің орналасқан жерін таңдауға жауапты болды.

Ерте өмір

Фрэнсис Кройзер Ирландияның солтүстік провинциясы Ольстердегі Даун графтығының Банбридж қаласында дүниеге келді. Ол он үш баланың он біріншісі, әкесі заңгер Джордж Кройзердің бесінші ұлы болды. Әкесі оны өзінің досы Фрэнсис Роудон Гастингс, Мойраның 2-графы есімімен атады. Кройзер ағалары Уильям мен Томаспен бірге Банбридждегі жергілікті мектепке оқыды және отбасымен бірге 1792 жылы әкесі Банбридж қаласының орталығында салған Авонмор үйінде тұрды.

Росс экспедициясы

1839 жылы Кройзер Джеймс Кларк Росс экспедициясына қайта қосылды, Антарктида құрлығын зерттеу мақсатындағы төрт жылдық сапарда екінші командир болды. Кройзер "Террор" кемесіне қолбасшылық етті және 1841 жылы капитан шеніне тағайындалды. "Эребус" және "Террор" 1843 жылы Антарктиканың мұздықтарына ең терең еніп, континенттің ірі бөліктерін – Росс теңізі мен Росс аралын, Эребус тауын және Росс мұздық шельфін ашты. Кройзер 1843 жылы магнетизм саласындағы көрнекті еңбектері үшін Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Франклин экспедициясы

1845 жылы Кройзер Солтүстік-Батыс өткелінің соңғы зерттелмеген бөлігін басып өтуге арналған Франклин экспедициясында капитан сэр Джон Франклиннің кемесінің капитаны болып қосылды. Кройзерге экспедицияны басқару ұсынылған еді, бірақ ол "ерекше төменпайлылығымен" Франклинге басымдық берді. 1847 жылдың маусымында Франклин қайтыс болғаннан кейін Кройзер басшылыққа өтті. Оның және экспедицияның басқа мүшелерінің тағдыры 1859 жылға дейін белгісіз болды, ол кезде Фрэнсис Макклинток басқарған экспедиция кезінде Король Уильям аралында Кройзер мен Эребус кемесінің капитаны Джеймс Фитцджеймс жазған хат табылды. 1848 жылдың 25 сәуірінде жазылған хатта кемелердің қалың мұзға ілігіп, тасталып кеткені көрсетілген. Тоғыз офицер, соның ішінде сэр Джон Франклин және 15 экипаж мүшесі қаза тапты. Сондай-ақ, олардың 26 сәуірде Канада материгіндегі Бэкстің Ұлы Балық өзеніне жаяу жолға шығу ниеті болғаны айтылды. 1852 және 1858 жылдар аралығында жиналған инуиттердің расталмаған хабарлары Кройзер мен экспедицияның тағы бір мүшесінің оңтүстікке қарай Бейкер көлі аймағында көрінген болуы мүмкін екенін көрсетеді, онда 1948 жылы Фарли Моват "қалыпты эскимос құрылысына жатпайтын өте көне обаны" тапты, оның ішінде құйрықшасы бар қатты ағаш қораптың сынықтары болды. Макклинток және кейінгі іздеушілер Бетчи аралынан, Король Уильям аралынан және Канада материгінің солтүстік жағалауынан Франклин экипажының реліквилерін, қабірлерін және адам дене қалдықтарын тапты.

Кемелердің орналасуы

2014 жылы Виктория бұғазы экспедициясы Король Мод шығанағындағы Хат аралында, патша Уильям аралының жанында екі зат тапты: екі Корольдік теңіз күштерінің кең жебе белгілері бар қайық түсіру құрылғысының бөлігі және ағаш зат, бұл мүмкін палубадағы лизиктің тығыны болуы мүмкін, кеме тізбегі төмендегі тізбек сақтау бөліміне түсетін темір құбыр. Экспедиция Франклиннің кемелерінің бірін тапты, ол жақсы сақталған күйде. Ыдыс Королева Мод шығанағының шығыс бөлігінің түбінде, О’Райли аралының батысында жатыр және ол «Эребус» кемесі екені расталды. 2016 жылы «Террор» сипаттамасына сәйкес келетін, жақсы сақталған кеме «Террор» шығанағында, патша Уильям аралының оңтүстік жағалауынан табылды. Ыдыстарды зерттеу жұмыстары жалғасуда.

Мұра

2008 жылдың қаңтар айында Кройзердің туған қаласы Банбриджде естелік шара өтті, оның аясында Киелі Үштік шіркеуінде естелік және алғыс айту қызметі болды. Оған Кройзердің жүзден астам ұрпағы, Франклиннің жоғалған экспедициясының басқа офицерлері мен оларды іздеуге қатысқандар, Банбридж кеңесінің төрағасы, сондай-ақ Майкл Смит және Рассел Поттер сияқты бірнеше Арктика тарихшылары қатысты. Сэр Джон Франклин мен оның серіктеріне арналған ескерткіш 1858 жылы Лондонның Гринвич ауруханасының суреттер залында (Painted Hall) орнатылды. 1937 жылы ол Гринвич Корольдік теңіз академиясының шіркеуіне көшірілді және 2009 жылдың соңында бұрынғы академияның кіреберісінде қайта орнатылды. 2009 жылдың 29 қазанында өткен алғыс айту қызметінде полярлық саяхатшылар мен экспедиция экипажының ұрпақтары олардың еңбегін құрметпен еске алды.

Танымал мәдениетте

Фрэнсис Кройзер 2007 жылы ең көп сатылған «Террор» романының кейіпкері және басты баяндаушысы болып табылады, бұл Дэн Симмонстың Франклиннің қаза тапқан экспедициясы туралы көркем әңгімесі, сондай-ақ 2018 жылғы телесериалда Кройзерді Джеред Харрис сомдаған.