Кіріспе

Ирак және Түркиядағы өзен
Ұлы Заб өзенінің ұзындығы әртүрлі бағаланған, ал өзен ағысының шамамен бөлігі Ирак территориясында орналасқан. Жылдық орташа су шығыны жоғары көрсеткіштерге жетеді. Ұлы Заб Загрос тауларының жоғары жатқан бөліктерінде бастау алады, онда суық қыс климаты және жылдық жауын-шашын мөлшері көп. Содан бері өзен Загрос тау етегіне құяды, онда жауын-шашын Тигр өзенімен қосылған жерде жылына кем түседі. Тау етегіндегі аймақтағы жазғы орташа температура, әдетте, таулардағыдан жоғары болады. Жоғары Загрос үш түрлі биоммен сипатталады: бұталар мен шөптер басым болатын ағаш шебінен жоғары орналасқан аймақ, бұрын ашық емен орманы (Quercus aegilops) басым болған аймақ және ылғалды және кейде батпақты өзен аңғарлары. Орманды аймақта еменнен басқа, биік жерлерде арша, орташа биіктікте шаған, долана, жаңғақ, ал төменгі, құрғақ жерлерде фисташка және зәйтүн ағаштары өседі. Тау етегіндегі аймақта көптеген жерлер қазір егістікке берілген, бірақ Phlomis туысына жататын шөптер басым табиғи өсімдіктердің шағын участалары сақталған.

Өзендердегі өзгерістер

Бүгінгі күні Ұлы Заб өзенінде бір үлкен бөгет ішінара салынған: Ирактың Бехме бөгеті және Түркияның 24 МВт қуаттылықтағы, өзен арнасын бақылайтын Багишли су электр станциясы. Түркия мен Ирак Ұлы Заб алабында тағы бес бөгет салуды жоспарлап отыр. Түркияның Мемлекеттік гидротехникалық жұмыстар басқармасы Чукурка маңында Чукурка және Доганлы бөгеттерін, ал Хаккари қаласына жақын Хаккари бөгетін салуды жоспарлап отыр. 245 МВт қуаттылықтағы Хаккари бөгетінің жобасы аяқталуға жақын, ал Чукурка және Доганлы бөгеттері тиісінше 245 МВт және 462 МВт қуаттылықтағы электр станцияларын қамтамасыз етеді. Ирак Бехме және Дерлок бөгеттерін салуға кірісті, сондай-ақ Хазир Гомель және Мандава бөгеттерін салуды жоспарлап отыр. 1937 жылы алғаш рет су тасқынын бақылау және суару мақсатында Бехме шатқалында Ұлы Заб өзенінде бөгет салу туралы ұсыныс жасалған. Осы орын бөгет салуға қолайсыз екенін көрсеткен техникалық-экономикалық негіздемеден кейін жобадан бас тартылды. 1976 жылы тағы бір зерттеуде Ұлы Заб өзенінде үш түрлі орын ұсынылды, соның ішінде бұрынғы зерттеуде қарастырылған орын да бар еді. Ақырында, 1989 жылы бөгет құрылысын бастау кезінде осы орын таңдалды. Бехме бөгетінің құрылысы 1990 жылы Перс шығанағы соғысының басталуына байланысты тоқтатылды және бөгет әлі де аяқталмай тұр. Соғыстан кейін бөгет орны тоналды. Бехме бөгетінің жоспарларына биік тас бөгет және жалпы қуаты 1560 МВт болатын алты турбинадан тұратын жер асты су электр станциясы кірді. Бехме бөгетінен құрылатын су қоймасы көптеген ауылдарды, Зави Хеми Шанидар археологиялық ескерткіші мен Шанидар үңгіріне апаратын жолды (бірақ үңгірдің өзін емес) су басуы мүмкін еді.

Тарих

Загрос тауларында адамдар қоныстанғандығының дәлелдері Төменгі Палеолитке дейін жетеді, бұл туралы тау тізбегінің Иран бөлігінде сол кезеңге жататын көптеген үңгірлер табылды. Орта Палеолит дәуіріндегі тас құралдар жиынтығы Кіші Забтың оңтүстігіндегі Барда Балка үңгірінен және Иран Загросынан белгілі. Неандертальдықтар немесе анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдар жасаған Мустерлік тас құралдар жиынтығы жақында Эрбилде қазылып алынды. Неандертальдықтар Шанидар жерін де мекендеген. Сапна аңғарында орналасқан бұл үңгірде Орта Палеолиттен Эпипалеолит кезеңіне дейінгі қоныстану іздері табылды. Бұл жер неандертальдықтардың жерленген жерімен ерекше танымал. Кебаран тас құралдар жиынтығы қолданылған Шанидардағы Эпипалеолит кезеңінің қоныстануы Ұлы Заб алабында анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың қоныстанғандығының ең ерте дәлелі болып табылады. Келесі Протонеолиттік немесе Натуфтық қонысы жақын маңдағы ашық ауада орналасқан Зави Хеми Шанидардағы ең ерте қоныспен бір дәуірде болған. М'лефаат Хазир өзенінің жағасында (Ұлы Заб өзенінің саласы) б.з.д. 10 мыңжылдыққа жататын аңшы-жинаушылардың шағын ауылы болды. Ұлы Заб өзенінің төменгі ағысының оңтүстік жазығында орналасқан Эрбил цитаделіне жасалған археологиялық зерттеулер бұл жердің кем дегенде б.з.д. 6 мыңжылдықтан бері үздіксіз қоныстанған жер екенін көрсетті. Аймаққа қатысты ең алғашқы тарихи сілтеме Үр III династиясына жатады, онда патша Шүлги Урбилум қаласын атады – қазіргі Эрбилдің ежелгі атауы. Ассарияның ірі астаналары Ассур, Ниневи, Нимруд және Дур Шаррукин Ұлы Забтың Тигрге құятын таулы аймақта орналасқан. Ұлы Заб алабы Орта Ассирия және Жаңа Ассирия империяларымен тығыз байланысты болды. Нимруд, империяның 706 жылға дейінгі астанасы, Ұлы Заб пен Тигрдің қосылған жерінен алыс емес орналасқан. Ассирия патшасы Ашурнасирпал II Нимруд маңындағы жерлерді суару үшін Ұлы Забтан су алатын Патти Хегалли деп аталатын канал салды. Бұл каналды оның ізбасарлары Тиглат Пилесер III және Есархаддон қалпына келтірді. Бұл канал Ұлы Забтың оң жағалауымен өтіп, таудың жартасынан туннель арқылы өтті және бүгінге дейін көрініп тұр. Жаңа Ассирия империясы құлағаннан кейін, мидиялықтар бұл аймақты бақылауға алды, содан кейін 550 жылы Ахеменидтер келді. 331 жылы Ғаугемела шайқасы – Ахеменид империясының Александр Македонскийдің қолынан құлауына әкелген шешуші шайқастардың бірі болды. 323 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін, аймақтың билігі Селевкидтерге ауысты. 750 жылы соңғы Омейяд халифасы Марван II Аббасид Ас Саффахпен Хазир өзенінің жағасындағы Заб шайқасында жеңілді (Хазир өзені Ұлы Забтың саласы). 13 ғасырда моңғолдар Иракқа басып кіріп, Эрбилді тонағанда, аман қалғандардың көпшілігі Ұлы Забтың қол жетімсіз аңғарларына паналады. Сапна аңғарында христиан және мұсылман қауымдары бірге өмір сүрген, бұл туралы Зави Хеми Шанидардан табылған христиандық артефакттар куәлік етеді. 19 ғасырда бұл аймақты жергілікті күрд басшылары басқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аймақта қатты шайқастар болды, ал 1916 жылы Ровандузды орыс әскерлері тонап кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, тәуелсіз күрд мемлекетін құруға ұмтылған Барзани тайпасы мен басқа да күрд тайпалары арасында, сондай-ақ Барзанилер мен Ирак үкіметі арасында ауыр шайқастар болды. Соңғы көтеріліс 1974 жылы басталды және Ұлы Заб алабындағы қалалар мен ауылдарды қатты бомбалауға әкелді.